Кіріспе
Ислам дінінде тыйым салынған арабша термин – Харам (/h//ə/'/r//ɑː//m//, //h//æ/'/ //, //h//ɑː/'/ //, // /'/r//æ//m/; [[:wikt:حرام ALA]) – «тыйым салынған» деген мағына беретін арабша термин. Бұл, таза емес немесе қасиетті білімге бейімделмеген адамдарға кіруге рұхсат етілмейтін қасиетті нәрсеге қатысты болуы мүмкін; немесе, керісінше, жамандыққа және осылайша «істеуге тыйым салынған күнәлі амалға» қатысты болуы мүмкін. Бұл термин сондай-ақ «жаққа қойылған» дегенді білдіреді, демек, еврейше [[:wikt:חרם]] ұғымының және римдік құқық пен діндегі [[:wikt:sacer]] (қасиетті) ұғымының арабша баламасы болып табылады. Ислам құқығында харам – Алланың тыйым салған кез келген амалы, және ол адамның моральдық мінез-құлқын анықтайтын бес исламдық үкімнің (الأحكام الخمسة) бірі болып табылады. Харам деп есептелетін амалдар әдетте Құран мен сүннеттің діни мәтіндерінде тыйым салынады, ал харамның сүннет санаты – тыйым салудың ең жоғары деңгейі. Қаншалықты жақсы ниетпен немесе құрметті мақсатпен жасалса да, харам деп саналатын нәрсе тыйым салынған болып қалады. Күнәлар, жақсылықтар және ізгі амалдар Қиямет күні таразыға қойылып, орындаушының ықыластығына қарай өлшенетін болады. Әртүрлі мазхабтардың немесе заңдық мектептердің пікірлері, негізгі діни мәтіндердің (Құран мен хадис) ғылыми түсіндіріліміне байланысты, харамның не екендігі туралы айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін.
Haram (/h//ə/'/r//ɑː//m//, //h//æ/'/ //, //h//ɑː/'/ //, // /'/r//æ//m/; [[:wikt:حرام ALA ) is an Arabic term meaning 'forbidden'. This may refer to either something sacred to which access is not allowed to the people who are not in a state of purity or who are not initiated into the sacred knowledge; or, in direct contrast, to an evil and thus "sinful action that is forbidden to be done". The term also denotes something "set aside", thus being the Arabic equivalent of the Hebrew concept [[:wikt:חרם and the concept of [[wikt:sacer (cf. sacred) in Roman law and religion. In Islamic jurisprudence, haram is used to refer to any act that is forbidden by Allah and is one of the five Islamic commandments (الأحكام الخمسة ) that define the morality of human action. Acts that are haram are typically prohibited in the religious texts of the Quran and the sunnah category of haram is the highest status of prohibition. Something that is considered haram remains prohibited no matter how good the intention is or how honorable the purpose is. Sins, good, and meritorious acts are placed on the mizan (weighing scales) on the Day of Judgement and are weighed according to the sincerity of the doer. Views of different madhhabs or legal schools of thought can vary significantly regarding what is or is not haram based on the scholarly interpretation of the core religious texts (Quran and hadith).
Мәдениет
Тілдік тұрғыдан алғанда, «харам» терминінің түбірі (көне еврей тілімен салыстырғанда) «Құдайға арналған», «әдеттен тыс қолдануға тыйым салынған» деген мағынаны білдіреді және заңдық мәні бар басқа да терминдерді құру үшін қолданылады, мысалы, «харим» (харем) және «ихрам» (тазалық күйі). Сонымен қатар, Құранда осы сөз («харам») Қағбаның қасиеттілігін және Мекке, Медине және Иерусалим аймақтарын білдіру үшін қолданылады. Бұл қасиетті, киелі және қол сұғылмаушы санатқа әйелдер мен ерлердің некесі және университеттердің аумақтары да кіреді. Осылайша, ح ر م түбірінің заңдық қолданылуы, әдеттегідей тыйым салуларға қарамастан, қасиетті мен қасиетсіздің арасындағы шекаралар идеясына негізделген. Күнделікті тілде «харам» сөзі әртүрлі мағыналарға ие және «халал» – рұқсат етілген нәрсеге қарағанда, қарама-қарсылық ретінде көбірек жұмыс істейді. Араб тілінде сөйлейтін елдерде «харам» сөзі «қандай ұят!» немесе «қандай өкініш!» дегенді білдіреді (осы мағына заманауи еврей тілінде де қабылданған, және итальян тіліндегі [[sin]] сөзінің қолданылуымен ұқсас). Бұл термин ресми түрде, жөнсіз мінез-құлық көрсеткен бейтаныс адамдарды жазалау үшін немесе достар арасында әзілдеу үшін қолданылуы мүмкін. Бұл сөз балаларға басқа балаларға немесе жануарларға зиян келтірудің «харам» екенін айту арқылы қалай мінез-құлық ету керектігін үйрету үшін де қолданылады. «Халал» және «харам» екі ұғымы бірқатар мәдени тіркестерде қолданылады, ең бастысы – «ибн әл-халал» (бала) және «бинт әл-халал» (қыз). Бұл тіркестер көбінесе некедегі лайықты серіктерге қатысты қолданылады және «ибн әл-харам» немесе «бинт әл-харам» сөздеріне қарама-қарсы келеді, олар қорлау мақсатында қолданылады. Бұл жағдайда «харам» термині «заңсыз» емес, «әдепсіз» немесе «сыпайы емес» мағынасында қолданылады. «Халал» және «харам» ақшаға («мал») қатысты да қолданылады. «Мал әл-харам» – заңсыз жолмен тапқан ақша, және осылай өмір күршілік ететіндерге қиыншылық келтіреді. «Харамның» осы мәдени түсіндірмелері жергілікті деңгейде қолданылатын заңдық анықтамаларға әсер етеді және олардан әсер алады. Бұл дегеніміз, «харам» туралы халықтың түсініктері ішінара ресми ислам құқығына, ішінара аймақтық мәдениетке негізделген, ал халықтың түсініктері өз кезегінде заң жүйесінің «харам» әрекеттерін қалай анықтап, жазалайтынын өзгертеді.
Тамақ және маскүнемдіктер
Құранда және ерте мұсылмандардың хабарларында тыйым салынған етке шошқа еті, жыртқыштар (арыстан, жолбарыс, қасқыр, иттің, мысықтың түрлері және т.б.), кешіруге жатпайтын жануарлар (есек пен жылқы), Алладан басқа бір құдайдың атымен сойылған мал, аурудан, жарақаттан, есінен айырылудан, уланудан немесе Алланың атымен сойылмаған мал жатады. Ірі қара, бұғы, қой, ешкі және антилопа сияқты шөп жейтін немесе қайта шайнайтын жануарлар – халал малдың мысалдары. Бірақ олар сезімтал тірі ағзалар ретінде қарастырылып, [[Басмала және Аллаху Акбар]] сөздерін оқып, ауырсынусыз сойылған жағдайда ғана халал болады. Егер малға жамандық жасалса немесе сою кезінде азапталса, онда оның еті харам болады.
Неке және отбасы ережелері
Ислам діні зинаны, яғни некеден тыс жыныстық қатынасты қатаң түрде тыйым салады, ол адалдық болсын немесе үйленбеген екі адам арасындағы жыныстық қатынас болсын. Некеге тұру ниетін білдіру тұрғысынан, мұсылман еркегінің ажырасқан немесе жесір әйелге оның идда (қайтадан үйленуге рұқсат етілмеген күту мерзімі) кезінде ұсыныс жасауы харам деп есептеледі. Ер адам некеге тұруға деген ниетін білдіре алады, бірақ ресми ұсыныс жасауға құқығы жоқ. Сондай-ақ, мұсылман еркегіне басқа біреумен некеде тұрған әйелге үйленуді ұсынуға тыйым салынған. Некеге қатысты мәселеде, бір жынысты адамдармен романтикалық қатынас жасау – қасиетсіз және Алланың сөзіне қайшы екендігі туралы жалпы пікір қалыптасқан. Бұл идея Құранда тікелей айтылмаған, бірақ исламдық қауым мұны қатты сынап келеді. Мұсылман әйелдің мұсылман емес еркекке үйленуі харам деп саналады.
Мұрагерлік
Әкенің балаларын мұрадан айыруы харам деп есептеледі. Әкенің өзіне ұнамайтын әйелінің немесе балаларының мұрасын айыруы да харам. Сонымен қатар, бір туыстың екінші туысының мұрасын алдау арқылы айыруы да харам.
Кәсіпкерлік этика
Риба, негізгі сомадан артық кез келген қосымша төлем, мысалы, өсім мен пайыз, Исламда барлық түрде тыйым салынған. Пайыз, Исламның зекет руығына қайшы келеді, ол байлықтың байлардан кедейлерге ағып өтуіне мүмкіндік береді. Риба тыйым салынған себебі ол байлықты байлардың қолында ұстап, кедейлерден алыс ұстайды. Сондай-ақ, риба адамды өзімшіл және ашкөз етеді деп есептеледі. Тауарлар мен қызметтердің еркін және әділ айырбасталуына әкелмейтін барлық бизнес және сауда амалдары, мысалы, парақорлық, ұрлық және құмар ойындар харам деп есептеледі. Сондықтан, Исламда барлық түрдегі алдау мен адалсыздыққа тыйым салынған. Көптеген ислам ғалымдары мен діни институттар, соның ішінде Сауд Арабиясының Ғылыми зерттеулер және Ифта жөніндегі тұрақты комитеті, MLM саудасын харам деп қарастырады, себебі оның себептері мыналар: осы процесте келесілер кездеседі – еңбексіз айырбас және еңбексіз еңбек, бір келісімшартқа байланысты басқа келісімшарт немесе бір шартқа байланысты басқа шарт, рибамен (пайызбен) ұқсастық, құмар ойындармен ұқсастық, пайда мен зиянның кең таралған белгісіздігі, барлығы бірдей пайда көре алмайды, қаржылық алаяқтық және зорлық-зомбылық, жалған сөйлеу және әстеу.
Киім-кешек және әшекей
Исламда алтын әшекейлер мен жібек киімдерді ер адамдарға киюге тыйым салынған, бірақ әйелдерге оларды басқа еркектерді (өз күйелерінен басқа) жыныстық қызықтыру мақсатында пайдаланбаған жағдайда киюге рұқсат етіледі. Бұл әшекейлерге тыйым салу – жалпы ислами принциптің бір бөлігі, ол зәулім өмір салтынан аулақ болуға шақырады. Денесін тиісті түрде жабатын киім кимеу (аурат/аурах туралы киім талаптарында көрсетілгендей) және мөлдір киім кию ерлер мен әйелдер үшін де харам деп есептеледі. Сонымен қатар, Ислам діні адамның сыртқы түрін өзгертуге бағытталған, артық әшекейленуге тыйым салады. Кейбір сунниттік бағыттарда татуировкалар, тістерді қысқарту, косметикалық оталар сияқты физикалық өзгерістер харам деп саналады. Сондай-ақ, кейбір ислами бағыттарда үйде зәулімдікке жол бермеу үшін алтын мен күміс ыдыстарды, таза жібек төсеніштерді пайдалануға тыйым салынады. Үйде мүсіндерге де тыйым салынған, ал кейбір мұсылмандар мүсіндер жасауға қатысуға тыйым салынған, себебі олар мұны тәухидке қайшы деп санайды.
Ширк
Алладан басқа біреуге немесе бір нәрсеге құлшылық ету, [[Шірк (Ислам)] деп аталады, мұсылман үшін ең ауыр күнә болып саналады.