Құрмет көрсету рәсімі

Кіріспе

Құрмет көрсетудің белгісі

Проскинезис (,/p//ɹ//ɒ//s//k//ᵻ/'/n//iː//s//ɪ//s/), сондай-ақ проскинезис (,/p//ɹ//ɒ//s//k//ᵻ/'/n//iː//s//ɪ//s/) немесе проскинезис (,/p//ɹ//ɒ//s//k//ᵻ/'/n//iː//s//ɪ//s/; προσκύνησις proskýnēsis; wikt:adoratio) көптеген қоғамдарда құдайлар мен адамдарға деген құрметтің салтанатты әрекеті болған. Парсылар арасында бұл адамның жерге жатып, құрметті тұлғаның жерін немесе дене мүшелерін сүйгеніне сілтеме жасады. Бұл гректер мен римдіктердің діни ғұрыптарының бірі болды. Византиялық қоғамда, бұл жалбарынудың немесе құрмет көрсетудің кең таралған тәсілі еді. Физикалық әрекет толыққанды сәждеден бастап, тізе бүгу, иілу немесе орындаушы мен иегердің иерархиялық тәртіптегі өзара орналасуын бекітетін қарапайым сәлемдесуге дейін ауысуы мүмкін (τάξις táxis).

Этимология

Гректің προσκύνησις сөзі προσκυνέω, proskyneo етістігінен туындаған, ол өзі πρός, pros (қарай) және κυνέω, kyneo ([мен] сүйем) сөздерінің қосылысынан жасалған. Бұл сөз, көңіл толу, мойынсұну немесе құлшылық сияқты сезімдерді білдіреді – әсіресе егемен билеушіге, Құдайға немесе құдайларға қатысты.

Практика

Геродоттың "Тарих" еңбегінде айтылғандай, бірдей дәрежедегі адам еріннен сүйіскен, одан төмен дәрежедегі адам - жақтан сүйіскен, ал әлдеқайда төмен дәрежедегі адам алдындағы кісіге толықтай иіліп құрмет көрсеткен. Гректер үшін, өлген адамға проскинез жасау – қиыншылық пен күлкі оқиғасы саналған. Ксенофонттың "Анабазис" еңбегінде (3.2.13) гректердің проскинез жасаудан бас тартуы, оларды парсылардан ерекшелейтін бостандық белгісі ретінде келтіріледі: "Осы жеңістердің белгілері ретінде [Ксеркстің жорығынан] біз әлі де естеліктерді көре аламыз, бірақ оларға ең мықты куәлік – сіздер туып өскен елдердің бостандығы; себебі сіздер ешбір адамды билеуші ретінде құрметтемейсіздер, тек қана құдайларға ғана құрмет етесіздер [οὐδένα γὰρ ἄνθρωπον δεσπότην ἀλλὰ τοὺς θεοὺς προσκυνεῖτε]."

Қолданбалар

Парсылық дәстүр кейбір гректерді өз патшаларына құдайша табынуға сендіріп жіберді, өйткені олардың барлығынан проскинезді қабылдаған жалғыз адам олар еді, ал басқа да қате түсініктер мәдени қақтығыстарға себеп болды. Проскинез Ахеменидтер сарайына ғана тән емес, одан бұрын Ассирия сарайында да қолданылған. Грек авторларының айтуынша, Таяу Шығыс деректері проскинездің діни сипатта еместігін нақты көрсетеді, ол сарай рәсімінің бір бөлігі болған. Ұлы Александр өзінің өмірінде жаулап алған парсы аймақтарының жергілікті әдет-ғұрыптарына бейімделу үшін осы тәжірибені ұсынды, бірақ оның грек серіктері (сарай тарихшысы Каллистеннің айтуынша) қабылдамады; кейін ол осы талаптан бас тартты. Көптеген оның әскерлері Александрдың парсы киімдеріне деген қызығушылығына төзе алатын, бірақ патшаны проскинезбен құдайша құрметтеу тым батыл болып көрінді. Арианның сөзіне сүйенсек, Каллистен құдайды немесе адамды құрметтеудің екі түрлі жолы бар екенін түсіндірді және сәжде – құдайларды құрметтеудің нақты тәсілі. Бұл гректерге қауіпті болып көрінді, өйткені олар еркіндікке берілген халық еді. Каллистеннің пікірінше, сәжде – шетелдік және ар-ұятты төмендететін әдет. Бұл өзгерістің саяси мақсаты – императордың мәртебесін «бірінші азаматтан» әлемдік билеушіге көтеру, оның поддандыларынан алыстату және соңғы 50 жылда Империяны мазалаған көтеріліс қаупін азайту болды. Проскинездің кейбір түрлері, мысалы, императордың кеудесін, қолын немесе аяғын сүйгендер, белгілі бір шенеуніктерге ғана арналған. Жергілікті немесе шетелдік делегацияларды қабылдау кезінде еденге орнатылған порфир дискілерімен (омфалия) белгіленген жерлерде проскинездің бірнеше рет орындалуы қаралды. Кемінде 10 ғасырға дейін императорлық рәсімдерде, Құдайға деген құрметтің белгісі ретінде, жексенбі күндері проскинезден бас тартылды. Проскинез – адалдықтың көрсеткіші болғандықтан, саяси маңызы зор еді; ол императорлық иконографияда қайталанып, императорлық рәсімдегі маңызы кейде шетелдік билеушілердің қатысуымен дипломатиялық қиындықтар тудыруы мүмкін еді. Сонымен қатар, монеталарда император енді «бас қолбасшы» деген мағына беретін «Император» деп емес, «Dominus Noster» – «Біздің Иеміз» деп аталды. Константин I христианды қабылдағаннан кейін проскинез кең ауқымды рәсімнің бір бөлігіне айналды, император Құдайдың жер бетіндегі өкілі саналды. Империяның басқа да маңызды лауазымдарына да титулдық үрмелеу әсер етті. Юстиниан I және Феодора екеуі де Рим Сенатының мүшелерінен тіпті проскинездің ең жоғары деңгейін талап етті және олар Прокопийдің құпия тарихында осы үшін сынға ұшырады.

The Persian custom may have led some Greeks to believe that they worshipped their king as a god, the only person who received proskynesis from everyone, and other misinterpretations caused cultural conflicts. Proskynȇsis was not a specific custom of the Achaemenid court alone, since it was practiced earlier in the Assyrian court. Contrary to the suggestions of Greek authors, Near Eastern sources leave no doubt that proskynȇsis did not have the character of a religious gesture, but was an element of the court ceremony. Alexander the Great proposed this practice during his lifetime in adapting to the local customs of the Persian areas he conquered, but it was not accepted by his Greek companions (such as noted by the court historian, Callisthenes); he later did not insist on the practice. Most of his men could cope with Alexander's interest for having a Persian wardrobe, but honoring the king as if he was a god with proskynesis went a bit too far. According to Arrian, Callisthenes explains the existence of separated ways of honoring a god or a human and that prostration is a way to explicitly honor gods. It is seen as a threat to the Greeks, ‘who are men most devoted to freedom’. According to Callisthenes, prostration was a foreign and degrading fashion. The political reason for this change was to elevate the role of the emperor from "first citizen" to an otherworldly ruler, remote from his subjects, thus reducing the likelihood of successful revolt, which had plagued the Empire during the preceding 50 years. Certain forms of proskynesis, such as those which entailed kissing the emperor's breast, hands, or feet, were reserved to specific categories of officials. The audience granted to native or foreign delegations included multiple series of proskynesis at points marked by porphyry disks (omphalia) set in the floor. Until the 10th century at least, imperial ceremonial avoided proskynesis on Sundays out of reverence for the God. As a show of loyalty, proskynesis had strong political overtones; it recurs in imperial iconography and its importance in imperial ceremonial could sometimes raise delicate diplomatic dilemmas when foreign potentates were involved. Similarly, the emperor was hailed no longer as "Imp(erator)" on coins, which meant "commander in chief" but as "D(ominus) N(oster)" – "Our Lord." With the conversion of Constantine, I to Christianity, proskynesis became part of an elaborate ritual, whereby the emperor became God's viceregent on earth. Titular inflation also affected the other principal offices of the Empire. Justinian I and Theodora both insisted on an extreme form of proskynesis, even from members of the Roman Senate, and they were attacked for it by Procopius in his Secret History.

Христиан дінінде

προσκυνέω (проскинео) етістігі Септуагинтада және Жаңа Келісімде жиі жалған құдайларға табыну немесе Израиль Құдайына табыну үшін қолданылады. Бұған қоса, бұл сөз кейде періштелерге табыну үшін де қолданылған. Гректер үшін бес ғасыр бұрын да бұл әдет таңғаларлық болғанмен, кеңінен таралды. Константин христианды қабылдағаннан кейін, бұл рәсім императорды «жер бетіндегі Құдайдың өкілі» етіп, күрделі ритуалдың бір бөлігіне айналды. 8-ғасырда иконақорлық кезеңінде иконаларға қатысты проскинездің (иконаларға иілу және сүйіп алу) рұқсаттылығы мәселесі көтерілді. Иконаларға қатысты проскинезге қарсы болғандар Мұса заңының екінші бұйрығын келтірді: «Өзің үшін жоғарыдағы көкте, төмендегі жерде немесе жер астындағы судағы ешқандай бейне жасамайсың. Оларға иіліп, оларға қызмет етуші болмайсың. Мен, сендердің Құдайларың, қызғанышпен қарайтын Құдаймын». Иконаларға қатысты проскинезді қорғағандардың бірі Дамаскілік Иоанн болды. Ол иконаларды қорғау үшін «Илаһи бейнелер туралы үш трактат» жазды, онда проскинездің бірнеше түрін сипаттады. Бірінші түрі – латреяның (λατρεία) проскинезі, оны адамдар тек табиғаты бойынша сүйкімді жалғыз Құдайға сыйлайды. Иоанн тек латреямен байланысты проскинездің бірінші түрінің Құдай тарапынан тыйым салынғанына сенді. Проскинездің басқа түрлері: қасиеттілерге және олардың бейнелеріне (иконаларға) қатысты жасалатын проскинезге Құдай рұқсат береді. Христиандық теологияда проскинез – бұл қарапайым құрмет, ол қасиеттілерге, иконаларға және т.б. рұқсат етілген, ал латрея (ғибадат) тек үш бірліктегі Құдайға ғана тиесілі. «Сәлемдесу және құрметті проскинез» ("ἀσπασμόν καί τιμητικήν προσκύνησιν") иконалар үшін Никеяның екінші соборында (Жетінші Экуменикалық соборы) 787 жылы белгіленді. Әртүрлі авторлар христиандық мәтіндерден грек сөзін "προσκύνησις" ағылшын тіліне әртүрлі аударады: құлшылық ету, ғибадат ету, құрметтеу, иілу, құрмет көрсету.

The verb προσκυνέω (proskyneo) is often used in the Septuagint and New Testament for the worship of pagan gods or the worship of the God of Israel. In addition, this word in some cases was used for the worship of angels. As with the Greeks five centuries earlier, the practice was shocking but prevailed. With the conversion of Constantine to Christianity, it became part of an elaborate ritual, making the emperor "vice regent of God on earth." The question of the admissibility of proskynesis in relation to icons (bowing and kissing to icons) was raised in the 8th century during the period of iconoclasm. Opponents of proskynesis in relation to the icons referred to the second commandment of the Law of Moses:

"You shall not make for yourself a carved image any likeness of anything that is in heaven above, or that is in the earth beneath, or that is in the water under the earth; you shall not bow down (προσκυνήσεις) to them nor serve (λατρεύσῃς) them. For I, the your God, am a jealous God." One defender of proskynesis in relation to icons was John of Damascus. He wrote Three Treatises on the Divine Images in defense of the icons, in which he described several kinds of proskynesis. The first kind is the proskynesis of latreia (λατρεία), which people give to God, who alone is adorable by nature. John believed that only the first kind of proskynesis associated with latreia was forbidden by God. Other kinds of proskynesis: proskynesis performed in relation to saints and images of them (icons) are permitted by God. In Christian theology, proskynesis denotes that simple veneration which is also permitted to saints, icons, etc., as opposed to Latreia (worship), which is due only to triune God. "Greetings and respected proskynesis" ("ἀσπασμόν καί τιμητικήν προσκύνησιν"; ) for icons was established by the Second Council of Nicaea (Seventh Ecumenical Council) in 787. Different authors translate the Greek word "προσκύνησις" from Christian texts into English differently: adoration, worship, veneration, bow, reverence.

Мормон шіркеуі

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінде, Мормон кітабындағы бірнеше баяндамаларда проскинез кездеседі.