Кіріспе
Креационизм тарихы табиғи әлемнің бастамасы бар және оның жоқтан пайда болуы үстімізден келген күштердің әрекетімен болды деген пікірге негізделген ой-сананың тарихымен байланысты. Креационизм термині кең мағынасында көптеген көзқарастар мен түсіндірмелерді қамтиды және 19 ғасырдың соңына дейін жиі қолданылмаған. Тарих барысында көптеген адамдар әлемді жаратылған нәрсе деп қарастырған. Әлем бойынша көптеген ежелгі тарихи жазбаларда жер мен әлемнің жаратылуы туралы айтылады немесе меңзеледі. Креационизмнің нақты тарихи түсініктері әртүрлі эмпирикалық, рухани және/немесе философиялық зерттеулерді пайдаланғанмен, олардың барлығы әлемнің жаратылғаны туралы көзқарасқа негізделген. «Жаратылыс кітабындағы» жаратылыс туралы баяндама еврей және христиан эпистемологиялық түсініктерінің негізгі құрылымын құрады. Тарихи тұрғыдан алғанда, осы баяндаманың сөздік мағынадағы түсіндірмелері аллегориялық түсіндірмелерге қарағанда басым болды. 18 ғасырдан бастап, Авраам діндері мен «Жаратылыс кітабын» геология, биология және басқа ғылымдармен келістіруге бағытталған түрлі көзқарастар Батыс мәдениетінде дамыды. Осы кезде креационизм сөзі жанның жаратылуы туралы ілімді білдірді. Мысалы, 1857 жылы Филип Госс сияқты түрлер жеке акті арқылы жаратылған деп есептегендер әдетте «жаратылыстың жақтастары» деп аталды, бірақ олар 1856 жылдан бастап Чарльз Дарвин мен оның достарының жеке хаттарында «жаратушылар» деп те аталды. «Жаратылыс тоқыны» (1961) 1945 жылдан кейін ең сәтті жас жер креационистік басылымға айналды. 1960 жылдардың ортасынан бастап АҚШ-тағы креационистер «ғылыми креационизмді» оқытуды «тоқын геологиясын» пайдалану арқылы мемлекеттік мектептердегі ғылым сабақтарында насихаттады. Дэниел У. Уотерс ісі бойынша сот шешімінен кейін (1975) мемлекеттік мектептерде креационизмді оқыту АҚШ Конституциясының бірінші түзетуіне қайшы келеді деп шешілді, мазмұны ашық түрде діни сілтемелерден айырылды және «жаратылыс ғылымы» деп аталды. Эдвардс Агиллардқа қарсы (1987) сот ісі «жаратылыс ғылымы» да конституцияға қайшы келеді деп шешкенде, мектеп оқулықтарының жобасында «жаратылу» деген сөздің барлық сілтемелері «ақылды жобалауға» өзгертілді, оны креационистер жаңа ғылыми теория ретінде ұсынды. Китцмиллер Доверге қарсы (2005) сот шешімі «ақылды жобалау» ғылым емес және мемлекеттік мектептердегі ғылым сабақтарында дінді оқытуға қатысты конституциялық шектеулерге қайшы келеді деген қорытындыға келді. 2012 жылдың қыркүйегінде Билл Най («Ғылым жігіті») креационистік көзқарастар АҚШ-тағы ғылым білімін және инновацияларды қауіпке ұшыратады деп алаңдаушылығын білдірді.
The history of creationism relates to the history of thought based on the premise that the natural universe had a beginning, and came into being supernaturally. The term creationism in its broad sense covers a wide range of views and interpretations, and was not in common use before the late 19th century. Throughout recorded history, many people have viewed the universe as a created entity. Many ancient historical accounts from around the world refer to or imply a creation of the earth and universe. Although specific historical understandings of creationism have used varying degrees of empirical, spiritual and/or philosophical investigations, they are all based on the view that the universe was created. The Genesis creation narrative has provided a basic framework for Jewish and Christian epistemological understandings of how the universe came into being – through the divine intervention of the god, Yahweh. Historically, literal interpretations of this narrative were more dominant than allegorical ones. From the 18th century on, various views aimed at reconciling the Abrahamic religions and Genesis with geology, biology and other sciences developed in Western culture. At this time, the word creationism referred to a doctrine of creation of the soul. Those holding that species had been created in a separate act, such as Philip Gosse in 1857, were generally called "advocates of creation", though they were also called "creationists" in private correspondence between Charles Darwin and his friends, dating from 1856. The Genesis Flood (1961) became the most successful young earth creationist publication after 1945. From the mid 1960s, creationists in the United States promoted the teaching of "scientific creationism" using "Flood geology" in public school science classes. After the legal judgment of the case Daniel v. Waters (1975) ruled that teaching creationism in public schools contravened the Establishment Clause of the First Amendment to the United States Constitution, the content was stripped of overt biblical references and renamed creation science. When the court case Edwards v. Aguillard (1987) ruled that creation science similarly contravened the constitution, all references to "creation" in a draft school textbook were changed to refer to intelligent design, which was presented by creationists as a new scientific theory. The Kitzmiller v. Dover (2005) ruling concluded that intelligent design is not science and contravenes the constitutional restriction on teaching religion in public school science classes. In September 2012, Bill Nye ("The Science Guy") expressed his concern that creationist views threaten science education and innovations in the United States.
Жаратылыс пен қазіргі заманғы ғылым
XV-XVI ғасырларда жаңа жерлердің ашылуы өмірдің әртүрлілігі туралы білімді кеңейтті. 1605 жылы Фрэнсис Бэкон табиғаттағы Құдайдың істері Киелі кітапты түсіндіруге көмектеседі деп мәлімдеді, ал Бэконның әдісі – қазіргі ғылымның негізі болған эмпирикалық тәсілді енгізді. Табиғи теология Құдайдың белсенді рөлін қолдайтын табиғаттағы дәлелдерді іздеді және жаңа білімді Киелі кітаптағы топан су мифі және Нұхтың кемесі туралы әңгімемен келістіруге тырысты. Қазіргі геологияның 18-19 ғасырлардағы дамуы өте ерте кездегі Жерді көрсететін геологиялық қабаттар мен қазбалар тізбегін анықтады. Су тасқынынан пайда болған космогониялар өз табыстарының құрбаны болды, себебі олардың ынталандырған ғылыми зерттеулері біртіндеп су тасқыны геологиясы мен катастрофизмнің Киелі кітаптағы негіздерін жоққа шығарды. Бұл термин Дарвиннің 1856 және 1863 жылдар аралығында жазған хаттарында, сондай-ақ Чарльз Лайелдің жауабында қолданылған. Осы кезде геологтар Жердің миллиондаған жылдар екенін мойындады. Дарвин ұсынған нақты мерзімді басқа геологтар да даулады, ал жетекші физик Уильям Томсон (кейіннен лорд Кельвин атанды) Жер мен Күннің жылу энергиясы мен жылулық тарихын талдап, эволюция үшін тым қысқа болатын жас шамаларын анықтады. Томсонның әріптесі Флиминг Дженкин 1867 жылы Дарвиннің «Түрлердің пайда болуы туралы» еңбегіне шолу жазып, уақыттың жетіспеуіне байланысты эволюцияға қарсылық білдірді. 1980 жылдан бері ғаламның космологиялық моделі ретінде Ұлы жарылыс теориясы қабылданды. Оны 1930 жылдары Рим-католик дін қызметкері Монсеньор Жорж Леметр ойлап тапқан. Леметр ғаламның кеңеюі, егер уақытқа кері қайтарылса, онда белгілі бір уақытта ғаламның барлық массасы бір нүктеге, «алғашқы атомға» шоғырланғанын, осы жерде және уақытта кеңістік пен уақыт пайда болғанын көрсетті. Алайда 1920-1930 жылдары көптеген космологтар ғаламның мәңгі тұрақты күйде екендігіне сенеді. Леметр теориясын ұсынғаннан кейін кейбір ғалымдар оның уақыттың басталуы туралы тұжырымы физикаға діни ұғымдарды қайта енгізуге тең деп шағымданып, наразылық білдірді. Фред Хойл 1949 жылы «Ұлы жарылыс» терминін қолданғанда, оны сәл есқарақылықпен айтқан, бірақ термин қалып, кеңінен таралды. Леметрдің өзі бастапқы «жаратылысқа ұқсас» оқиға болған болуы керек деген қорытындыға келді. Ұлы жарылыс жас Жерді жаратушылыққа қайшы келеді. Бірақ оны басқа христиан діндері де қабылдады және ол Рим-католик жаратылыс тұжырымымен сәйкес келеді. Антрополық принцип бойынша, ғаламның қасиеттері біздің өмірге қолайлы болып келгендіктен, кейбір христиандар ғаламды мақсатты түрде құдайлық жаратушы жасаған деген дәлелді көреді.
Ерте тарих
Дэвид Седли өзінің «Креационизм және оның антикалық сыншылары» атты кітабында жаратылыс идеясын біздің заманымызға дейінгі V ғасырда өмір сүрген, Сократқа дейінгі ойшылдар Анаксагор мен Эмпедоклға дейін жетеді. Седлидің айтуынша, Анаксагорды Платон «жаратылысшы ғаламдық интеллектінің алғашқы ашық жақтаушысы» деп мойындаған. Анаксагордың теориясы бойынша, әлемнің бастапқы күйі барлық қарама-қарсылықтардың шамамен тең қоспасы болған және осы nous (интеллект немесе сана) әрекетінің нәтижесінде мұндай қарама-қарсылықтар – ыстық пен суық, құрлық пен су, тығыз бен сирек – ішінара бөлінген. Анаксагор сонымен қатар, өзінің алдыңғысы Парменидтің қатаң монизмінен өзгеше, материядан сананың дуализмін философиялық жаңалық ретінде дамытқан. Эмпедокл екі құдайлық күш – Махаббат (үйлесім және біріктіру) және Дұшпандық (бөліну) – ғалам мен төрт элемент – жер, су, ауа және от – үстінен кезекпен билік ететін жүйені ұсынды. Б.з.д. 45 жылы Цицерон «De natura deorum, ii. 34» еңбегінде сағатшы аналогиясын болжаған телеологиялық аргумент келтірген. Күн сағатын немесе су сағатын көргенде, олардың уақытты кездейсоқ емес, мақсатты түрде көрсететінін байқайсыз. Олай болса, бүкіл ғаламның мақсаттан және интеллекттен мүлдем құралмағанын қалай көзге елестете аласыз, оның құрамында осы артефактілердің өзі де, оларды жасағандар да бар? 170 – Гален, римдік стоик дәрігер, «Дене мүшелерінің пайдалылығы туралы» еңбегінде (11.14) жаратылысқа сенуге қарсы жазған: «Біздің пікіріміз бен Платонның және табиғат ғылымында дұрыс әдісті ұстанатын басқа гректердің пікірі Мұсаның ұстанымынан осы тұрғыда ерекшеленеді. Ол үшін Құдай жай ғана материяның ретін қалаған және ол дереу тиісті тәртіппен ұйымдастырылған деп айту жеткілікті көрінеді, өйткені ол Құдаймен барлығы мүмкін деп санайды, тіпті ол күлден бұқа немесе жылқы жасағысы келсе де. Бірақ біз бұған келіспейміз, кейбір нәрселер табиғатынан мүмкін емес және Құдай мұндай нәрселерді жасауға тіпті тырыспайды, ал бола алатын нәрселердің арасынан ең жақсысын таңдайды». V ғасырда, Августин «Жаратылыс кітабының сөзбе-сөз мағынасы» атты еңбегін жазған, онда ол Жаратылыс кітабын Құдайдың Жерді және өмірді бұрыннан бар материядан қалыптастырғанын түсіндіру керек деп, Жаратылыс кітабының бірінші тарауына аллегориялық түсіндіруге рұқсат берген. Мысалы, ол Жаратылыс кітабындағы алты күндік жаратылыс құрылымы физикалық уақыттың өтуінен гөрі логикалық құрылымды білдіреді деп сақтайды. Екінші жағынан, Августин Жаратылыс кітабындағы қалған оқиғаларды, соның ішінде Адам мен Хауаның жаратылуын және Ұлы су тасқынын тарихи тұрғыдан қарастыруға шақырған. Нақты көзқарастарынан бөлек, Августин жаратылыс оқиғасын түсіндірудің қиын екенін мойындайды және христиандар жаңа ақпарат пайда болғанда осы оқиға туралы өз ойларын өзгертуге дайын болуы керектігін айтады. Сондай-ақ, ол аллегориялық болуы мүмкін нәрселерді асығыс түсіндірмеуге ескерткен, өйткені бұл сенімге нұқсан келтіруі мүмкін. 610–632 жылдары Мұхаммед Құранды құдайлық аян арқылы алғанын хабарлаған. Құран жаратылыс идеясының көптеген негізгі ұғымдарын қамтиды, соның ішінде алты күндік жаратылыс, Адам мен Хауа, Енох және Нұхтың кемесі, бірақ Жаратылыс кітабында жоқ кейбір мәліметтерді де ұсынады, соның ішінде Нұхтың кемесіне кірмеуді таңдаған төртінші ұлы туралы мәліметтерді қамтиды. Ислам арқылы жаратылысқа сену және монотеизм арабтар арасында пұтқа табынушылықты ығыстырды.
When you see a sundial or a water clock, you see that it tells the time by design and not by chance. How then can you imagine that the universe as a whole is devoid of purpose and intelligence, when it embraces everything, including these artifacts themselves and their artificers? (Gjertsen 1989, p. 199, quoted by Dennett 1995, p. 29)
170 – Galen, Stoic Roman physician wrote against creation beliefs in On the Usefulness of the Parts of the Body, 11.14:
It is precisely this point in which our own opinion and that of Plato and of the other Greeks who follow the right method in natural science differ from the position taken up by Moses. For the latter it seems enough to say that God simply willed the arrangement of matter and it was presently arranged in due order; for he believes everything to be possible with God, even should he wish to make a bull or a horse out of ashes. We, however, do not hold this; we say that certain things are impossible by nature and that God does not even attempt such things at all but that he [sic] chooses the best out of the possibility of becoming. In the 5th century, Saint Augustine wrote The Literal Meaning of Genesis in which he argued that Genesis should be interpreted as God forming the Earth and life from pre existing matter and allowed for an allegorical interpretation of the first chapter of Genesis. For example: he argues that the six day structure of creation presented in the book of Genesis represents a logical framework, rather than the passage of time in a physical way. On the other hand, Augustine called for a historical view of the remainder of the history recorded in Genesis, including the creation of Adam and Eve, and the Flood. Apart from his specific views, Augustine recognizes that the interpretation of the creation story is difficult, and remarks that Christians should be willing to change their minds about it as new information comes up. He also warned believers not to rashly interpret things literally that might be allegorical, as it would discredit the faith. 610–632 – Muhammad reports receiving the Qur'an by divine revelation. The Qur'an holds many of the core concepts of creationism, including a 6 day creation, Adam and Eve, Enoch, and Noah's ark, but also provides some details absent from Genesis, including reference to a fourth son of Noah who chose not to enter the ark. Through Islam, creation beliefs and monotheism replace paganism among the Arabs.
Қайта өрлеу және протобиылдар
14 ғасырда басталган Ренессанс кезеңі қазіргі заманғы ғылымға дамыған протоғылымның қалыптасуына әкелді. Бұл зор әлеуметтік өзгерістердің дәуірі болды. Протестанттық реформация қарапайым халыққа аудармада Киелі кітапты оқуға және оны тура мағынасында түсінуге мүмкіндік берді, сондай-ақ әрбір тіршілік иесін Құдай жеке-жеке жаратқан деген жаңа сенімге жол ашты.
Протобиологиялық ғылым
Бакондық әдіс эмпирикалық ғылыми әдісті енгізді. Табиғи теология христиан дінін қолдау үшін табиғаттағы дәлелдерді іздеді. Николай Коперниктің гелиоцентризм идеясы 16 ғасырда ұсынылып, Галилео Галилей, Иоганн Кеплер және Ньютонмен бекітілді. Бұл христиан дінінің грек философиясымен бірігуі нәтижесінде біздің эраның алғашқы ғасырларында шіркеу догмасы ретінде қабылданған грек Птолемейдің геоцентризм жүйесін құлатты. Ағылшын натуралисті Джон Рэй (1627–1705) кейде ағылшын табиғат тарихының әкесі деп аталады. Өсімдіктерді жинап, жіктеумен қатар, ол "Жаратылыс туындыларындағы Құдайдың даналығы" (1691) және "Әлемнің ыдырауы мен өзгерістері туралы әртүрлі әңгімелер" (1692) атты екі кітап жазды, онда "Бастапқы хаос және әлемнің жаратылуы", "Жалпы су тасқыны, оның себептері мен салдары" және "Әлемнің ыдырауы және болашақ өрт" сияқты эсселер кірді. "Құдайдың даналығы" кітабында ол табиғаттағы мақсатты бейімделу мен жобалаудың көптеген белгілі мысалдарын (телеологиялық аргумент) – көздің құрылымын, сүйектердің қуыстығын, түйенің асқазанын және кірпінің қаруын қамтыды. 1630 жылдың сәуір айында Декарт Мерсенн әкесіне үш хат жазды, онда алғаш рет оның жаратылыс доктринасы ашылды. Декарт Құдай мәңгілік шындықтарды және материалдық, кеңейтілген әлемді үздіріссіз, еркін және ынталы еңбекпен жарататынын мәлімдеді. Декарт Франсиско Суарестің примитивизм және құдайлық реализм туралы көзқарасымен әсерленді, онда нақты әлемнің қасиеттері арасындағы байланыстар (мысалы, "адам болу" және "жануар болу") мәңгілікке дейін Жаратушы Құдайдың мәні мен ақылына өзгеріссіз жатады және осылайша Ол оларды жаратпайды. Карл Линней 18 ғасырда түрлерді ұқсастық бойынша жіктеу жүйесін құрды. Сол кезде классификация жүйесі Құдайдың жаратылысын ұйымдастыру жоспары ретінде қарастырылды. Кейіннен эволюция теориясы оны жалпы тектік идеяның негізі ретінде пайдаланды.
Діни аргументтер
1650 жылы Ирландия шіркеуінің Армағ архиепископы Джеймс Ушер әлемнің жаратылуынан бастап 70 жылға дейінгі тарихы туралы монументалды еңбек жариялады. Ол Киелі кітаптағы тектік ағаштар мен жас есептерін пайдаланып, қазіргі кезде Ушер хронологиясы деп белгілі болған деректерді шығарды. Бұл еңбек әлемнің 4004 ж.б.э. жаратылғанын көрсетті. Бұл дата ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде кеңінен қабылдалды. 1696 жылы Уильям Уистон «Жаңа Жер теориясы» атты еңбегін жариялады, онда ол әлемнің жаратылуы туралы өз көзқарасын ұсынды. Ол өз аргументін келесі үш постулатқа негіздеді: 1) Жазбаның айқын немесе тура мағынасы – егер оған қарсы дәлелдер келтірілмесе – нағыз және шынайы. 2) Табиғи жолмен түсіндірілетін нәрсе, себепсіз ғажайып күшке жатқызылмауы керек. 3) Ежелгі дәстүр табиғаттың құрылысы немесе әлемнің пайда болуы мен бастапқы жағдайлары туралы айтқан нәрселер, егер ол жазбаға, ақылға және философияға толық сәйкес келсе, шындық деп есептелуі керек. Уистон алғаш рет жаһандық су тасқыны кометаның құйрығындағы судың салдарынан болды деп болжады. Ағылшыз дін қызметкері Уильям Дерхам (1657–1735) 1696 жылы «Жасанды сағатшы», ал 1713 жылы «Физико-теология» атты еңбектерін жариялады. Бұл кітаптар Құдайдың бар екендігі мен қасиеттеріне қатысты телеологиялық аргументтер болды және бір ғасырдан кейін Пейли оларды пайдаланды. Сағатшы аналогиясын Бернард Ниювентит (1730) ұсынды және Пейли оған бірнеше рет сілтеме жасады. 1848 жылы Афинеумда Пейлиге қарсы осы кітаптан кең ауқымды плагиат жасады деген айып тағылды, бірақ сағаттың әйгілі суреті Ниювентитке ғана тән емес, Пейлиден бұрын көптеген басқалар да оны қолданған. Шотландтық табиғатты зерттеуші, эмпирик және скептик Дэвид Юм (1711–1776) натурализмді жақтады және Құдайға сенуге қарсы болды. Ол тәртіптің дизайн мен табиғи процестердің екеуінен де туындайтынын, сондықтан тәртіпті көргенде дизайнерді анықтаудың қажеті жоқ екенін; дизайн аргументі, тіпті жұмыс істесе де, берік немесе тіпті моральдық Құдайды қолдамайтынын, бұл аргумент Құдайдың шығу тегі туралы сұраққа жауап бермейтінін және дизайн – адамның табиғат күштеріне жасаған проекциясы екенін айтты. Философ Джеймс Д. Мэдденнің пікірінше, «Батыс зиялылық дәстүріндегі барлық тұлғалардың ішіндегі ең ірісі – Дарвиннен басқа, [Юм] – біздің дизайнға қатысты аргументтерге деген сенімімізді принцип бойынша әлсіретуде».
1) The obvious or literal sense of scripture is the true and real one, where no evidence can be given to the contrary. 2) That which is clearly accountable in a natural way, is not, without reason to be ascribed to a miraculous power. 3) What ancient tradition asserts of the constitution of nature, or of the origin and primitive states of the world, is to be allowed for true, where ‘tis fully agreeable to scripture, reason, and philosophy. Whiston was the first to propose that the global flood was caused by the water in the tail of a comet. The English divine William Derham (1657–1735) published his Artificial Clockmaker in 1696 and Physico Theology in 1713. These books were teleological arguments for the being and attributes of God, and were used by Paley nearly a century later. The Watchmaker analogy was put by Bernard Nieuwentyt (1730) and referred to several times by Paley. A charge of wholesale plagiarism from this book was brought against Paley in the Athenaeum for 1848, but the famous illustration of the watch was not peculiar to Nieuwentyt, and had been appropriated by many others before Paley. David Hume (1711–1776), a Scottish naturalist, empiricist, and skeptic, argued for naturalism and against belief in God. He argued that order stems from both design and natural processes, so it is not necessary to infer a designer when one sees order; that the design argument, even if it worked, would not support a robust or even moral God, that the argument begged the question of the origin of God, and that design was merely a human projection onto the forces of nature. For philosopher James D. Madden, it is "Hume, rivaled only by Darwin, [who] has done the most to undermine in principle our confidence in arguments from design among all figures in the Western intellectual tradition".
Қазіргі геология және саңылаулар теориясы
Джеймс Хаттонды көбінесе алғашқы қазіргі заманғы геолог деп есептейді. 1785 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамына «Жер теориясы» атты мақаласын ұсынды. Ол қазіргі литосфера, гидросфера және атмосфера деп білетін құрылымдарды егжей-тегжейлі зерттегеннен кейін, Жер бетіндегі қазіргі күштердің барлық байқалған құбылыстарды түсіндіруге жеткілікті екенін көрсетті. Ол былай деп жазды: «Моисей тарихы адамның бастауын көп уақыт бұрын болмаған жерде көрсетеді; және табиғат тарихында адамзаттың өте ерте заманға жататындығын көрсететін ешқандай құжат табылмады. Бірақ бұл теңізде және оның жағалауында мекендейтін жануарлар сияқты, төменгі жануарлар түрлеріне қатысты емес. Табиғат тарихында олардың ұзақ уақыт бұрын болғанын дәлелдейтін ескерткіштерді табамыз, осылайша уақытты есептеуге өте алыс, бірақ дәл анықталмаған өлшем аламыз». Осы біркелкілік принципіне сүйене отырып, ол Жердің таулардың эрозиялануына және шөгінділердің теңіз түбінде жаңа тау жыныстарын құруына жеткілікті уақыт беру үшін бұрынғы болжамдардан әлдеқайда ескі екенін көрсетті, олар кейін құрғақ жерге көтерілді. Хаттонның жұмысы нәтижесінде әлемнің жасы 6000 жыл ғана деген пікір ғылыми тұрғыдан жоққа шығарылды. Геология ғылымының 18-шы және 19-шы ғасырлардағы дамуы және Жердің Жаратылыс кітабының сөзбе-сөз түсіндірілуінен әлдеқайда ескі екендігінің ашылуы осы жаңалықтарды қабылдау үшін «Аралық теорияның» (қазір «аралық жаратылыс» деп белгілі) дамуына және танымалдылығына әкелді. Аралық теория жақындағы алты күндік жаратылысты, бірақ осы оқиғадан бұрын Жердің көптеген дәуірлер бойы болғанын, апатқа ұшырап, жаңа жаратылыспен аяқталғанын болжайды (сондықтан оның баламалы атауы «құрылысты қайта жаңғырту теориясы»). 19-шы ғасырдың басында осы жаңалықтарға және Аралық теорияға қарсы шығу үшін «гетерогенді жазушылар тобы», «жазба геологтары» деген атпен белгілі болды. Олардың көзқарастары сол кездегі ғылыми қауымда елеусіз қалды. Олардың «философиялық» (немесе ғылыми) геологтармен, сондай-ақ олардың тікелей емес ұрпақтары, 20-шы ғасырдың жаратылысшыларымен ұқсас қарым-қатынаста болды». Олардың көпшілігі геология саласында білімі болмады және тіпті шіркеу ортасында да аз ықпалға ие болды. 1857 жылы Филип Генри Госс «Омфалос: Геологиялық түйінді шешу» атты еңбегін жариялады. Омфалос гипотезасы әлемнің Құдай тарапынан жақында ғана жаратылғанын, бірақ ескіргендей көрінетінін дәлелдеді. Бұл кеңінен назарсыз қалды, ал кейбіреулер оны Құдайды алдаумен айыптағандықтан, құдайға қарсы деп санады. Кейбір жас Жер жаратылысшылары кейіннен оның аргументтерінің бір бөлігін қабылдады.
Дарвинге дейінгі биология
Эразм Дарвин 1794 және 1796 жылдар аралығында «Зоономия» атты еңбегін жариялады, ол Ламарктің эволюция туралы идеяларын болжады және тіпті «барлық жылы қанды жануарлар бір тірі талшықтан пайда болған, оған Ұлы Бірінші Себеп жануарлық қасиеттерді сыйлап, өзінің ішкі белсенділігімен жақсаруды жалғастыруға және осы жақсартуларды ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге қабілетті еткен» деді. Уильям Смит басқарған палеонтологиядағы жетістіктер түрлердің өзгеруін көрсеткен алғашқы қазбаларды анықтады. Содан кейін Жан Батист Ламарк 1809 жылғы «Философиялық зоологиясында» эволюция теориясын ұсынды, кейіннен ол Ламаркизм деп аталды, онда «қажетті» белгілер беріледі. 1802 жылы Уильям Пэйли Юм сияқты табиғат зерттеушілеріне жауап ретінде «Табиғи теологияны» жариялады, бұл Құдайдың бар екенін дәлелдеу үшін ежелгі телеологиялық аргументті (немесе дизайн аргументін) жетілдірді. Ол өмірдің өте күрделі және байланысты екенін, сағатқа ұқсас екенін айтты. Сағатты тапқанда, оны зиялы бір жаратушы жасаған деп ойлаймыз, тіпті оның жасаушысын көрмесек те. Сол сияқты, өмірдің күрделілігі мен өте нәзік екенін байқағанда, оны Құдай жасаған деп ойлауға болады, тіпті оның өзін көрмесек те. Бриджуотердің «Құдайдың күші, даналығы және мейірімділігі, Жаратылыста көрініс тапқандай» атты сегіз ресми трактатының ішінде құрметті Уильям Баклендтің 1836 жылғы «Геология және минералогия» кітабы бар, ол табиғи теологияға қатысты күн жасы, аралық теория және теистік эволюцияның логикасын баяндады. Компьютер саласындағы пионер Чарльз Бэббидж 1837 жылы өзінің бейресми Тоғызыншы Бриджуотер трактатын жариялады, онда Құдайдың құдіретті және көрегендікке ие екенін, оның құдайлық заң шығарушы ретінде заңдар (немесе бағдарламалар) жасап, содан кейін жаңа түр қажет болғанда әр түрлі кереметтер жасамай, тиісті уақытта түрлерді жасайтынын айтты. 1836 жылы анатомист Ричард Оуэннің Иоганн Петер Мюллердің ықпалымен тірі материяда «ұйымдастырушы энергия» бар екенін айтты, бұл тіршілік күші тіндердің өсуін басқарады және жеке адамның және түрдің өмір сүру мерзімін анықтайды. 1850 жылдары Оуэн құдайлық санада «архетиптер» идеясын дамытты, ол «белгілі бір үздіксіз өрбу» түрлерінің тізбесін тудырды, онда жаңа түрлер туған кезде пайда болды. 1844 жылдың соңында «Жаратылыстың табиғи тарихының іздері» атты анонимді жарияланым жұлдыздық эволюциядан бастап түрлердің өзгеруіне дейінгі барлық нәрсенің құдайлық тәртіпте дамуы туралы идеяны танымал етті. Ол сарайда тез танымал болып, қоғамның барлық топтарында қызығушылық тудырды. Бұл діни дауларды тудырды және бастапқыда жауап беруге асықпаған ғылыми қауым кітапқа шабуыл жасады. Ол ғасырдың соңына дейін бестселлер болып қала берді. Герберт Спенсер 19 ғасырдың ағылшын философы, ол табиғи және әлеуметтік ғылымдарда эволюцияның біріктіруші ұғымын дамытты. Спенсер мәдени эволюция теориясын бірінші болып жасады және кейбіреулер оны әлеуметтік дарвинизмнің әкесі деп санайды. «Ең мықтысы тірі қалады» деген фразаны да оның еңбегінен шығарған. Спенсердің және одан кейінгі әлеуметтік дарвинистердің әлеуметтік ғылымдар философиясына үстемдік еткен прогрестің позитивистік идеяларының көпшілігі қазіргі әлеуметтанушылар тарапынан сынға алынды, бірақ мұндай идеялар жалпы эволюцияға қарсы креационистердің негізгі сын-пікірлерінің бірі болып қалуда, тіпті қатаң биологиялық эволюция оған тәуелді болмаса да, «әлеуметтік дарвинизм» немесе оның эвгеника сияқты туынды философияларын қолдамайды.
Дарвиннің дәуірі
1859 жылы Чарльз Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" атты еңбегі жарық көргеннен кейінгі онжылдықтарда Солтүстік Америка және Ұлыбритания табиғаттанушыларының көпшілігі эволюцияның кейбір формасын қабылдады, ал көптеген либералды және білімді дін қызметкерлері олардың үлгісін ұстанды, соның салдарынан Жаратылыс кітабының тура мағынадағы түсіндірмесінен бас тартты. Дарвиннің еңбегі "жеке жаратылыстар догмасын" қабылдамаса да, ол алғашқы тіршілік формаларының ықтимал көзі ретінде жаратылысты қарастырды ("оларға алғашқы тыныс сыйланған"). Бұл діни тұрғыдан дұрыс және Дарвиннің ең көрнекті американдық қолдаушысы Аса Грейге Дарвиннің "жердегі өмірдің табиғаттан тыс басталуын" қабылдағанын және сондықтан ол адамзат үшін екінші "ерекше шығу" болуы керек екенін ұсынды. Алайда Дарвин бұл пікірге келіспеді және 1871 жылы жарық көрген "Адамның шығу тегі" кітабынан бастап, Киелі кітаптағы тілдің орнына бейтарап натуралистік тілді қолданды. Дарвиннің кітабы оның қорқатындай үлкен дау тудырмады, себебі эволюция идеясы 1844 жылы жарық көрген "Жаратылыстың іздері" атты еңбек арқылы Викториялық Ұлыбританияда кеңінен танымал болды. Дегенмен, ол дін мен ғылым арасындағы қарым-қатынас туралы маңызды сұрақтарды көтерді. "Түрлердің шығу тегі" адам эволюциясы туралы тікелей мәселелерді қарастырмаса да, теорияның жақтастары мен қарсыластары бірден осы тұжырымға көшті, ал адамның Құдай жасаған рухани жаратылыс емес, ерекше қасиеттерге ие болған жануар (жалпы шығу тегі) деген идея 19 ғасырдың ең бөліскен түсініктерінің бірі болып қала берді. Ең танымал даулардың бірі 1860 жылғы Оксфордтағы пікірсайыс болды, онда Дарвиннің өзін "ит" деп атаған Т. Гексли Оксфорд епископы Сэмюэл Уилберфорспен эволюция туралы пікір алмасты. Екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ осы дауды кереметтердің атеистік екендігіне күмән келтіретін "Мақалалар мен шолулар" атты еңбек жариялануынан туындаған одан да үлкен теологиялық дау басып кетті, Англия шіркеуінде жоғары сынды қолдайтын либералды теологтар мен консервативті евангелистер арасындағы келіспеушіліктерге соқтырды. Олардың қарсыластары бұл мақалаларды еретик деп сипаттады, ал мақала авторларын "Христосқа қарсы жеті" деп атады. 1862 жылы Глазго физигі Уильям Томсон (кейін Лорд Кельвин) униформизмге негізделген және Күннің жылуы оның гравитациялық қысылуынан туындайтыны туралы болжамдарға сүйене отырып, Жер мен Күн жүйесінің жасын 20 миллионнан 400 миллион жылға дейін, яғни Ушердің шамасынан 3000-70000 есеге дейін анықтады. Бұл Дарвиннің күткен уақыт шкаласына үлкен соққы болды, бірақ ежелгі Жер туралы идея көп дау тудырмады. Дарвин мен Гексли осы уақытпен келіспесе де, ол эволюцияның жылдамдатылғанын білдіреді деді. Геологиядағы одан әрі жетістіктер және радиоактивтіліктің ашылуы Күннің шын мәнінде ядролық синтез арқылы қыздырылатынын көрсетті, бұл қазіргі 4,567 миллиард жылды немесе Ушердің шамасынан 700 000 есеге дейін көрсетеді. Ғаламның жасын өлшеу тәсілін Эдвин Хаббл 1930 жылдары ашты, бірақ бақылау шектеулеріне байланысты Хаббл тұрақтысының дәл өлшемі 1990 жылдардың соңына дейін алынбады. 2013 жылдың наурыз айында жарияланған ЕКА/Планк деректеріне сәйкес, ғаламның жасы шамамен 13,8 миллиард жылды құрайды, яғни Ушердің шамасынан 2 миллион есе артық. Швейцариялық-американдық палеонтолог Луи Агассиз эволюцияға қарсы болды. Ол бірнеше апаттар мен құдайлық жаратылыстар болғанына сенді, олардың дәлелдерін тау жыныстарынан табуға болады. 1840 жылдардан бастап біркелкілік идеялары басым болғанымен, Катастрофизм геологиядағы жаңа модельдермен алмастырылғанға дейін геологиялық құбылыстарды түсіндіру үшін катаклизмдерге (мысалы, метеориттердің соққылары) және біртіндеп өрнектерге (мысалы, мұз дәуірлері) мүмкіндік беретін негізгі парадигма болып қала берді. 1878 жылы американдық пресвитериандар алғашқы жылдық Ниагара Киелі кітап конференциясын өткізді, осы арқылы христиандық фундаменталистік қозғалысты құрды, ол 1910 жылғы "Бес негізден" атын алды және эволюцияның Киелі кітаптың дұрыстығына тигізетін әсері туралы алаңдады. Бірақ барлық православиелік пресвитериандар эволюцияны Құдайдың әрекет ету тәсілі ретінде қабылдамады. Принстон семинариясының докторы Чарльз Ходж 1874 жылы натуралистік түсіндірмеге қатысты деп есептеген атеизмге қарсылық білдірді, бірақ ол және доктор Б. Б. Уорфилд оның мүмкіндігіне/ықтималдығына шектеулермен ашық болды, ал көптеген дін қызметкерлері дарвинизмді христиандықпен үйлестіруге тырысты. Дарвин 1882 жылы қайтыс болды. 1915 жылы Элизабет Коттон, Леди Хоуп, Дарвин өмірінің соңында тәубе етіп, Құдайды қабылдағаны туралы қаңқу сөз таратты. Леди Хоуптың әңгімесі, көбінесе жалған, және ол Дарвинге барғаны да күмәнді.
ХХ ғасырдың басында
1920 жылдары креационизм термині адам эволюциясы идеясына қарсы шыққан христиан фундаменталистерінің қозғалысымен тығыз байланысты болды. Олар АҚШ-тың мемлекеттік мектептерінде эволюция тақырыбын оқытуға тыйым салуға қол жеткізді. 1960 жылдардың ортасынан бастап, жас Жер креационизмі «ғылыми креационизмді» ұсынды. Олар «Топан су геологиясын» пайдаланып, Жаратылыс кітабын әдепкідей түсіндіруді қолдады. ХХ ғасырдың басына дейінгі және оның алғашқы онжылдықтары Дарвинизмнің белеңінен шығуы ретінде сипатталады. Дарвиннің еңбегі эволюцияның болғанын ғылыми тұрғыдан қабылдауға негіз салды, бірақ оның механизмдері бойынша көптеген келіспеушіліктер болды. Көптеген ғалымдар табиғи іріктеуге Дарвинге қарағанда аз мән берді. Эволюцияның өзі болжамдалды, бірақ оның қалай жүргені жөніндегі механизмдер кеңінен талқыланды және консенсусқа келмеді. Бұл теориялардың арасында нео-ламаркизм (Ламарктің қабылданған қасиеттер туралы теориясының кейбір аспектілерін Дарвиннің эволюция теориясымен біріктіру), ортогенез («түзу сызықты» эволюция, организм ішіндегі күштер арқылы белгілі бір мақсатқа қарай эволюцияны қарастырды) және Мендельдің үздіксіз емес өзгерістері мен Уго Де Вристің мутация теориясы бар еді. Бұл баламалы теориялардың кейбіреулері, әсіресе нео-ламаркизм мен ортогенез, сол кездегі көптеген ғалымдарға Құдайдың араласуын түсіндіруге ыңғайлы жағдай жасады. «Дарвинизм» термині Дарвиннің көзқарастарынан өзгеше көптеген идеяларды қамтыды, бірақ ол Аугуст Вейсманның азшылық көзқарасымен байланысты болды. Вейсман Дарвиннен әрі барып, қабылданған қасиеттердің мұрагерлігін жоққа шығарды және барлық эволюцияны табиғи іріктеуге жатқызды. Бұл көзқарас неодарвинизм деп те аталады. ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы пікірталас негізінен үздіксіз өзгерістерді зерттейтін биометриктер мен үздіксіз емес өзгерістерді зерттейтін менделистер арасында жүрді. 1930 және 1940 жылдары олар табиғи іріктеумен біріктіріліп, қазіргі эволюциялық синтез құрылды. Бұл модель ғылыми қауымдастықта басым модельге айналды және «дарвинизм» және «неодарвинизм» деп те аталады. Джордж МакКреди Прайс топан су геологиясын дамытуға үлкен үлес қосты. Барлық геологтар ежелгі Жерді қабылдаған кезде оның ықпалы шектеулі болғанымен, жас Жерді ғылым арқылы дәлелдеуге болатындығы туралы оның көптеген идеялары кейін қабылданды. Прайс жетінші күндік адвентист болды және шіркеудің негізін қалаушыларының бірі Еллен Уайттың ізбасарларының бірі болды. Олар қазбаларды Ұлы топан судың дәлелі ретінде қарастырды. 1906 жылы Прайс «Иллогическая геология: эволюция теориясының әлсіз тұсы» деген еңбегін жариялады. Онда ол «мұнда келтірілген фактілерді ескере отырып, бір түрдің қазбасы екінші түрдің қазбасынан ескірек екенін дәлелдей алатын адамға» 1000 доллар сыйлық беруге уәде берді.
Америка Құрама Штаттары
1910 жылы Пресвитериан шіркеуінің Бас ассамблеясы христиан фундаментализмінің принциптерін, «бес негіз» деп белгіленген түсіндірмелерге біріктірді, олардың бірі – Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы айтылғандарды қоса алғанда, Киелі Жазулардың қатесіздігі болды. «Негізгі қағидалар» эсселер жинағы ретінде жарық көрді. Авторлары ежелгі Жер геологиясын қабылдады, бірақ бұл мәліметтерді Киелі Кітаптағы мәліметтермен қалай үйлестіруге болатыны туралы әртүрлі пікірлерде болды. Эволюцияға қатысты көзқарастар әртүрлі болды: екі қысқа мақала эволюцияға қарсы болды, біреуі анонимді, екіншісі аса танымал емес Генри Бичтің еңбегі. Олардың назары негізінен адам эволюциясына аударды, сондай-ақ Дайсон Хейгтың эволюцияға жасаған шабуылдарына да қатысты. Басты тұлғалар Құдайдың эволюцияның ламарктық түрі арқылы жарату мүмкіндігіне ашық болды: Джеймс Орр мен Джордж Фредерик Райттың еңбектері осы ашықтықты көрсетті, ал Бенджамин Брекинридж Уорфилд пен А.Х. Стронг осы көзқарасты бөлісті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін (1914–1918), жаратылыс пен эволюцияны мемлекеттік білім беруде оқыту кеңінен талқыланып, қоғамдық дауға айналды. Осы кезде көптеген оқулықтар эволюция теориясын ғылыми факт ретінде ұсынды. АҚШ-тағы көптеген христиандар, кейіннен яһудилер мен мұсылмандар мемлекет эволюцияны факт ретінде оқыту арқылы олардың дін бостандығына конституциялық түрде қол сұғып отыр деп алаңдады, өйткені олардың пікірінше, бұл олардың балаларына Киелі Кітаптың жалған екендігін үйретуге бағытталған. Мысалы, Демократиялық партияның саясаткері Уильям Дженнингс Брайан «эволюция ілімі студенттердің Киелі Кітапқа, біріншіден, жаратылыс туралы оқиғаға, кейіннен христиан дінінің негізін құрайтын басқа да ілімдерге сенімін жоғалтуына себеп болды» деп сенді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Германияның азаматтары жасаған қатыгездіктер туралы хабарлар Брайанды: «Улы газдар жасап, әскерлерді улаумен айналысқан ғылым, адамның жабайы жануардан шыққандығын уағыздап, Киелі Кітаптағы кереметтер мен табиғаттан тыс нәрселерді жоққа шығаруда» деуге итерді. Стенфорд университетінің профессоры және энтомологы Вернон Л. Келлогтың 1917 жылы жарық көрген «Штаб-квартира түндері» атты кітабы неміс соғыс идеологиясы мен Дарвиннің табиғатты күрес ретінде сипаттауы арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетті. Келлог жәндіктердің эволюциясы бойынша маман болды және 1907 жылы «Дарвинизм бүгін» атты еңбегін жариялады. Оның Дарвинге қарсы және Германияға қарсы риторикасы «Штаб түндері» биологтарға әсер етті, олар «ең қолайлылардың тіршілік етуі» деген тұжырымның жағымсыз салдарларын азайтуға тырысты. Бенджамин Киддтің 1918 жылғы «Билік туралы ғылым» кітабы дарвинизм мен неміс милитаризмі арасында тарихи және философиялық байланыс бар екенін мәлімдеді. Бұл кітап және сол кездегі басқа да еңбектер көптеген адамдарға әсер етті. 1922 жылы Уильям Дженнингс Брайан «Өзінің бейнесі» атты кітабын жариялады, онда ол дарвинизмнің ақылға сыймайтын және моральдық емес екенін айтты. Ол көз сияқты мысалдар келтірді, оны Дарвиндік эволюциямен түсіндіру мүмкін емес екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, ол дарвинизмнің «ғылыми селекция» немесе евгеника саясатын қолдайтынын, оның арқасында күштілер әлсіздерді жояды, бұл христиандық қайырымдылық іліміне қайшы келеді деп мәлімдеді. 1923 жылы фундаменталистік уағыздаушы және евангелист Уильям Белл Райли, «Фундаментализмнің ұлы қариясы» деп танылған, Миннесота штатындағы Эволюцияға қарсы лиганы құрды, ол 1924 жылы Американың Эволюцияға қарсы лигасына айналды. Бұл ұйым Кентукки штатында эволюцияға қарсы заң қабылдануына ықпал етті, онда оның күш-жігерін Уильям Дженнингс Брайан қолдады. 1924 жылы Кларенс Дарроу Натан Леопольд пен Ричард Лоебті Бобби Франксты ұрлап, өлтіргені үшін қорғады; оның қорғаныс аргументтерінің бірі «бұл қорқынышты қылмыс оның организміне тән және ата-бабаларынан келген» деген тұжырымды қамтыды. 1920-1930 жылдары Гарри Риммер американдық креационистердің ең белгілісінің бірі болды. «Америкадағы ең шулы евангелист» ретінде танымал болған ол көптеген креационисттік трактаттарды жариялады, басқа креационистермен пікір алысты және атеист Уильям Флойдқа қарсы «Флойд Риммер ісі» деп аталған танымал сотқа қатысты. 1925 жылы Г.К. Честертон «Мәңгілік адам» атты еңбегін жариялады, онда ол көптеген креационисттік идеяларды және эволюцияның философиялық негіздері мен логикалық кемшіліктеріне сынды ұсынды. 1925 жылғы Скопс ісі осы сияқты сот істерінің ең танымал болғаны болып есептеледі. Теннесси штатындағы Бутлер заңы эволюцияны мемлекеттік мектептерде оқытуға тыйым салды. Кларенс Дарроу қорғау тарапынан, ал Уильям Дженнингс Брайан айыптау тарапынан өкілдік етті. Брайан Джордж МакКреди Прайс, Джонс Хопкинс университетінің дәрігері Ховард А. Келли, физик Луис Т. Мор және Альфред У. МакКанн сияқты креационизмді қолдайтын кітаптар жазған адамдардан көмек сұрады. Прайс Англияда болды, Келли мен Мор Брайанға эволюцияға көбірек сенедінін айтты, ал МакКанн Брайанның тыйым салуға қатысты ұстанымына қызығушылық танытпады. 1929 жылы Джордж МакКреди Прайс студенттерінің бірі, Гарольд У. Кларк «Жаратылысқа оралу» атты кітабында Прайстың катастрофизмін «жаратылысшылдық» деп сипаттады. Бұрын эволюцияға қарсылар өздерін «христиан фундаменталистері», «эволюцияға қарсы» немесе «жалған ғылымға қарсы» деп сипаттаған. «Жаратылысшылдық» термині бұрын әр жаңа адам үшін жандардың жаратылуын білдірген, ал traducianism, жандар ата-аналардан мұраға алынған деп есептелген. 1933 жылы бұрынғы діни сенімдерді алмастыру мақсатында «жаңа дін» құруға тырысқан атеистер тобы «Гуманистік манифестті» жазды, онда он бес қағидадан тұратын сенім жүйесі баяндалды, оның алғашқы екі қағидасы «Діни гуманистер ғаламды өзінен-өзі пайда болған және жаратылмаған деп санайды» және «Гуманизм адамның табиғаттың бір бөлігі екеніне және ол үздіксіз процестің нәтижесінде пайда болғанына сенеді» делінген. Бұл құжат көптеген адамдар үшін эволюцияны атеизм «дінінің» доктринасы ретінде қарастыратын көптеген креационистер үшін талқылаудың идеологиялық тонын күшейтті. 1935 жылы Уитон колледжінің профессоры бастаған шағын топ креационистер «эволюция теориясына қарсы біртұтас майдан құру» үшін «Дін және ғылым қауымдастығын» құрды. Креационисттік ойдың үш негізгі мектебі Прайс, Риммер және толқындық сарапшы Уильям Белл Даусонмен ұсырылды. Алайда, Даусон күн-жас жаратылысын жақтағандықтан және Риммер аралық жаратылыс дұрыс екеніне терең сенгендіктен, 6 күндік жаратылыс пен 6000 жылдық Жерді қатаң түрде қолдайтындар ашуға іштелді және ұйым тарап кетті. Прайс және оның жақтастары Калифорнияға қайтып, Медициналық Евангелисттер колледжінде (қазіргі Лома Линда университеті) жұмыс істейтін бірнеше дәрігерлермен бірге «Су тасқыны геологиялық қоғамын» құрды. «Су тасқыны геологиялық қоғамы» 1941 жылдан 1945 жылға дейін «Су тасқыны геологиясы және байланысты ғылым туралы хабарламалар» журналын жариялады. Олар эволюциялық теорияда есептелгенге қарағанда көне тау жыныстарында адам іздерінің қазбаларын ашу жоспарларын құпия ұстады. Алайда, ұйым 6000 жылдық Жер туралы келіспеушіліктерге байланысты қайтадан қиындыққа тап болды. Прайс әріптес креационистеріне қарсы өте қатал сын айтты. Оның досы және бұрынғы студенті Гарольд У. Кларк Калифорния университетіндегі Берклиде биология магистрі дәрежесін алған және Прайстың «Жаңа геология» кітабының «толыққанды ескі және жеткіліксіз» екенін сезінген. Өкінішке орай, Прайс бұл туралы білгенде ашуланып, Кларкты «университеттік ауруға» шалдыққандықтан және «тамақ шегуші, сенбі күні тынығуды ұмытқан, Құдайға қарсы» эволюционистермен араласып кеткенін айыптады. Кларк Прайсқа ол әлі де 6 күндік жаратылысқа, жас Жерге және әмбебап су тасқынына сенедінін өтінді, бірақ Прайс Кларк пен оның көзқарастары туралы «Шайтаннан шыққан теориялар» атты өте ұнатпайтын жарияланыммен жауап берді. Америкалық Джордж Гейлорд Симпсон палеонтологиялық жазбалар...