Кіріспе

Өзін-өзі сендіру теориясы

Әлеуметтік психологияда, әлеуметтік үкім теориясы (SJT) – жеке адамның идеяны қабылдау және бағалауы, оны қазіргі көзқарастарымен салыстыру арқылы жүзеге асатынын ұсынатын өзін-өзі сендіру теориясы. Осы теорияға сәйкес, адам әрбір жаңа идеяны өзінің қазіргі тұжырымдарымен салыстырып, оны өз санасындағы көзқарас шкаласында қай тұсқа орналастыру керектігін анықтайды. SJT – бұл идеяларды қабылдау сәтінде автоматты түрде сұрыптау процесі. Әлеуметтік үкім теориясы адамдардың бірдей ақпаратқа немесе мәселеге әртүрлі реакцияларын және жауаптарын түсіндіруге бағытталған. Бұл теория адамдардың бір-бірімен байланысын жақсартуға көмектеседі. Сонымен қатар, бұл теория көндіру әдістерінде кеңінен қолданылады. Әлеуметтік үкім теориясы адамның нақты мәселе бойынша алған ұстанымына байланысты. Теорияның үш негізгі элементі бар: бұл – бастапқы ұстаным, баламалы көзқарастар және мәселеге жеке қатысы.

Шолу

Әлеуметтік үкім теориясы – адамның қабылдауын зерттейтін құрылым. Адамдардың қазіргі көзқарасы ақпаратты бөлісу және тарату процесінің қалыптасуын қалай анықтайды. Мысалы, психофизикалық принцип бойынша, егер стимул адамның үкімдік тірегінен алшақтаса, кері әсер ықтималдығы жоғары; стимул тіреге жақын болса, ассимиляция әсері пайда болуы мүмкін. Әлеуметтік үкім теориясы – психофизикалық үкім принциптерін және оның нәтижелерін әлеуметтік қабылдау саласына жалпылауға жасалған әрекет. Адамның таңдаған позициясы үкімдік тірек ретінде қызмет етеді, сондықтан SJT негізінен хабарламадағы қатынасқа қатысты адамның өзіндік қабылдау процесіне назар аударатын теория. Бұл тұжырым, инадақтық хабарламалардың қашан сәтті болатынын анықтауға арналған түсіндіру әдісі ретінде қарастырылды. Бастапқыда түсіндіру әдісі ретінде дамыған SJT, көзқарасты өзгертуді мақсат тұтып, инадақтық коммуникацияның күрделіліктерін ашуға тырысады. Осы теориялық аяда, мінез-құлықты сәтті өзгертуге жағдай жасайтын факторлар зерттеудің басты назарында болады. SJT көзқарастың өзгеруін болжау ғана емес, сонымен қатар осы өзгерістердің бағытын және мөлшерін анықтауға ұмтылады. Бұл көп қырлы тәсіл адамдардың пікірлерін өзгертуге бейімділігін, мұндай өзгерістердің күтілетін бағытын, басқалардың пікірлеріне қабылдау деңгейін және қолданыстағы ұстанымдарына берілгендігін зерттеуді қамтиды. Көзқарасты өзгерту – инадақтық коммуникацияның басты мақсаты. SJT осы өзгеріс орын алатын жағдайларды нақтылауға және көзқарастың өзгеру бағытын, мөлшерін болжауға тырысады, сонымен қатар адамның пікірін өзгерту ықтималдығын, осы өзгерістің бағытын, басқалардың пікірлеріне төзімділігін және өз позициясына берілгендігін түсіндіруге ұмтылады. SJT зерттеушілері көзқарастың өзгеруіне қатысты күтулер хабар алушының қатысу деңгейіне, стимулдың құрылымына (және қанша баламаға мүмкіндік береді) және көздің құндылығына (сенімділігіне) байланысты болуы мүмкін екенін мәлімдеді.

Мұзафер Шериф

Мұзафер Шериф 1906 жылы мұсылман отбасында туған түрік, христиан мектебінде оқыған. Шериф Африка мен Азиядағы жаңа дамып келе жатқан елдердегі әлеуметтік қозғалыстарды түсінуі мен оған деген қызығушылығын бұрынғы Осман империясындағы жастық шағындағы ұлтшылдық қозғалыстармен байланыстырады. Шериф 1932 жылдың ақпанында Гарвард университетінен психология магістрі дәрежесін алды. Кейін Колумбия университетінен философия докторы ғылымын қорғады. Шериф неміс және француз тілдерін жақсы білгенімен, жылдар өте келе көбірек ағылшын тіліне жүгінді. Әлеуметтік мәселелерге дін мен саясат сияқты салалар жатады. Көзқарасқа қатысты дәстүрлі көзқарас адамның эмоционалдық және мотивациялық ықпалдарын, сондай-ақ көзқарас қалыптасқан әлеуметтік ортаны ескермейді. Демек, адам беделді сөйлеушінің ақылға қонымды, шыншыл, маңызды және түсінікті болатынын күтеді. Уайер мен Груенфельд (1995) "әлеуметтік ақпаратты өңдеу туралы біздің теориялық және эмпирикалық біліміміздің көп бөлігі зертхана жағдайында алынған, бұл жағдайлар күнделікті өмірде ақпарат алуға жиі кездесетін әлеуметтік жағдайлардан өте аз ұқсайды" деп атап көрсеткен.

Сот процесі мен көзқарастар

Бұл теорияның негізі – стимулдарды жіктеу және саралау теориясы, ол мінез-құлықтың қалай білініп, бағаланып, өзгертілетінін түсіндіруге бағытталған. Адам кем дегенде екі стимулды салыстырып, олардың арасынан таңдау жасағанда үкім шығарады. Әсіресе әлеуметтік стимулдарға қатысты, үкімдерге өткен тәжірибе де, қазіргі жағдай да әсер етеді. Шериф және авторлар (1965) ұстанымдарды «жеке адамның объектілерге, мәселелерге, адамдарға, топтарға немесе институттарға қатысты ұстанатын және бағалайтын көзқарастары» деп анықтады (4-бет). Нағыз көзқарастар өзіндік сәйкестіктің негізінде жатыр, күрделі және оларды өзгерту қиын болуы мүмкін. SJT әзірлеушілері көзқарастарды бағалаудың бір жолы ретінде «Жеке категориялар сауалнамасын» пайдаланды. Бұл әдіс зерттеу қатысушыларынан мәлімдемелерді ең қабылдағыш, ең жағымсыз, бейтарап және т.б. сияқты топтарға бөлуді талап етеді, соның нәтижесінде зерттеушілер олардың көзқарастарын анықтай алады. Бұл жіктеу, байқалатын үкім беру процесі, Шериф пен Ховланд (1961) көзқарас қалыптастырудың маңызды бөлігі деп санайды. Бірақ шындығында, қонақтардың көпшілігі темекі шегуді сирек қолданады. SJT шешім қабылдау процесінде нүктелік тіреулердің немесе анықтамалық нүктелердің маңыздылығын атап көрсетеді. Науқандар адамдарға әлеуметтік нормалар туралы өз пікірлерін қалыптастыруға көмектесетін, түсінікті және нақты анықтамалық нүктелер ұсынуы мүмкін. Мысалы, алкоголь немесе темекі қолданбау туралы әңгімелер немесе деректер осы идеяны бекіту үшін нүктелік тіреулер ретінде қызмет ете алады. Әлеуметтік үкім теориясы адамдардың келіп түскен ақпаратты өздерінің бұрынғы көзқарастары мен сенімдеріне сүйене отырып бағалайтынын, нәтижесінде олардың үкімдері мен шешімдерін қалыптастыратынын көрсетеді.

Қалпына келтіру, қабылдамау және берілмеу кеңістіктері

Әлеуметтік үкім теориясы адамдардың жеке пікірлерін айналасындағылардың пікірлерімен салыстыруын да көрсетеді. Жеке ұстанымдарынан өзге, адамдар басқалардың көзқарастарында не қабылданады, не қабыланбайды деген шешімдерге ие болады. "Kinky Boots" мюзиклында әлеуметтік үкім теориясы (SJT) қолданылады, бұл көптеген сюжеттік желілерде көрінеді. Біріншіден, SJT-ның қабылдау, қабылдамау және бейтараптық шеңбері туралы ұғымдары кейіпкерлердің мінез-құлқында және дрэг-куиндерге арналған берік, бірақ әсем аяқ киім жасау сияқты ерекше идеяларға реакциясында көрінеді. Басты кейіпкер Чарли отбасының құлдырап бара жатқан аяқ киім фабрикасы үшін жаңа бағытты қабылдау қиын екенін сезінеді, бұл қабылдау шеңберін кеңейтудегі қиындықтарды көрсетеді. Кейіпкерлердің өзара әрекеттесуі SJT-ның адамдардың көзқарасын және іс-әрекетін қалай қалыптастыратынын көрсетеді. Сюжетте Чарлимен жұмыс істейтін дрэг-куин Лола түрлі адамдардан әртүрлі деңгейде қабылдау мен қабылдамауға тап болады, бұл адамдардың пікірлерінің олардың алдын ала түсініктерімен қалыптасатынын көрсетеді. Сонымен қатар, Чарли мен Лола сияқты кейіпкерлер қоғамдық күтулерді жеңіп, өздерінің шынайы бейнесін қабылдау арқылы жеке саяхаттарын бастан кешіреді, өзін-өзі қабылдау тақырыбы сюжеттің орталық мәселесі болып табылады. Өзін-өзі қабылдауды зерттеу SJT-ның адамдардың әлеуметтік нормаларды қалай қабылдайтынына және олардың мінез-құлқына қалай әсер ететініне назар аударады. Барлық жайттарды ескерсек, "Kinky Boots" әлеуметтік нормалар, жеке тұлға және қарым-қатынастар аясында әлеуметтік үкім теориясының қалай жұмыс істейтінін көрсететін көптеген мысалдарды ұсынады. Мюзикл адамдық шешімдердің күрделілігі туралы түсініктер береді және өзінің қызықты сюжеті арқылы қабылдаудың түрлендіру әлеуетін көрсетеді.

Ассимиляция және контраст

Кейде адамдар өздерінің қабылдамау шеңберіне кіретін хабарды өздерінің бекінішінен шын мәнінде алыс деп қабылдайды; бұл құбылыс қарама-қайшылық деп аталады. Қарама-қайшылықтың керісі – ассимиляция, онда адамдар қабылдау шеңберіне кіретін хабарларды өздерінің бекінішінен шын мәнінде аз ерекшеленеді деп бағалайды. Эгоның қатысуы – мәселенің адамның өміріндегі маңыздылығы немесе орталықтығы, көбінесе белгілі бір ұстанымға ие топқа мүшелік арқылы көрінеді. 1961 жылғы Шериф пен Ховландтың жұмысына сәйкес, эгоның қатысу деңгейі мәселенің «күшті көзқарас тудыруына, немесе жеке адамның мәселені белгілі бір бейтараптықпен, ең алдымен «фактылық» мәселе ретінде қарастыра алуына» байланысты (191 бет). Дің, саясат және отбасы – әдетте жоғары деңгейдегі көзқарастарға әкелетін мәселелердің мысалдары. Олар адамның өзіндік санасына үлес қосады. Адамның өз ұстанымын қаншалықты жақын немесе алыс екенін бағалау да маңызды. Келесі қадам – дәлелге жауап ретінде өз ұстанымын өзгерту. Адам жаңа ұстанымды қабылдау шеңберіне жатады деп саңса, көзқарасын өзгертеді. Егер біреу бұл хабарды қабылдамау шеңберіне жатады деп тапса, олар да өз көзқарасын өзгертеді, бірақ олар спикердің жақтауынан кері бағытта. Кейде көзқарас өзгерісі кездейсоқ болуы мүмкін. Бумеранг эффектісінде көзқарас хабардың жақтағаннан кері бағытта өзгереді – тыңдаушы идеяға тартылудың орнына одан алыстайды. Бұл жарнамада жиі қолданылатын қорқытуға негізделген үндеулердің көрерменге тиімсіз болуын түсіндіреді. Аудиторияның қауіпті сезінуі күшейгенде және қалаған әсерді тудыру мүмкіндігі төмен болғанда, адамдар ұсынылғаннан кері әрекет етуге бейім. Көзқарас өзгерісіне адамның жақын әлеуметтік ортасы да әсер етеді. Жеке қарым-қатынас саласында адамдар өз көзқарастарын маңызды адамдарының көзқарастарымен үйлестіруге бейім. Осылайша, әлеуметтік ықпалдың жалпы суреті – сәйкестік пен көзқарастың үйлесуі болып қалады. Әлеуметтік үкім теориясының маңызды салдары – инабатқа ие болу қиын. Сәтті инабаттаушы хабарламалар – қабылдаушының қабылдау шеңберіне бағытталған және бекініштен ерекшеленетін хабарламалар, сондықтан келіп түскен ақпаратты сіңіруге немесе қарама-қайшылыққа келтіруге болмайды. Бұл тіпті сәтті инабаттау әрекеттері де көзқарастың аз ғана өзгеруіне әкеледі екенін көрсетеді. Нақты өмірдегі деректерге негізделген SJT-нің кең ауқымды симуляциясын жүргізді. Олар ядролық қалдықтарды жер астына сақтау орнын салуға қатысты 1302 швейцариялық азаматтың көзқарасын зерттеу барысында деректер жинады. Көзқарастар үш шкала бойынша бағаланды: тәуекел, пайда және процесс. Деректер агенттік негіздегі әлеуметтік симуляцияға енгізілді. Әр кезеңде екі кездейсоқ агент өзара әрекеттесу үшін таңдалды. Олардың осы үш тақырып бойынша (тәуекел, пайда және процесс) пікірлері салыстырылды. Егер олар қабылдамау шеңберіне жатса, пікірлер бір-бірінен алыстатылды; әйтпесе, пікірлер бір-біріне жақындатылды. Нәтижелер төрт пікір кластерінің шешімін көрсетті, олар төрт пікір түрін білдіреді: қарсы, қолдайтын, екіұшты және бейжай. Олардың зерттеуі ядролық қалдықтарды жер астына сақтау орнын салуға қатысты 1302 швейцариялық азаматтың көзқарасына негізделген маңызды симуляция ретінде ашылды. Қатысушылардың көзқарасы үш өлшем бойынша бағаланды: тәуекел, пайда және процесс. Бұл бай деректер жиынтығы агенттік негіздегі әлеуметтік симуляцияда қолданылып, зерттеуге динамикалық элемент енгізілді. Бұл күрделі симуляцияның нәтижесі төрт пікір кластерінің таңғажайып шешімін көрсетті. Бұл кластер қатысушылардың әртүрлі пікірлерін білдірді: қарсы, қолдайтын, екіұшты және бейжай. Бұл нақты жіктелу ұжымдық пікірлердің күрделілігін және олардың SJT шеңберінде қалай дамығанын көрсетеді. Стефанелли мен Сейдельдің зерттеуі тек SJT-нің қолданылуын бақылаудағы жағдайлардан тыс кеңейтті ғана емес, сонымен қатар нақты әлемдегі пікірлердің әртүрлі көріністеріне түсінік берді.

ЖЖТ-ны пайдаланатын зерттеулер

Melike Acar жүргізген соңғы зерттеуде түркиялық мұғалімдердің ерекше қажеттіліктері бар оқушыларды қабылдау және қабылдамау жағдайларын әлеуметтік тұрғыдан бағалау үшін SJT пайдаланылды. Зерттеудің басты мақсаты – мұғалімдердің аутизм спектріндегі оқушыларға қатысты қабылдаған шешімдері мен оның негіздемелерін, сондай-ақ кейбір мұғалімдердің ерекше қажеттіліктері бар оқушыларды интеграциялаудағы қиындықтарын зерттеу болды. Зерттеуде әртүрлі адам-робот жүздерінің әсері және адамдардың оларға қаншалықты сенетіні қарастырылды. Тәжірибелер көрсеткендей, үлкен көздер, көздердің орташа вертикаль және горизонталь орналасуы, сондай-ақ ауыздың орташа горизонталь орналасуы сенімділікті арттыруға көмектеседі. SJT симуляцияларда және оның тепе-теңдік теориясымен байланысы зерттелді. Нәтижелерге сәйкес, адамдар тобында пікірлер жинақталып, консенсусқа немесе екіжақты консенсусқа ұласады, әсіресе сенімдер қауымдастықта екі топқа бөлінген кезде. Мұның себебі кейіпкердің жауды тоқтату үшін зорлық қолданғанын көрсету болуы мүмкін. Бұл моральдық жауапкершіліктен қашып құтылу, қабылдамау және қабылдау шектері арасында жүзеге асады. Вакцинаға қарсы көзқарастар вакциналарды қабылдамаудың түрлі себептерін қамтиды. Ең көп таралған төрт себеп – вакциналардың тиімділігіне күмән, ықтимал жағымсыз әсерлерге алаңдаушылық, фармацевтикалық компаниялардың вакцинациядан алатын үлкен пайдасы және табиғи иммунитеттің вакциналардан артық екендігіне сену. Вакцинаға қарсы көзқарастың осы төрт түрі, толық емес болғанымен, жалпы халық арасындағы вакцинаға қарсылықтың негізгі себептерін көрсетеді. Вакцинация мен маска тағуға қатысты талаптар адамның бостандығын шектеуге ұласады, әсіресе бұл мәселе жеке тұлға үшін маңызды болған жағдайда, бұл вакцинацияға қатысты көзқарастың қабылдамау кеңістігінде бекітілуіне әкелуі мүмкін. COVID-19 пандемиясында әлеуметтік қабылдаудың, әсіресе вакцинацияға қатысты көзқарастардың маңызды рөл атқарғаны таңқаларлық емес. Твиттер және басқа да әлеуметтік желілердегі контент халықтың вакцинация науқандарына қатысты сезімдері, ойлары мен мінез-құлқы туралы маңызды ақпарат бере алады. Зерттеушілер мен денсаулық сақтау мамандары қоғамдық пікірді бағалау, жаңа тенденцияларды анықтау және коммуникациялық стратегиялардың тиімділігін бағалау үшін әлеуметтік желілердегі деректерді, соның ішінде твиттерді жиі талдайды. Вакциналар туралы твиттерді талдау арқылы зерттеушілер адамдардың пікірлеріне әсер ететін түрлі факторлар туралы біле алады, оларға қате ақпарат, жеке тәжірибелер, мәдени сенімдер және саяси идеологиялар жатады. Алайда, әлеуметтік желілердегі деректерді талдау кезінде сақтық таныту және осы зерттеу түріне тән болжамдарды ескеру маңызды.

Қорытынды

Соңғы бөлімде дұрыс ғылыми теорияны анықтайтын бірнеше стандарттар негізінде әлеуметтік қабылдау теориясының бағалануы ұсынылады. Жақсы теория ең алдымен қолжетімді деректермен сәйкес келуі керек. Теория бойынша, ол белгілі бір ақпарат пен оқиғалар жиынтығын қорытындылап, түсіндіруі тиіс. Осы шындық критерийлері әлеуметтік қабылдау теориясының жақсы нәтиже көрсетуіне себеп болады. Ол бастапқыда эмпирикалық деректерге негізделген және көптеген белгілі фактілерді қабылдауда сәтті болды. Бірақ, бәрі осындай оңтайлы пікірде емес. Айқайшылықтар туралы пікірталас әлеуметтік қабылдау теориясының өте кең екенін көрсетеді, алайда, оның анық қате екенін көрсететін жағдайлар да бар. Мысалы, теория контраст кішкентай айырмашылықта, ал ассимиляция үлкен айырмашылықта болғанда туындайтын аномалияны түсіндіре алмайды. Сол сияқты, егер коммуникацияға жауап ретінде келіспеушілік пен пікірдің өзгеруі арасында U тәрізді функция болса, теория мұндай фактілер жиынтығын тиімді түрде қамти алмас еді. Дегенмен, бұл теорияда көптеген құнды ұғымдар мен идеялар бар, сондай-ақ осы теория шеңберінде одан әрі зерттелетін салалар да жетерлік. Ақпарат көлемі арта келе, гипотеза кеңейтіліп, қажетті түзетулер енгізіледі.

Балама үлгілер

Элаборация ықтималдылығы моделі – көндірудің екі жолын баса көрсетеді – орталық (танымдық аргументтер) және шеткі (эмоционалдық ықпал). Әлеуметтік әсер теориясы адамның ойын өзгертуге тырысатын адамдардың саны, күші және уақтылылығын атап көрсетеді. Қателерді талдау: Әлеуметтік бағалау теориясын іске асырудың балама әдісі. Қателерді талдау SJT-де туындауы мүмкін қателерге, мысалы, адам факторынан туындаған қателерге, шудан туындаған қателерге, көрсеткіштерді салмақтаудан туындаған қателерге және дәйкессіздіктен туындаған қателерге назар аударады.