Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Сулавесидің этносы, Индонезия
Ethnic group from South Sulawesi, Indonesia
Торажандар – Индонезияның Оңтүстік Сулавеси аймағының таулы бөлігінде тұратын этнос. Олардың саны шамамен 1,1 миллионға жетеді, оның 450 мыңы «Тоража елі» деп аударылатын Тана Тоража округінде тұрады. Халықтың көп бөлігі христиан дінін ұстанады, ал қалғандары мұсылман немесе «алюк» («жол») деп аталатын жергілікті анимистік сенімдерді ұстанады. Индонезия үкіметі бұл анимистік сенімді «Алук То Доло» («Ата-бабалар жолы») деп мойындады. «Тоража» сөзі бугис тіліндегі «to riaja» терминінен шыққан, ол «таулы жердегі халық» дегенді білдіреді. Бұл сөз Toraja тіліндегі «raya/to raja/to raa» сөздерімен байланысты, олар да «ішкі/таулы жердегі халық» немесе «солтүстік халық» деген мағынаны береді. Голланд отаршылдық үкіметі 1909 жылы осы халықты Тоража деп атады. Бүгінде туризм мен Торажадан шыққан қоныс аударушылардың жіберген ақшасы Тоража таулы аймағында үлкен өзгерістерге алып келді, бұл Торажаларды Индонезияда танымал етіп, олардың ұлттық мақтанышын арттырды.
The Torajans are an ethnic group indigenous to a mountainous region of South Sulawesi, Indonesia. Their population is approximately 1,100,000, of whom 450,000 live in the regency of Tana Toraja ("Land of Toraja"). Most of the population is Christian, and others are Muslim or have local animist beliefs known as aluk ("the way"). The Indonesian government has recognised this animistic belief as Aluk To Dolo ("Way of the Ancestors"). The word Toraja comes from the Buginese language term to riaja, meaning "people of the uplands", this cognates with the Toraja language to raya/to raja/to raa which also means "inland/upland people" or "northern people". The Dutch colonial government named the people Toraja in 1909. Today, tourism and remittances from migrant Torajans have made for major changes in the Toraja highland, giving the Toraja a celebrity status within Indonesia and enhancing Toraja ethnic group pride.
Этникалық сәйкестік
Торайялықтар 20 ғасырға дейін өздерін жеке этностық топ ретінде санамаған. Голланд отарлауы мен христиандыстыруға дейін таулы аймақтарда тұрған торайлар өз ауылдарымен байланысты болды және жалпылама ұлттық сезімге ие болған жоқ. Ритуалдардың жиынтығы таулы ауылдар арасында байланыс құрғанмен, Сулавеси таулы аймағында диалектілердегі, әлеуметтік иерархиядағы айырмашылықтар мен түрлі ритуалдық тәжірибелер болды. "Тоража" (жағалау тілдерінен шыққан, "адамдар" деген мағына береді; және "риажа" – жоталар) алғаш рет жазық жер тұрғындарының таулықтарды атау үшін пайдаланған сөзі болды. Сондықтан, "Тоража" атауы бастапқыда Сулавеси жазығының көп бөлігін құрайтын буги және макассар сияқты сыртқы адамдар арасында кеңінен танымал болды, ал ішкі адамдар үшін бұл атау жаңа болды. Голланд миссионерлерінің таулы аймақтарда пайда болуы Са’дан Тоража аймағында торай этностық санасын қалыптастырды, ал бұл ортақ сезім Тана Тоража округінде туризмнің дамуымен бірге өсті.
The Torajan people had little notion of themselves as a distinct ethnic group before the 20th century. Before Dutch colonisation and Christianisation, Torajans, who lived in highland areas, identified with their villages and did not share a broad sense of identity. Although complexes of rituals created linkages between highland villages, there were variations in dialects, differences in social hierarchies, and an array of ritual practices in the Sulawesi highland region. "Toraja" (from the coastal languages' to, meaning people; and riaja, uplands) was first used as a lowlander expression for highlanders. As a result, "Toraja" initially had more currency with outsiders—such as the Bugis and Makassarese, who constitute a majority of the lowland of Sulawesi—than with insiders. The Dutch missionaries' presence in the highlands gave rise to the Toraja ethnic consciousness in the Sa'dan Toraja region, and this shared identity grew with the rise of tourism in the Tana Toraja Regency.
Тарих
XVII ғасырдан бастап голландтар Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы арқылы Сулавесиде сауда және саяси бақылау орнатты. Екі ғасыр бойы олар Торахалар тұратын орталық Сулавесидің таулы аймағын елемеді, өйткені оған жету қиын және егіншілікке жарамды жері аз болды. XIX ғасырдың соңында голландтар исламның оңтүстік Сулавесиде, әсіресе макассарилер мен бугистер арасында таралуына алаңдады. Голландтар анимист тау тұрғындарын потенциалды христиандар деп қарастырды. 1920 жылдары Голландия реформаторлық шіркеуінің реформаторлық миссионерлік одағы голландиялық отаршылдық үкіметінің көмегімен миссионерлік қызметті бастады. 1946 жылы голландтар Тана Торажаға регенттік мәртебе берді, ал 1957 жылы ол Индонезияның регенттіктерінің бірі ретінде танылды. Кейбір торайларды голландтар жазық жерлерге күшпен көшірді, онда оларды бақылау оңайырақ болды. Салықтар жоғары сақталып, элитаның байлығына нұқсан келтірді. Нәтижесінде, голландтардың ықпалы Тораха мәдениетін бағындыра алмады, тек азаған торайлар ғана дінін өзгертті. 1950 жылы халықтың 10% ғана христиан дінін қабылдады. Дегенмен, Индонезия үкіметімен келісім Торахалардың қауіпсіздігіне кепілдік бермеді. 1965 жылы президенттің жарлығымен Индонезияның әрбір азаматы бес ресми танылған діннің біріне – ислам, христиандық (протестанттық және католиктік), индуизм немесе буддизмге – жататын болуы керек еді. Торахалардың діни сенімі (алук) заңды түрде танылмады, сондықтан торахалар заңға наразылық білдірді. Алукті заңға сәйкес ету үшін оны ресми діндердің бірінің бөлігі ретінде қабылдау қажет болды. 1969 жылы Алук То Доло ("ата-бабалар жолы") Индонезиядағы индуизмнің ресми атауы – Агам индус дхармасының сектасы ретінде заңдастырылды.
From the 17th century, the Dutch established trade and political control on Sulawesi through the Dutch East Indies Company. Over two centuries, they ignored the mountainous area in central Sulawesi, where Torajans lived, because access was difficult and it had little productive agricultural land. In the late 19th century, the Dutch became increasingly concerned about the spread of Islam in the south of Sulawesi, especially among the Makassarese and Bugis peoples. The Dutch saw the animist highlanders as potential Christians. In the 1920s, the Reformed Missionary Alliance of the Dutch Reformed Church began missionary work aided by the Dutch colonial government. In 1946, the Dutch granted Tana Toraja a regentschap, and it was recognised in 1957 as one of the regencies of Indonesia. Some Torajans were forcibly relocated to the lowlands by the Dutch, where they could be more easily controlled. Taxes were kept high, undermining the wealth of the elites. Ultimately, the Dutch influence did not subdue Torajan culture, and only a few Torajans were converted. In 1950, only 10% of the population had converted to Christianity. Alignment with the Indonesian government, however, did not guarantee safety for the Torajans. In 1965, a presidential decree required every Indonesian citizen to belong to one of five officially recognised religions: Islam, Christianity (Protestantism and Catholicism), Hinduism, or Buddhism. The Torajan religious belief (aluk) was not legally recognised, and the Torajans raised their voices against the law. To make aluk accord with the law, it had to be accepted as part of one of the official religions. In 1969, Aluk To Dolo ("the way of ancestors") was legalised as a sect of Agama Hindu Dharma, the official name of Hinduism in Indonesia.
Қоғам
Тоража қоғамында үш негізгі байланыс түрі бар: отбасы, әлеуметтік топ және дін.
There are three main types of affiliation in Toraja society: family, class and religion.
Отбасылық қатынас
Отбасы – торайлық қоғамындағы негізгі әлеуметтік және саяси топ. Әрбір ауыл – үлкен отбасы, оның ортасы – тонгконан, дәстүрлі торайлық үйі. Әр тонгконанның аты болады, ол ауылдың атауына айналады. Отбасылық ақсақалдар ауылдың бірлігін сақтайды. Алыс туыстар (төртінші туыс және одан жоғары) арасында неке жасау – туыстықты нығайтатын кең таралған әдет. Торай қоғамы мүліктің шашырап кетпеуі үшін дворяндардан басқа жақын туыстар (үшінші туысқа дейін) арасында неке жасауға тыйым салады. Туыстық байланыс өзара көмекке негізделген, яғни үлкен отбасы бір-біріне егін шаруашылығында көмектеседі, бифалдық рәсімдерге қатысады және қарыздарды төлейді. Әр адам анасының да, әкесінің де отбасына жатады, бұл Индонезиядағы жалғыз екі жақты туыстық желі. Сондықтан балаларға үй-жай, жер және тіпті отбасылық қарыздар да анасы мен әкесінен мұра болады. Балаларға есімдер туыстық байланыс есебімен қойылады, көбінесе қайтыс болған туыстардың құрметіне. Әжелердің, аталардың және туыстардың есімдері ана, әке және бауырлар туралы айтылғанда жиі қолданылады. Тоража ауылдарын Тana Тоража округі ресми түрде басқаруды бастағанға дейін, әрбір Тоража ауылы дербес болды. Егер бір Тоража отбасы өз проблемаларын өзі шеше алмаса, бірнеше ауылдар бірігіп, кейде басқа ауылдарға қарсы күш біріктіретін. Отбасылар арасындағы қарым-қатынас – қан, неке және ортақ ата-бабалар үйі (тонгконан) арқылы білдірілетін, рәсімдер кезінде су бұқасы мен шошқаны алмасу арқылы нығайтылатын байланыс. Мұндай алмасу отбасылар арасындағы саяси және мәдени байланыстарды ғана емес, сонымен қатар әр адамның әлеуметтік иерархиядағы орнын анықтады: кім пальма шарабын құяды, кім мәйітті орайды және құрбандықтарды дайындайды, кім қайда отыра алады немесе отыра алмайды, қандай тағамдарды қолдану керек немесе одан аулақ болу керек, тіпті еттен қандай бөлік әркімнің үлесін құрайды. Ақсүйектер тонгконан ішінде тұратын, ал қарапайым халық – қарапайым үйлерде (бамбуктан жасалған бануа) тұратын. Құлдар иесінің тонгконанының маңындағы шағын лашықтарда тұратын. Қарапайым халық кез келгенмен некелесе алатын, бірақ ақсүйектер өз мәртебесін сақтау үшін отбасының ішінде некелесуге ұмтылатын. Кейде ақсүйектер Буги немесе Макассар ақсүйектеріне үйленетін. Қарапайым халық пен құлдарға аза тұру тойларын өткізуге тыйым салынды. Жақын туыстық байланыс пен мәртебелі мұрагерлікке қарамастан, әлеуметтік мобильділік болды, өйткені неке немесе байлықтың өзгеруі адамның мәртебесіне әсер ете алатын. Құлдарға қола немесе алтын киюге, үйлерін оюға, иелерімен бір тағамнан жеуге немесе еркін әйелдермен жыныстық қатынасқа түсуге тыйым салынды – бұл өлім жазасына тартатын қылмыс.
Family is the primary social and political grouping in Torajan society. Each village is one extended family, the seat of which is the tongkonan, a traditional Torajan house. Each tongkonan has a name, which becomes the name of the village. The familial dons maintain village unity. Marriage between distant cousins (fourth cousins and beyond) is a common practice that strengthens kinship. Toraja society prohibits marriage between close cousins (up to and including the third cousin)—except for nobles, to prevent the dispersal of property. Kinship is actively reciprocal, meaning that the extended family helps each other farm, share buffalo rituals, and pay off debts. Each person belongs to both the mother's and the father's families, the only bilateral family line in Indonesia. Children, therefore, inherit household affiliation from both mother and father, including land and even family debts. Children's names are given on the basis of kinship, and are usually chosen after dead relatives. Names of aunts, uncles and cousins are commonly referred to in the names of mothers, fathers and siblings. Before the start of the formal administration of Toraja villages by the Tana Toraja Regency, each Toraja village was autonomous. In a more complex situation, in which one Toraja family could not handle their problems alone, several villages formed a group; sometimes, villages would unite against other villages. Relationship between families was expressed through blood, marriage, and shared ancestral houses (tongkonan), practically signed by the exchange of water buffalo and pigs on ritual occasions. Such exchanges not only built political and cultural ties between families but defined each person's place in a social hierarchy: who poured palm wine, who wrapped a corpse and prepared offerings, where each person could or could not sit, what dishes should be used or avoided, and even what piece of meat constituted one's share. lived in tongkonans, while commoners lived in less lavish houses (bamboo shacks called banua). Slaves lived in small huts, which had to be built around their owner's tongkonan. Commoners might marry anyone, but nobles preferred to marry in family to maintain their status. Sometimes nobles married Bugis or Makassarese nobles. Commoners and slaves were prohibited from having death feasts. Despite close kinship and status inheritance, there was some social mobility, as marriage or change in wealth could affect an individual's status. Slaves were prohibited from wearing bronze or gold, carving their houses, eating from the same dishes as their owners, or having sex with free women—a crime punishable by death.
Дінге қатыстылығы
Торажаның жергілікті сенім жүйесі – политеистік анимизм, ол алюк немесе "жол" (кейде "заң" деп аударылады) деп аталады. Тоража мифінде тораджа халқының ата-бабалары аспаннан баспалдақтар арқылы түскен, кейін тораджалар оларды Пуанг Матуа, Жаратушымен байланыс құралы ретінде пайдаланған. Алюк бойынша, ғалам жоғарғы әлемге (аспанға), адам әлеміне (жерге) және төменгі әлемге бөлінеді. Жердегі билік, оның сөздері мен іс-әрекеттері өмірде (егіншілік) де, өлімде (құрым) да сақталуға тиіс, ол то мина (алюк діни қызметкері) деп аталады. Алюк – тек сенім жүйесі ғана емес, ол заң, дін және әдет-ғұрыптың үйлесімі. Алюк әлеуметтік өмірді, ауыл шаруашылығын және ата-бабаларға арналған рәсімдерді реттейді. Алюк туралы толық мәліметтер әр ауылда әртүрлі болуы мүмкін. Бір жалпы ереже – өлім мен өмірге арналған рәсімдерді бөлек өткізу қажеттігі. Тораджалықтар өлім рәсімдерін тірілік рәсімдерімен біріктірсе, мәйіттеріне зиян келтіретініне сенеді. Екі рәсім де бірдей маңызды. Тоража дінінің құлдырауы голландтардың үстемдігі кезінде христианды қабылдаумен басталды. Голланд миссионерлер кезінде христиан тораджалықтарға тірілік рәсімдеріне қатысуға немесе оларды өткізуге тыйым салынды, бірақ өлім рәсімдерін өткізуге рұқсат берілді.
Toraja's indigenous belief system is polytheistic animism, called aluk, or "the way" (sometimes translated as "the law"). In the Toraja myth, the ancestors of Torajan people came down from heaven using stairs, which were then used by the Torajans as a communication medium with Puang Matua, the Creator. The cosmos, according to aluk, is divided into the upper world (heaven), the world of man (earth), and the underworld. The earthly authority, whose words and actions should be cleaved to both in life (agriculture) and death (funerals), is called to minaa (an aluk priest). Aluk is not just a belief system; it is a combination of law, religion, and habit. Aluk governs social life, agricultural practices, and ancestral rituals. The details of aluk may vary from one village to another. One common law is the requirement that death and life rituals be separated. Torajans believe that performing death rituals might ruin their corpses if combined with life rituals. The two rituals are equally important. The decline of the Toraja religion began with the Christianization under rule of the Dutch. During the time of the Dutch missionaries, Christian Torajans were prohibited from attending or performing life rituals, but were allowed to perform death rituals.
Тонгконан
Тонгконан – торайялықтардың дәстүрлі ата-баба үйлері. Олар биік ағаш қадаларда тұрғызылады, үстіне қабатталған бөлінген бамбуктан жасалған, кең иісті қақпақ тәрізді шатыр жабылады, ал сыртқы қабырғалары қызыл, қара және сары түстермен әсемделген мұқият ағаш оюларымен безендірілген. "Тонгконан" сөзі торай тіліндегі "тонгкон" ("отыру") сөзінен шыққан. Тонгконан – торайялықтардың әлеуметтік өмірінің орталығы. Тонгконанмен байланысты рәсімдер торайялықтардың рухани өмірінің маңызды көрінісі болып табылады, сондықтан барлық отбасы мүшелері оған қатысуға міндетті, себебі символикалық тұрғыдан тонгконан олардың ата-бабаларымен, сондай-ақ тірі және болашақ туыстарымен байланысын көрсетеді. Торайялықтардың мифологиясына сәйкес, алғашқы тонгконан төрт тіреуге орнатылған, ал шатыры үнді матасынан тігілген. Торайялықтардың алғашқы ата-бабасы жерге түскенде, ол осы үйді үлгі етіп алып, зор салтанат өткізді. Тонгконанды салу – еңбекке толы жұмыс, көбінесе оны туысқандардың көмегімен жасайды. Тонгконанның үш түрі бар. Тонгконан лаюк – ең жоғары биліктің үйі, ол "үкімет орталығы" ретінде пайдаланылады. Тонгконан пекамберен – жергілікті дәстүрлерде белгілі бір билігі бар отбасы мүшелеріне тиесілі. Қарапайым отбасы мүшелері тонгконан батуда тұрады. Тонгконанның тек ақсүйектерге ғана тиесілі болуы азайып барады, себебі көптеген торайялықтар Индонезияның басқа аймақтарында табысты жұмыс табады. Олар отбасына ақша жіберіп, үлкен тонгконан салуға мүмкіндік береді. Тонгконан стиліндегі архитектура әлі де кең таралған. Соңғы жылдары осы стильде түрлі әкімшілік ғимараттар салынды, мысалы, Рантепаодағы Кекаматан ғимараты.
Tongkonan are the traditional Torajan ancestral houses. They stand high on wooden piles, topped with a layered split bamboo roof shaped in a sweeping curved arc, and they are incised with red, black, and yellow detailed wood carvings on the exterior walls. The word "tongkonan" comes from the Torajan tongkon ("to sit"). Tongkonan are the center of Torajan social life. The rituals associated with the tongkonan are important expressions of Torajan spiritual life, and therefore all family members are impelled to participate, because symbolically the tongkonan represents links to their ancestors and to living and future kin. According to Torajan myth, the first tongkonan was built in heaven on four poles, with a roof made of Indian cloth. When the first Torajan ancestor descended to earth, he imitated the house and held a large ceremony. The construction of a tongkonan is laborious work and is usually done with the help of the extended family. There are three types of tongkonan. The tongkonan layuk is the house of the highest authority, used as the "center of government". The tongkonan pekamberan belongs to the family members who have some authority in local traditions. Ordinary family members reside in the tongkonan batu. The exclusivity to the nobility of the tongkonan is diminishing as many Torajan commoners find lucrative employment in other parts of Indonesia. As they send back money to their families, they enable the construction of larger tongkonan. Architecture in the style of a tongkonan is still very common. Various administration buildings were built in this style in recent years, e. g. the Kecamatan building in Rantepao.
Ағаштан жасалған ою-өрнек
Торайлықтар әлеуметтік және діни ұғымдарын білдіру үшін ағаштан ою-өрнек жасап, оны Пассура (немесе "жазу") деп атайды. Сондықтан ағаштан жасалған ою-өрнектер Тоража мәдениетінің көрінісі болып табылады. Әр кескінге есім беріледі, ал жиі кездесетін мотивтер – белгілі бір қасиетті бейнелейтін жануарлар мен өсімдіктер. Мысалы, су өсімдіктері мен жануарлары, мысалы, қабылдақтар, шабақтар және су шөптері көбінесе құнарлылықты символдайды. Кейбір аймақтардағы құрметті ақсақалдар бұл символдар ақсүйек отбасының күшін көрсетеді дейді, бірақ барлығы оған келіспейді. Үйлердегі ою-өрнектер тобының жалпы мағынасы әлі де талқыланып жатыр. Өрнек жасау үшін бамбук таяқтар геометриялық құрал ретінде қолданылады. 2022 жылдың 24 наурызында Заң және адам құқықтары министрлігі дәстүрлі мәдениетті қорғау үшін 125 үлгіге қоғамдық зияткерлік меншік авторлық құқығы сертификатын берді.
To express social and religious concepts, Torajans carve wood, calling it Pa'ssura (or "the writing"). Wood carvings are therefore Toraja's cultural manifestation. Each carving receives a special name, and common motifs are animals and plants that symbolise some virtue. For example, water plants and animals, such as crabs, tadpoles and water weeds, are commonly found to symbolise fertility. In some areas noble elders claim these symbols refer to strength of noble family, but not everyone agrees. The overall meaning of groups of carved motifs on houses remains debated To create an ornament, bamboo sticks are used as a geometrical tool. On 24 March 2022, about 125 patterns were given communal intellectual property copyright sertificates by the Ministry of Law and Human Rights, in order for protecting of traditional culture expressions.
Жерлеу рәсімдері
Торага қоғамында жерлеу рәсімі ең күрделі және қымбат шара болып табылады. Адамның байлығы мен ықпалы арта түссе, жерлеу де соғұрлым қымбатқа түседі. Алюк дінінде тек ақсүйектер ғана кең ауқымды жерлеу тойын өткізуге құқылы. Әдетте, ақсүйек адамның жерлеу тойына мыңдаған адам қатысып, бірнеше күнге созылады. Салтанатты орын, "ранте" деп аталады, көбінесе үлкен, шөптесі далада дайындалады. Онда көрермендерге арналған шатырлар, астық сақтау қоймалары және басқа да салтанатты жерлеу құрылыстары, марқұмның отбасы тарапынан арнайы жасалады. Флейтаның әуені, жерлеу әндері, өлеңдер мен жырлар, сондай-ақ жоқтау мен аза тұту – жас балалар мен кедей, төмен дәрежелі ересектердің жерлеуінен басқа, дәстүрлі аза тұту белгілері. Мәйіттен кейін апталар, айлар немесе жылдар өткен соң осы рәсім өткізіледі, себебі марқұмның отбасы жерлеу шығындарын жабуға қажетті қаражатты жинауға уақыт керек болады. Торажалықтар өлімнің кенеттен болатын жайт емес, "Пуяға" (жандар мекені немесе артық өмір) қарайғы біртіндеп жүретін процесс деп сендіреді. Күту кезеңінде марқұмның денесі бірнеше қабат матаға оралып, "тонконанның" астында сақталады. Мәйіттің жаны жерлеу рәсімі аяқталғанша ауыл маңында қалықтайды, содан кейін Пуяға сапар бастайды. Рәсімнің тағы бір маңызды бөлігі – су бұқаларын сою. Қайтыс болған адамның мәртебесі жоғары болса, жерлеу тойында соғұрлым көп бұқа сойылады. Бұқаның денелері, бастарымен бірге, көбінесе "ұйқыдағы" иесін күтіп, далаға тізіліп қойылады. Торажалықтар марқұмның сапарға шығу үшін бұқаға мұқтаж екеніне және көп бұқа болса, Пуяға оңайырақ жететініне сенеді. Оннан астам су бұқасын және жүзден астам шошқаны пышақпен сою – осы әсем жерлеу тойының биік нүктесі, оған билер мен әншілер қосылады, ал жас балалар бамбук түтікшелеріне шашыраған қанды ұстап алады. Сойылған малдың бір бөлігі қонақтар тарапынан "сыйлық" ретінде беріледі, олар мұқият ескеріледі, себебі бұл марқұмның отбасының қарызы болып саналады. Алайда, "буланган лондонг" деп аталатын әтеш шайқасы осы рәсімнің ажырамас бөлігі болып табылады. Бұқа мен шошқаны құрбан ету сияқты, әтеш шайқасы да қасиетті саналады, себебі ол жерге қан төгілуімен байланысты. Атап айтқанда, дәстүр бойынша кем дегенде үш тауық құрбан ету керек. Дегенмен, рәсім барысында кем дегенде 25 жұп тауық бір-бірімен күреседі. Жерлеудің үш әдісі бар: табутты үңгірге қоюға, тасқа қашап жасалған қабірге салуға немесе жартасқа іліп қоюға болады. Онда марқұмның артық өмірде қажет болатын барлық мүліктері болады. Байлар көбінесе жартастан қазылған тас қабірге жерленеді. Мұндай қабірлер әдетте қымбатқа түседі және аяқтауға бірнеше ай уақыт керек. Кейбір аймақтарда бүкіл отбасы сыйып тұратын үлкен тас үңгірлер табылады. "Тау тау" деп аталатын ағаштан жасалған мүсін көбінесе үңгірде, айналаға қарап орналастырылады. Ал нәрестелердің табуттары тірі ағаштардың түбірлеріне, яғни "балалар ағашына" орналастырылады. Жыл сайын тамыз айында өтетін "Ма'Нене" атты рәсімде, марқұмдардың денелері жуу, күтім жасау және жаңа киім кигізу үшін жерден шығарылады.
In Toraja society, the funeral ritual is the most elaborate and expensive event. The richer and more powerful the individual, the more expensive is the funeral. In the aluk religion, only nobles have the right to have an extensive death feast. The death feast of a nobleman is usually attended by thousands and lasts for several days. A ceremonial site, called rante, is usually prepared in a large, grassy field where shelters for audiences, rice barns, and other ceremonial funeral structures are specially made by the deceased's family. Flute music, funeral chants, songs and poems, and crying and wailing are traditional Toraja expressions of grief with the exceptions of funerals for young children, and poor, low status adults. The ceremony is often held weeks, months, or years after the death so that the deceased's family can raise the significant funds needed to cover funeral expenses. Torajans traditionally believe that death is not a sudden, abrupt event, but a gradual process toward Puya (the land of souls, or afterlife). During the waiting period, the body of the deceased is wrapped in several layers of cloth and kept under the tongkonan. The soul of the deceased is thought to linger around the village until the funeral ceremony is completed, after which it begins its journey to Puya. Another component of the ritual is the slaughter of water buffalo. The more powerful the person who died, the more buffalo are slaughtered at the death feast. Buffalo carcasses, including their heads, are usually lined up on a field waiting for their owner, who is in the "sleeping stage". Torajans believe that the deceased will need the buffalo to make the journey and that they will be quicker to arrive at Puya if they have many buffalo. Slaughtering tens of water buffalo and hundreds of pigs using a machete is the climax of the elaborate death feast, with dancing and music and young boys who catch spurting blood in long bamboo tubes. Some of the slaughtered animals are given by guests as "gifts", which are carefully noted because they will be considered debts of the deceased's family. However, a cockfight, known as bulangan londong, is an integral part of the ceremony. As with the sacrifice of the buffalo and the pigs, the cockfight is considered sacred because it involves the spilling of blood on the earth. In particular, the tradition requires the sacrifice of at least three chickens. However, it is common for at least 25 pairs of chickens to be set against each other in the context of the ceremony. There are three methods of burial: the coffin may be laid in a cave or in a carved stone grave, or hung on a cliff. It contains any possessions that the deceased will need in the afterlife. The wealthy are often buried in a stone grave carved out of a rocky cliff. The grave is usually expensive and takes a few months to complete. In some areas, a stone cave may be found that is large enough to accommodate a whole family. A wood carved effigy, called Tau tau, is usually placed in the cave looking out over the land. Whilst a coffin of a baby is embedded into a burrow of a living tree, so called "baby tree". In the ritual called Ma'Nene, that takes place each year in August, the bodies of the deceased are exhumed to be washed, groomed and dressed in new clothes.
Би мен музыка
Торажандар бірнеше жағдайда би билейді, көбінесе олардың әсем жерлеу рәсімдері барысында. Олар қайғыларын білдіру үшін, қайтыс болған адамды құрметтеу және тіпті оны қуанту үшін билейді, себебі ол өлгеннен кейінгі өмірде ұзақ сапарға шығады. Бірінші кезде, ер адамдар тобы шеңбер құрып, түн бойы біртекті ән шырқап, қайтыс болғанды құрметтейді (бұл рәсім Ма'бадонг деп аталады). Манимбонг биі сияқты бірнеше соғыс билері бар, оны ерлер орындайды, одан кейін әйелдер орындайтын Ма'дан биі келеді. Алюк діні Торажандардың қашан және қалай билейтінін анықтайды. Ма'буа деп аталатын би 12 жылда бір рет ғана орындалады. Ма'буа – Торажаның маңызды рәсімі, онда дін қызметкерлері бура қосын мүйізін киіп, қасиетті ағаш төңірегінде билейді. Торажаның дәстүрлі музыкалық аспабы – бамбуктан жасалған Па'сулинг (сулинг – индонезия тілінде флейта деген сөз). Бұл алты тесікті флейта (Торажаға ғана тән емес) көптеген билерде ойналады, мысалы, алғыс айту биі Ма'бонденсан, онда флейта жейдесіз билейтін ұзын тырнақты ер адамдар тобына сүйемелдейді. Тоража халқының өзгеше музыкалық аспаптары бар, мысалы Па'пелле (алма жапырақтарынан жасалған) және Па'каромби (торажалық жақ арфасы). Па'пелле егін жинау кезінде және үйдің ашылу салтанатында ойнатылады.
Torajans perform dances on several occasions, most often during their elaborate funeral ceremonies. They dance to express their grief, and to honour and even cheer the deceased person because he is going to have a long journey in the afterlife. First, a group of men form a circle and sing a monotonous chant throughout the night to honour the deceased (a ritual called Ma'badong). There are several war dances, such as the Manimbong dance performed by men, followed by the Ma'dandan dance performed by women. The aluk religion governs when and how Torajans dance. A dance called Ma'bua can be performed only once every 12 years. Ma'bua is a major Toraja ceremony in which priests wear a buffalo head and dance around a sacred tree. A traditional musical instrument of the Toraja is a bamboo flute called a Pa'suling (suling is an Indonesian word for flute). This six holed flute (not unique to the Toraja) is played at many dances, such as the thanksgiving dance Ma'bondensan, where the flute accompanies a group of shirtless, dancing men with long fingernails. The Toraja have indigenous musical instruments, such as the Pa'pelle (made from palm leaves) and the Pa'karombi (the Torajan version of a jaw harp). The Pa'pelle is played during harvest time and at house inauguration ceremonies.
Бір жынысты адамдардың көзқарасы
Индонезияның Сулавеси (Селебес) аралындағы Саадан (шығыс Тоража) тайпасында гомосексуалды еркек тобураке тамболанг бақсылары бар; ал олардың көршілері Мамаса (батыс Тоража) тайпасында тек гетеросексуалды әйел тобураке бақсылары ғана кездеседі.
Among the Saʼadan (eastern Toraja) in the island of Sulawesi (Celebes), Indonesia, there are homosexual male toburake tambolang shamans; although among their neighbors the Mamasa (western Toraja) there are instead only heterosexual female toburake shamanesses.
Тіл
Тана Торахада этникалық тораха тілі басым, ал негізгі тілі – са’дан тораха тілі. Индонезияның ұлттық тілі ресми тіл болып табылады және қауымда қолданылады. Бірақ, Тана Тораханың бастапқыда шалқап жатқан географиялық оқшаулығы тораха тілдерінің өзінде көптеген диалектілердің қалыптасуына әкелді. Тана Тораханың ресми басқаруы енгізілгеннен кейін, кейбір тораха диалектілері колониалдық кезеңнен бері жүзеге асырылып келе жатқан көші-қон бағдарламасы арқылы басқа тілдердің ықпалына түсті, және бұл тораха тілдерінің тілдік әртүрлілігінің маңызды факторы болды.
The ethnic Toraja language is dominant in Tana Toraja with the main language as the Sa'dan Toraja. Although the national Indonesian language is the official language and is spoken in the community, At the outset, the isolated geographical nature of Tana Toraja formed many dialects between the Toraja languages themselves. After the formal administration of Tana Toraja, some Toraja dialects have been influenced by other languages through the transmigration program, introduced since the colonialism period, and it has been a major factor in the linguistic variety of Toraja languages.
Экономика
Сухартоның «Жаңа тәртіп» әкімшілігінен бұрын Торажан экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген, тау беткейлеріндегі террасалы егістіктерде дымқыл күріш өсіріліп, кассава мен жүгері қосымша егілген. Су бұқаларын, шошқаларды және тауықтарды өсіруге көп уақыт және күш жұмсалды, олар негізінен рәсімдік құрбандықтарға шалу және тұтыну үшін пайдаланылды. Кофе – Торажада өндірілген алғашқы маңызды ақшалық дақыл болды және 19-ғасырдың ортасында жергілікті экономиканы сыртқы нарықтарға тауар өндіруге қарай өзгертіп, халықаралық нарықта сапасы үшін жоғары беделге ие болды. 1965 жылы «Жаңа тәртіптің» басталуымен Индонезия экономикасы дамыды және шетелдік инвестицияларға ашылды. Торажада Жапонияның Key Coffee компаниясы кофе плантациясы мен фабрикасын құрды, ал Торажан кофесі халықаралық арнайы кофе секторының өсуімен қатар сапасы үшін қайтадан беделге ие болды. 1970 және 1980 жылдары көпұлтты мұнай және тау-кен компаниялары Индонезияда жаңа операциялар ашты. Торажандар, әсіресе жастар, шетелдік компанияларда жұмыс істеу үшін – Калимантанға ағаш және мұнай өндіруге, Папуаға тау-кен өндіруге, Сулавеси мен Ява қалаларына, ал көптегендері Малайзияға көшіп кетті. Торажандардың көшіп кетуі 1985 жылға дейін тұрақты болды және содан бері жалғасып келеді, эмигрант торажандардың жіберген ақшалары қазіргі экономикада маңызды рөл атқарады. Туризм Торажада 1970 жылдары басталды және 1980 және 1990 жылдары қарқын алды. 1984 және 1997 жылдар аралығында көптеген торажандар туризмнен табыс тауып, қонақүйлерде жұмыс істеді, экскурсиялық нұсқаушылар, жүргізушілер болды немесе сувенирлер сатты. 1990 жылдардың соңында Индонезиядағы саяси және экономикалық тұрақсыздықтың күшеюімен, соның ішінде Сулавесидің басқа жерлеріндегі діни қақтығыстармен, Тана Торажадағы туризм күрт төмендеді. Тоража әлі де Индонезия кофесінің танымал өндіріс орны болып табылады, оны шағын шаруалар да, плантациялар да өсіреді, бірақ көші-қон, жіберілген ақшалар және шаруашылықтан тыс табыс көптеген үй шаруашылықтары үшін, тіпті ауылдық жерлерде де, гөрі әлдеқайда маңыздырақ деп есептеледі. Көрме брошурасында жазылғандай, «Тана Торажаның көктегі патшаларының елі» сыртқы әлемді қабылдады. 1984 жылы Индонезияның Туризм министрлігі Тана Тоража аймағын Оңтүстік Сулавесинің «примадоннасы» деп жариялады. Тана Тоража «Балиден кейінгі екінші тоқталыс орны» деп аталып, 1989 жылы шетелдік келушілердің саны 40 000-ға жетті. Туризмді дамытушылар Тана Тораяны экзотикалық оқиға ретінде насистеді – мәдениетке бай және танылмаған аймақ. Тоража Балиге барған және «жабайы», «тиін жоқ» аралдарды көруге қызығушылық танытқан туристерге ұсынылды. Батыс туристері тас дәуіріндегі ауылдар мен пұтқа табынушылық жерлеу рәсімдерін көруді күтті. Алайда, олар көбінесе христиан торажаларын NBA спорттық бас киімдері мен джинсы киген күйде көрді. Туристер тонконан мен басқа да тоража рәсімдерінің пайда табу үшін жасалғанын сезінді және бұл мақсаттың тым коммерцияланғанын айтып шағымданады. Бұл торажалар мен туризмді дамытушылар арасында бірнеше қақтығыстарға әкелді, торажалар оларды сырттан келгендер деп қарады. 1985 жылы жергілікті тоража басшылары мен Оңтүстік Сулавеси провинциялық үкіметі (туризмді дамытушы ретінде) арасында қақтығыс болды. Үкімет 18 тоража ауылын және жерлеу орындарын дәстүрлі туристік тартымдылықтар ретінде белгіледі. Салдарынан, бұл аудандарға аймақтық шектеулер енгізілді, оған сәйкес торажалардың өздеріне тонконан мен жерлеу орындарын өзгертуге тыйым салынды. Бұл жоспарға кейбір тоража басшылары қарсы болды, өйткені олар өздерінің рәсімдері мен дәстүрлерін сырттан анықтап жатыр деп ойлады. Нәтижесінде, 1987 жылы торажалық Кете Кесу ауылы және басқа да бірнеше туристік нысандар туристерге есіктерін жапты. Бұл жабылу тек бірнеше күнге созылды, өйткені ауыл тұрғындары сувенир сатудан түсетін табыссыз өмір сүрудің қиын екенін сезді. Туризм Тоража қоғамын да өзгертті. Бастапқыда қарапайым адамдардың ақсүйектерге (пуанг) үйленуге және осылайша балаларына ақсүйектік мәртебе беруге мүмкіндік беретін рәсім болған. Алайда, туристер үшін жасалған тоража қоғамының бейнесі, көбінесе аристократиялық емес нұсқаушылар арқылы, оның дәстүрлі қатаң иерархиясын жойды. Тана Торажада жоғары мәртебе бұрынғыдай құрметтелмейді. Көптеген төменгі дәрежелі ерлер аймақтан тыс жұмыс істеу арқылы жеткілікті байлыққа ие болып, содан кейін ақсүйек әйелге үйленіп, өздерін және балаларын ақсүйектер деп жариялай алады.
Prior to Suharto's "New Order" administration, the Torajan economy was based on agriculture, with cultivated wet rice in terraced fields on mountain slopes, and supplemental cassava and maize crops. Much time and energy were devoted to raising water buffalo, pigs, and chickens, primarily for ceremonial sacrifices and consumption. Coffee was the first significant cash crop produced in Toraja, and was introduced in the mid 19th century, changing the local economy towards commodity production for external markets and gaining an excellent reputation for quality in the international market. With the commencement of the New Order in 1965, Indonesia's economy developed and opened to foreign investment. In Toraja, a coffee plantation and factory was established by Key Coffee of Japan, and Torajan coffee regained a reputation for quality within the growing international specialty coffee sector Multinational oil and mining companies opened new operations in Indonesia during the 1970s and 1980s. Torajans, particularly younger ones, relocated to work for the foreign companies—to Kalimantan for timber and oil, to Papua for mining, to the cities of Sulawesi and Java, and many went to Malaysia. The out migration of Torajans was steady until 1985. and has continued since, with remittances sent back by emigre Torajans performing an important role within the contemporary economy. Tourism commenced in Toraja in the 1970s, and accelerated in the 1980s and 1990s. Between 1984 and 1997, a significant number of Torajans obtained their incomes from tourism, working in and owning hotels, as tour guides, drivers, or selling souvenirs. With the rise of political and economic instability in Indonesia in the late 1990s—including religious conflicts elsewhere on Sulawesi—tourism in Tana Toraja has declined dramatically. Toraja continues to be a well known origin for Indonesian coffee, grown by both smallholders and plantation estates, although migration, remittances and off farm income is considered far more important to most households, even those in rural areas. "The land of the heavenly kings of Tana Toraja", as written in the exhibition brochure, embraced the outside world. In 1984, the Indonesian Ministry of Tourism declared Tana Toraja Regency the prima donna of South Sulawesi. Tana Toraja was heralded as "the second stop after Bali". and the annual number of foreign visitors was recorded at 40,000 in 1989. Tourism developers marketed Tana Toraja as an exotic adventure—an area rich in culture and off the beaten track. Toraja was marketed for tourists who had gone as far as Bali and were interested in seeing more of the wild, "untouched" islands. Western tourists expected to see stone age villages and pagan funerals. However, they were more likely to see Christian Torajans wearing NBA sports caps and denim. Tourists felt that the tongkonan and other Torajan rituals had been preconceived to make profits, and complained that the destination was too commercialised. This resulted in several clashes between Torajans and tourism developers, whom Torajans see as outsiders. A clash between local Torajan leaders and the South Sulawesi provincial government (as a tourist developer) broke out in 1985. The government designated 18 Toraja villages and burial sites as traditional tourist attractions. Consequently, zoning restrictions were applied to these areas, such that Torajans themselves were barred from changing their tongkonans and burial sites. The plan was opposed by some Torajan leaders, as they felt that their rituals and traditions were being determined by outsiders. As a result, in 1987, the Torajan village of Kété Kesú and several other designated tourist attractions closed their doors to tourists. This closure lasted only a few days, as the villagers found it too difficult to survive without the income from selling souvenirs. Tourism has also transformed Toraja society. Originally, there was a ritual which allowed commoners to marry nobles (puang) and thereby gain nobility for their children. However, the image of Torajan society created for the tourists, often by non aristocratic guides, has eroded its traditional strict hierarchy. High status is not as esteemed in Tana Toraja as it once was. Many low ranking men can declare themselves and their children nobles by gaining enough wealth through work outside the region and then marrying a noble woman.