Кіріспе

Арзен (сирия тілінде Arzŏn немесе Arzŭn, армян тілінде Arzn, Ałzn, араб тілінде Arzan) – Жоғарғы Месопотамия мен Армения таулы аймағының шекаралық аймағында орналасқан ежелгі және ортағасырлық қала. Қазіргі ғалымдардың пікірінше, бұл қала ежелгі армян астанасы Тигранокертаның орны болған. Кейінірек, антикалық дәуірде Арзанен ауданының астанасы, сириялық епископтық және рим-парсы соғыстарында сасанидтік парсылардың шекаралық бекінісі қызметін атқарды. Мұсылман шапқындарынан кейін, 9 ғасырда ол әмірлердің тәуелсіз династиясының орталығына айналды, бірақ 10 ғасырда Византия империясы мен Хамданидтер арасындағы соғыстарда қиратылды. 12 ғасырға қарай, қала тастаналды және урандыға айналды. Бүгінде қаланың қалдықтары өте аз.

Ежелгі дәуір

Арзэн атауының шығу тегі белгісіз, бірақ армян тіліне жатпайды. Оның орны, оңтүстік-шығыс Түркиядағы Гарзан Су (көне Никефорий) өзенінің жағалауында, 1860-шы жылдардың басында Диярбакирдегі британдық консул Джон Джордж Тейлор анықтап, өзінің "Курдистандағы саяхаттары" (Journal of the Royal Geographical Society, 35-том, 1865 жыл) еңбегінде оның сызбасын келтірген. 1995–96 жылдары (Тигранокерта орны, Revue des Études Arméniennes, 25-том, 183–254 беттер және 26-том, 51–118 беттер), Т. А. Синклер Арзенді бұрынғы Мартирополис немесе Кызылтепемен байланыстырудың орнына, Ұлы Тигран құрған ежелгі Армения патшалығының астанасы – Тигранокерта деп атады. Классикалық дәуірде Арзен Арзанен аймағының бас қаласы және астанасы болған. Армения патшалығы тұсында Арзаненді марш күзетшісі (бдеаш) басқарған. 297 жылғы бейбіт келісімде қала, Арзанен аймағының қалған бөлігімен және Софен, Ингилен, Забдицен және Кордуеннің көршілес аймақтарымен бірге Сасани әулетінің императоры Нарсехтің Рим империясына өткізілді, бірақ 363 жылы Сасанидтердің билігіне қайта келді. Бдеаш лауазымы сақталған болуы мүмкін, өйткені Прокопий 528 жылы Сасани әскерін басқарған Хормизд есімді лауазым иесі туралы айтады. Қала алғаш рет шамамен 410 жылы Нисибис епископтығының қарауындағы Сирия шіркеуінің епископтығы ретінде тіркелген. V және VI ғасырларда Византия империясымен үздіксіз соғыстарда сасанидтердің маңызды бекінісі болды. Оның стратегиялық маңызы Жоғарғы Месопотамиядағы Амидадан Ван көлі арқылы Армения таулы аймағына және Арменияның Артаксата мен Двин астаналарына соққан жол бойында орналасқандығында болды. 578 жылы Теофилакт Симокаттың мәлімдемесіне сәйкес, Византиялықтар бұл аймақтан 10 000 адамды күштеп Кипрге көшірді.

Орта ғасырлар

Қала 640 жылы мұсылман шапқыншылығының бірінші толқыны кезінде Ияд ибн Ганмға тәуел болды. Араб географтары қаланы Жазираға (Жоғарғы Месопотамия) қосты, атап айтқанда Дияр-Бакр ауданында, және оны жақын орналасқан Майяфарикинмен бірге жиі атады. Аймақ құнарлы және бай болды: Құдама ибн Жафардың мәліметінше, Аббасид дәуірінде Майяфарикин мен Арзеннің біріктірілген кірісі 4,1 миллион дирхамды құрады. 9 ғасырда қайта құрылған Армян мемлекетінің бөлігіне айналған Армян аймақтарынан өзгеше, Арзен және оңтүстік шекарадағы басқа қалалар тез арабияланды, ал олардың халқы Жоғарғы Месопотамия немесе Сирия тұрғындарынан ешқандай айырмашылықты көрсетпеді. Бану Бакр тайпасының бір тармағы – Бану Шайбан тайпасы кеңірек аймаққа қоныстанды және 9 ғасырдың соңына дейін Дияр Бакр аймағының саяси үстемдігін қамтамасыз етті.

Арзеннің зурарид әмірлігі

Арзенді жергілікті мұсылман династиясы, Зураидтер басқарды, олар да Бану Бакрдан тараған болуы мүмкін, бірақ олардың нақты шығу тегі, Шайбанидтермен байланысы және ерте тарихы белгісіз. Династияның алғаш рет тарихқа енген мүшесі – 9 ғасырдың ортасындағы Мұса ибн Зурара. Зураридтер армян христиан көршілерімен қарым-қатынас жасады: Мұса Баграт II Багратунидің қарындасына үйленді, ал оның ұлы Әбу'л Магра Арцруни ханшайымына үйленді. Осының нәтижесінде Зураидтер 9 ғасырда христиан көршілерінің жағына көбірек ұмтылды. Шындығында, 850 жылдардың басындағы армян көтерілісі кезінде әмір Мұса, Аббасид әкімі Юсуф ибн Мұхаммед ибн Юсуф әл Марвазиге қарсылығынан көтеріліске қосылды және Аббасид генералы Буға әл Кабир Аббасид астанасы Самарраға тұтқынға алған армян княздарының бірі болды. Шайбанид көршілерінің қаупінен қорқып, жартылай армян, армян әйеліне үйленген Әбу'л Магра тіпті құпия түрде христиан дініне өтіп, Арцруни туыстарының әскеріне қосылды, бірақ шамамен 890 жылы Дияр-Бәкрдің амбициялық Шайбанид билеушісі Ахмад ибн Иса әл Шейбани оны тұтқынға алып, Зураидтердің иеліктерін өзіне қаратып алды.

Кейінгі тарихы және тастап кетуі

930 жылдары Иоанн Куркуас басқарған Византия империясының кеңеюіне тап болған Арзен Хамданидтердің бақылауына өтті. Хамданид лейтенанты Әли ибн Жафар әл-Дайлами оның губернаторы болып тағайындалды, бірақ 936 жылы Хамданид әміршісі Насыр әл-Даулаға қарсы бүлік көтерді. Ол кісі өзінің інісі Сейф әл-Дауланы бүлікшілерді жеңіп, Дияр-Бәкрдің барлық айманының губернаторы болуы үшін жіберді. Келесі он жылдықтарда Сейф әл-Даула қаланы солтүстіктегі армян княздықтарына немесе батыстағы византиялықтарға қарсы әрекеттері үшін база ретінде пайдаланды. Осы қақтығыстар барысында византиялықтар 942 жылы Арзенді тонады. Хамданидтер оны көп ұзамай қайтарып алды, бірақ содан кейін аймақ даулы болып қала берді. Осы кезеңде күрдтер алғаш рет пайда болып, осы аймаққа қоныстанды, және арабтарды тез ығыстырды. Қала 10-ғасырдың ортасынан бастап маңыздылығын жоғалтты, сондықтан 12-13 ғасырлардағы географ Якут әл-Хамави оның құлайтынға жақын және қираған екенін хабарлады. Тейлордың суреттерінен басқа, қаланың көбі сақталған жоқ, себебі бұл аймақ егіс шаруашылығына берілді.