Кіріспе

Британдық зоолог сэр Эдвин Рэй Ланкестер (15 мамыр 1847 – 13 тамыз 1929) – британдық зоолог. Омыртқасыз жануарлар зоологы және эволюциялық биолог болған ол, Лондон университетінің колледжінде және Оксфорд университетінде кафедра басқарды. Ол Лондон Табиғи тарих мұражайының үшінші директоры болды және Корольдік қоғамның Копли медалімен марапатталды.

Өмір

Рей Ланкестер 1847 жылғы 15 мамырда Лондондағы Берлингтон көшесінде дүниеге келді. Ол Лондондағы холера эпидемиясын жеңуге көмектескен сот медициналық сарапшысы және табиғатты зерттеуші Эдвин Ланкестер мен оның әйелі, ботаник және жазушы Фиби Ланкестердің ұлы болды. Рей Ланкестерге, мүмкін, табиғатты зерттеуші Джон Рейдің құрметіне ат қойылған: оның әкесі Джон Рейдің естеліктері мен еңбектерін Рей қоғамы үшін редакциялаған еді. 1855 жылы Рей Лезерхедтегі пансиондық мектепке, ал 1858 жылы Сент-Пол мектебіне оқуға түсті. Университеттегі білімін Кембридждегі Даунинг колледжінде және Оксфордтағы Крайст-Черчте алды; ол бес семестрден кейін ата-анасының тілегімен Даунингтен Крайст-Черчке ауысты, себебі Крайст-Черчте жаңа тағайындалған Джордж Ролстонның арқасында жақсы оқыту деңгейі болды. Ланкестер 1868 жылы бірінші санаттағы диплом алды. Оның білімін Вена, Лейпциг және Йена қалаларына жасаған оқу сапарлары толықтырды, сондай-ақ ол Неапольдегі Зоологиялық стансада жұмыс істеді. Ол Оксфордтағы Эксетер колледжінің стипендиясын алу үшін емтихан тапсырды және магистр дәрежесін алғанға дейін Томас Г. Хакслинің басшылығында оқыды. Сондықтан Ланкестердің бұрынғы буынның ағылшын биологтарына, мысалы, Хаксли, Уоллес және Бейтске қарағанда әлдеқайда жақсы білімі болды. Дегенмен, оның әкесі Эдвиннің және достарының да ықпалы зор болды деп айтуға болады. Хаксли отбасымен жақын достық қарым-қатынаста болды, ал Рей бала кезінде Хукер, Хенфри, Клиффорд, Госс, Оуэн, Форбс, Карпентер, Лайелл, Мерчисон, Хенслоу және Дарвинмен танысты. Ол денелі, сәнді адам болды, жылы сезімталдыққа ие және бала кезінде Авраам Линкольнге зор құрметпен қарады. Оның араласулары, жауаптары мен қорғаулары көбінесе жарқын және күшті болды, Хакслинің адал ізбасарына лайық, ол жас кезінде демонстратор болып жұмыс істеді. Ол Хакслидей шеберлікке ие емес еді, және оның бейшаралық мінезінен жаулары көбейді. Бұл оның мансабының екінші жартысына зиян келтірді. Ланкестер бірнеше романда жасырын бейнеленген. Ол Г. Уэллстің «Неке» романындағы сэр Родерик Довердің прототипі (Уэллс оның студенттерінің бірі болған), сондай-ақ Роберт Бриффольдтың «Еуропа» романында Ланкестердің керемет портреті, оның Карл Маркспен достығы да көрсетілген. (Ланкестер Маркстің жерлеу рәсіміне қатысқан он үш адамның бірі болды.) Ол Артур Конан Дойлдың «Жоғалған әлем» романындағы профессор Челленджердің прототипі деп есептелген, бірақ Дойлдің өзі Челленджердің Эдинбург университетінің физиология профессоры Уильям Резерфордтан шыққан екенін айтқан. Ланкестер ешқашан үйленбеген. 1895 жылы ол көшеде әйелдер тобымен бірге жүргенде тәртіпсіздік жасады және ұсталғанға қарсылық көрсетті деген айып тағылды, бірақ ақталды. (Айыптың гомосексуалистік құқық бұзушылыққа қатысты екені туралы мәлімдеме дұрыс емес.) 1929 жылғы 13 тамызда Лондонда қайтыс болды. Оның құрметіне арналған әсем безендірілген ескерткіш тақташасын Лондонның Голдерс Грин крематорийінде, Хоп-Лейн көшесінде көруге болады.

Мансап

Ланкестер 1873 жылы Оксфордтың Эксетер колледжінің мүшесі болды. Ол әкесі құрған «Микроскопиялық ғылымның тоқсандық журналының» редакциялық алқа мүшесі болды. 1869 жылдан өліміне дейін ол осы журналды редакциялады (1869–1871 жылдары әкесімен бірлесіп). 1907 жылы рыцарь атағын алды, 1913 жылы Корольдік қоғамның Копли медалімен, ал 1908 жылы Лондонның Линнеев қоғамының Дарвин-Уоллес медалімен марапатталды. Лондон университетінің колледжінде («Гауэр-стриттің Құдайсыз институты») Ланкестер Рафаэль Уэлдонға (1860–1906) сабақ берді, ол кейін UCL-дегі кафедраны одан мұра етті. Тағы бір қызықты студенті Альфред Гиббс Борн болды, ол Үнді империясында биология және білім беру саласында жоғары лауазымдарды атқарды. 1891 жылы Ланкестер Оксфордтағы Линакер кафедрасын қабылдағанда, UCL-дегі Грант мұражайы Уэлдон басшылығымен өсіп, бірқатар өте сирек кездесетін экспонаттар қосылды. Уэлдон Франсис Галтонмен (1822–1911) және Карл Пирсонмен (1857–1936) бірге биометрия ғылымын негіздегенімен танымал. Ол 1899 жылы Ланкестерден кейін Оксфордқа барды. Гакслиден кейін оның ой-өрісіне ең зор әсер еткен неміс зоологы Август Вейсман болды, ол Ламаркизмді қабылдамады және басқа биологтар күмәнданып отырған кезде эволюцияның негізгі күші ретінде табиғи іріктеуді толыққанды қолдады. Вейсманның тұқымдық плазманы (генетикалық материалды) сомадан (соматикалық жасушалардан) бөлу идеясы маңыздылығы толыққанды түсінілгенге дейін көп жылдар кетті. Ланкестер оның маңыздылығын бірінші болып байқағандардың бірі болды: оның іріктеуді толық қабылдауы Вейсманның кейбір еңбектерін ағылшын тіліне аударғаннан кейін болды. Ланкестердің зор ықпалы болды, бірақ зерттеуші ретінде емес, көбінесе ұстаз ретінде. Эрнст Майр: «Оксфордта іріктеушілік мектебін құрған Ланкестер болды» деді. Оның ықпалына түскендер (Уэлдоннан басқа) Эдвин Стивен Гудрих (Оксфордтағы зоологиядағы Линакер кафедрасы, 1921–1946 жж.) және (тікелей емес) Джулиан Хаксли (эволюциялық синтез) кірді. Өз кезегінде олардың шәкірттері, мысалы, Э. Б. Форд (экологиялық генетика), Гэвин де Бир (эмбриология және эволюция), Чарльз Элтон (экология) және Алистер Харди (теңіз биологиясы) 20 ғасырдың ортасында үлкен беделге ие болды. Зоолог ретінде Ланкестер Хаксли мектебінің салыстырмалы анатомы болды, көбінесе омыртқасыз жануарлармен жұмыс істеді. Ол тұңғыш рет ат асты крабының (Limulus) арахидамен (Arachnida) туыстығын көрсетті. Оның Limulus үлгілерін бүгін де UCL-дегі Грант зоология мұражайында көруге болады. Ол сонымен қатар жалпы оқырман қауымы үшін биология туралы көптеген еңбектер жазды; ол бұл ретте өзінің ескі ұстазы Хакслидің үлгісіне еліктеді. Өмірі бойында 200-ден астам мақала жариялады. Оның ғылыми еңбегіне шолу үшін Эдвин С. Гудричтің некрологын қараңыз. Дохрнның жұмысын дарвинизммен байланыстыра отырып, Ланкестер дегенерация эволюцияның үш негізгі бағытының бірі (қалғандары – тепе-теңдік және дамыту) екенін айтты. Дегенерация – бұл форманың жойылуы, «Жануарға жаңа жағдайлар туындаса, оның тамақ табуы мен қауіпсіздігі оңай болса, әдетте дегенерацияға ұшырайды». Дегенерация паразиттерде жақсы белгілі, Ланкестер бірнеше мысал келтірді. Сакулина тұқымдасы – рактардың паразиті, аналығы «жұмырсақтың жұмырсақтарынан және қожайынның шырынынан тамыр тәрізді процестер арқылы қоректенетін» құрылымнан тұрады (+ ағашқа ойылған сурет). Ол паразиттердегі бұл дегенеративті эволюциялық процесті ретрогрессивті метаморфоз деп атады. Ланкестер ретроградтық метаморфоздың дегенерациядан өтпеген көптеген түрлерде де кездесетінін көрсетті. «Егер балықтардың бір-бірінен ерекшеленетінін білмесек, табиғат зерттеушілері оның балық екенін ешқашан болжамас еді». Сепс кесілімінің «күлкілідей кішкентай» аяқтары бар, ал Bipes кесілімінің алдыңғы аяқтары жоқ, ал артқы аяқтары сабақтарға дейін қысқартылған. Дибамидтер тропикалық ормандардағы аяқсыз кесірткелер, олар да шұңқыр қазуды әдетке айналдырады. Жыландар, олар қозғалыс ерекшеліктерін дамытқан, және олар, мүмкін, кесірткелерден шыққан. Осылайша, түрлердің әдеттерінің немесе өмір салтының өзгеруіне бейімделуіне байланысты дегенерация немесе ретрогрессивті метаморфоз кейде пайда болады. Ланкестер дегенерацияның дәлелі ретінде жеке тұлғаның қайталама дамуын анықтайды. Бұл Эрнст Геккель эволюциялық дәлелдердің көзі ретінде таратып жүрген идея (қайталау теориясы). Ланкестер дегенерацияның алғы шарттары ретінде мыналарды тізімдейді: 1. Паразиттік 2. Бекіністілік немесе қозғалмаушылық (сессивтік өмір салты) 3. Вегетативті қоректену 4. Өте кішірек мөлшерге дейін азаю. Ол сонымен қатар аксолотлды, яғни моль саламандрасын қарастырды, ол құрлыққа шықпай, жаңаша жетілмей, жаңаша өрбуге қабілетті. Ланкестер бұл процестің нәсілдің келесі эволюциясын толығымен өзгеше және әйтпесе мүмкін емес бағытқа бұруға қабілетті екенін атап өтті. Ланкестер «супер личинка» деп атаған бұл идея қазір неотения деп аталады. Ланкестер дегенерация идеясын адам қоғамына да қатыстырды, бұл бүгінде маңыздылығы жоқ, бірақ биологиялық ұғымның әлеуметтік ғылымдарға енуінің жақсы мысалы. Ланкестер және Г. Уэллс бұл идеяны әлеуметтік және білім беру реформаларын қолдау үшін насихат құралы ретінде пайдаланды.

Музейдегі қиындықтар

Ланкестердің заманында Табиғи тарих мұражайының Оңтүстік Кенсингтонда өз ғимараты болды, бірақ қаржылық және әкімшілік мәселелерде Британ мұражайына бағынышты еді. Сонымен қатар, Табиғи тарих мұражайының директоры (Супервизер) Британ мұражайының Бас кітапханашысының қарауында болды, бұл жағдай дау тудыруға тиіс еді, себебі бұл беделді тұлға ғалым емес еді. Оуэн, Хукер, Хаксли және Тиндаллдың әртүрлі жолдармен ғылымды дәстүрлі күштердің ықпалынан босатуға жасаған күресінің бір бөлігі осы қақтығыс болғанын көреміз. Ланкестер, сер Уильям Флоуэр қайтыс болуға жақын тұрғанда босаған лауазымға үміткерлігін ұсынған сәттен бастап қиындықтар туды. Бас кітапханашы, сер Эдвард Мунде Томпсон, палеограф, сонымен қатар сенімділер кеңесінің хатшысы болғандықтан, өз қалауын іске асыру үшін күшті мүмкіндікке ие еді. Томпсонның, тиімді және билігі жоғары тұлға, мұражайдың барлық бөлімдерін, оның ішінде Табиғи тарих бөлімдерін де басқаруға ниеттенгеніне сенімді дәлелдер бар. Хакслидің, үштен астам он жыл бойы осы күрестің жетекшісі болмағандықтан, ғылымның тәуелсіздігі үшін күрес жас буынға – Митчелл, Пултон және Уэлдонға жүктелді. Олар бірлесіп сенімділер кеңесіне, үкіметке және баспасөзге өз пікірлерін жеткізу үшін лобби жасады. Нәтижесінде, Лазар Флетчерге (маңызды емес тұлға) қарағанда Ланкестер тағайындалды. Ланкестер 1898 жылы тағайындалды, және бұл оқиғаның салдары алдын ала болжауға оңай еді. Томпсон мұражайдың ісіне үнемі араласып, Ланкестердің мұражайды жақсартуға жасаған тырыстарына кедергі келтіргеніне байланысты сегіз жылдық қақтығыс одан әрі жалғасты. Ланкестер 1907 жылы Томпсонның бұйрығымен отставкаға кетті, ол ережеде 60 жасқа толған шенеуніктердің отставкаға кетуін талап етуге мүмкіндік беретін бапты тапқан еді. Оның орнына Лазар Флетчер тағайындалды. Бұл оқиғаға байланысты баспасөзде қызу пікір-таластар болды, сондай-ақ Ланкестерге жасалған қатысуға қарсы шетелдік зоологтар наразылық білдірді. Ланкестердің жоғары лауазымды орындарда достары бар екенін Кентербери архиепископы оған үлкен зейнетақы ұсынуы және келесі жылы оған берілген рыцарлық атақ көрсетті. Бұл оқиғадан туындаған мәселелер осымен шектелмеді. Ақырында Табиғи тарих мұражайы алдымен әкімшілік тәуелсіздікке қол жеткізіп, содан кейін Британ мұражайынан толық бөлінді. Бүгінде Британ кітапханасы, Британ мұражайы және Табиғи тарих мұражайы әрқайсысы жеке ғимараттарда орналасқан және бір-бірінен толыққанды заңдық, әкімшілік және қаржылық тәуелсіздікке ие.

Рационализм

Ланкестердің Саффолкпен (Вудбридж және Феликсстоу аймағы) тығыз туыстық байланыстары болды және Томас Хаксли, Сэмюэл Лэйн және басқалардың айналына біріккен Рационалистік топтың белсенді мүшесі еді. Ол рационалист Эдвард Клоддтың досы болды. 1901 жылдан 1929 жылы қайтыс болғанға дейін Ипсвич мұражайының құрметті президенті қызметін атқарды. Ол (қазір қолдау таппаған) «Препалеолиттік» құралдар мен рострокарниаттардың адамдар жасағанына көз жеткізді және 1910–1912 жылдары Корольдік қоғамда олардың жақтауын жасады. Хат алмасу арқылы Суффолк тарихшысы Джеймс Рид Моирдің (1879–1944) ғылыми жетекшісі болды. Ол Карл Маркспен өмірінің соңғы жылдары дос болды және оның қорымына қатысқан санаулы адамдардың бірі болды. Ланкестер 1920 жылдары спиритуалистік медиумдардың алаяқтығын әшкерелеуге белсенді түрде тырысты. Ол танымал ғылым туралы мақалалардың көрнекті авторы болды, оның көп жылдық апталық газетке жариялаған мақалалары «Оңай креслодан ғылым» атты кітаптар сериясында жиналып, қайта басылды (бірінші серия, 1910; екінші серия, 1912).