Изозоның бойындағы әдемі қала: Градиска-д'Изонцо тарихы

Кіріспе

Градиска-д'Исонцо (немесе Гардискье; архаикалық Градис-ам-Сонтиг) – Италияның солтүстік-шығысындағы Фриули-Венеция-Джулия аймағындағы Гориция аймақтық децентрализациялық бірлігінде орналасқан қала және коммуна (муниципалитет). Адвокат, тіл білімі маманы, филолог Филипп Сарки Градиска-д'Исонцода туған. Ол «Италияның ең әдемі ауылдары» (I Borghi più belli d'Italia) тізіміне енген.

География

Муниципалитет Солтүстік-шығыс Италияда Исонцо өзенінің оң жағалауында, Гориция қаласынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. 1936 жылдың 14 шілдесінде қала мәртебесі берілді. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, Градисканың халқы шамамен 6580 адамды құрайды. Қала Юлиан Венеция аймағындағы фриуль мәдениетінің маңызды орталығы болып табылады.

Тарих

Қаланың атауы славян топонимі: архаикалық словен тілінде, gradišče (ср. gord) – бекінілген орын немесе қираған жерді білдіретін термин және Словения жерінде кең таралған топоним. Изонцо өзеніндегі стратегиялық маңызды аймақ, әлдебір Рим дәуірінде және Ломбардтар патшалығы кезінде қоныстанған, кейіннен Мажар күштерінің Солтүстік Италияға жасаған шабуылдарына ұшырады. Градиска ауылдық елді мекені алғаш рет 1176 жылы айтылады, онда славян және латын текті халықтың аралас халқы болған. Ол кезде Аквилея патриархтарына тиесілі Фарра иелігіне қарасты. 1420 жылдан бастап олардың жерлерін Венеция Республикасы біртіндеп басып алды, 1473 жылы Венецияның Terraferma доминиондарына қосылды. Венециялықтар Градисканы Осман шабуылдарына қарсы бекініс ретінде нығайтты, содан кейін Леонардо да Винчи жасаған жоспарларға сүйене отырып, Изонцо өзені бойындағы үлкен қорғаныс желісінің бір бөлігі болды. Камбрей лигасының Венецияға қарсы соғысы кезінде Градисканы 1511 жылы император Максимилиан I жаулап алды, содан бері ол Габсбургтердің иелігінде болды, Ішкі Австрия жерлерінің бөлігі ретінде Гориция графтығында билік етті. 1615 жылы Венеция оны қайта басып алуға тырысқанда Градиска соғысы басталды. Қала Габсбург императорлық үйінің қолында қалды; 1647 жылы император Фердинанд III оны автономды Градиска графтығының астанасы етіп, аумақты өзінің сенімді адамы Джон Антоний Эггенбергке сатты. 1654 жылы Киелі Рим империясының князьдеріне ресми түрде көтерілген Эггенберг әулеті 1717 жылға дейін Градисканы ұстады, оны князьдік резиденция ретінде үнемі кеңейтіп, байытты. Эггенбергтердің әулеті жойылғаннан кейін, графтық Габсбургтер әулетіне қайта оралды, қалған Гориция графтығымен қайта біріктірілді. Осы одақ 1754 жылы Гориция және Градиска княздік графтығының құрылуына әкелді, ол 1918 жылы Австрия-Мажарстанның тарауына дейін болды. 1867 жылғы келісімнен кейін қала Cisleithanian жағында қалды, сол аттас округтің басшысы ретінде (GRADISCA), Австрияның жағалау провинциясындағы 11 Bezirkshauptmannschaft-тың бірі. Австрия үстемдігі кезінде қала негізінен итальяндық сипатын сақтап келді. 1910 жылғы соңғы австриялық халық санағына сәйкес, қала тұрғындарының 60,0% итальян немесе фриуль тілінде сөйледі, 13,8% словен тілінде сөйледі, ал неміс тілі ана тілі ретінде 2,3% ғана сөйледі. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Градиска халқы Австрия-Мажарстан астында соғысты. 1921 жылы қала Италияның құрамына кірді.

The town's name is a Slavic toponym: in archaic Slovene, gradišče (cf. gord) was a term indicating a fortified site or a ruin and is a widespread toponym in the Slovene Lands. The strategically important area on the Isonzo River was probably already settled in Roman times and under the Kingdom of the Lombards, later exposed to the attacks by Hungarian forces on Northern Italy. The rural settlement of Gradisca is mentioned for the first time in 1176, when it had a mixed population of Slavic and Latin origin. It then belonged to the estate of Farra, held by the Patriarchs of Aquileia. From 1420 onwards their lands were gradually conquered by the Republic of Venice, annexed and incorporated into the Venetian Domini di Terraferma in 1473. The Venetians fortified Gradisca as a bastion against Ottoman raids, then part of a massive defence line along the Isonzo River relying on plans designed by Leonardo da Vinci. During the War of the League of Cambrai against Venice, Gradisca was conquered by Emperor Maximilian I in 1511, and thenceforth it was a Habsburg possession ruled within the County of Gorizia as part of the Inner Austrian lands. In 1615 a Venetian attempt to reconquer it initiated the War of Gradisca. The town was however kept by the Imperial House of Habsburg; in 1647 Emperor Ferdinand III made it the capital of an autonomous County of Gradisca and sold the territory to his confident John Anthony of Eggenberg. The Eggenberg dynasty, formally elevated to Princes of the Holy Roman Empire in 1654, held Gradisca until 1717, enlarging and enriching it constantly as a princely residence. With the extinction of the Eggenbergs, the county returned to the House of Habsburg, being re united with the remaining County of Gorizia. The union resulted in the creation of the Princely County of Gorizia and Gradisca in 1754, which existed until the dissolution of Austria Hungary in 1918. The town remained in the Cisleithanian side after the Compromise of 1867 as head of the district of the same name (GRADISCA), one of the 11 Bezirkshauptmannschaften in the Austrian Littoral province. During Austrian domination, the town retained its predominantly Italian character. According to the last Austrian census of 1910, 60.0% of the population of the town spoke Italian or Friulian, 13.8% spoke Slovene, and a mere 2.3% spoke German as their first language. In 1914, at the outbreak of World War I, the population of Gradisca fought under Austria Hungary. In 1921 the town became part of Italy.