Кіріспе

Шіркеу қабырғасындағы Ақырғы Сот суреті

"Ақырғы Сот" немесе "Қиямет суреті" – ортағасырлық шіркеулердегі Ақырғы Сотты бейнелейтін қабырға суретін атау үшін қолданылатын дәстүрлі ағылшын термині. Бұл – христиан эсхатологиясындағы Мәсіхтің жандарды көкке немесе тозаққа жіберу үшін соттайтын сәті. "Қиямет суреті" әдетте шіркеулердің батыс қабырғасындағы Ақырғы Соттың кең ауқымды бейнелеуін білдіреді, ол шіркеуге келгендерге шығарда көрінетін, басқа орындардағы немесе басқа форматтардағы бейнелеулерден өзгеше. Көптеген мысалдар ортағасырлық шіркеулердегі қабырға суреттері түрінде сақталған, олардың көпшілігі 12-13 ғасырларға жатады, бірақ бұл тақырып 1-ші мыңжылдықтан бастап (католик дінін сақтаған елдерде) Контрреформацияға дейін кең таралған. Англиядағы көптеген "Қиямет суреттері" ағылшын Реформациясы кезінде мемлекеттік билік тарапынан жойылған. Барлық "Қиямет суреттерінің" арасында ең танымал – Микеланджелоның 1537-1541 жылдары Сикстин капелласында салған "Соңғы Үкім" суреті, ол осы дәстүрдің соңында жасалған және ерекшелік ретінде алтарьдың артындағы шығыс қабырғасына орналастырылған.

"Қиямет" термині

Doom немесе "Doom" – Соңғы Сот туралы арнайы термин, алғаш рет шамамен 1200 жылы OED-де ("doom", 6) тіркелген. Бұл мағына осы көркемдік түсінікте және "апаттың шуылы" (crack of doom) сияқты тіркестерде, сондай-ақ "қыямет күні" (doomsday) деген сөзде сақталған, соңғысы ежелгі ағылшын тіліне дейін жетеді. 19 ғасырдың соңындағы түпнұсқа OED осы "doom" мағынасын "ескірген" деп сипаттаған, бірақ ол негізінен британдық ортағасырлық шіркеулердің сипаттамаларында қолданылуда.

Мақсаты мен иконографиясы

Сотталуды ерте ортағасырлық шіркеу, христиандарды жаман мінез-құлық пен күнәдан аулақ ұстау үшін, көктегі сыйлық пен тозақтың азаптары арасындағы қарама-қайшылықты көрнекті ету құралы ретінде қолдады. Doom әдетте, егер орын болса, шіркеудің артқы (литургиялық батыс) қабырғасына, немесе алдыңғы жағында (ғибадатхананың соңында), көбінесе ғибадатхана аркасында орналастырылды. Осылайша, ғибадатханаға бет бұрған адамдарға ол үнемі көрінетін. Көптеген нұсқалары болғанымен, Doom суреттерінің композициясы негізінен бірдей болып келеді. Суреттің сол жағында (яғни, Мәсіхтің оң жағында) – Көк, ал оң жағында (Мәсіхтің сол жағында) – тозақ бейнеленеді. Суреттің жоғарғы бөлігінде Иса Мәсіх салтанатпен отырған күйде бейнеленеді, оның оң қолы құтқарылғандарды жоғары көтеріп, сол қолы тозаққа лайық деп табылғандарға төмен сілтеме жасайды. Оның оң жағында Әулие Мария, сол жағында – елші Жохан тұрады, ал кейде Аян кітабында аталған жиырма төрт ақсақал оларды қоршап тұрады. Періштелер кернейлерін үрлеп, өлгендерді сотқа шақырады. Әдетте, Архангел Михаил ортада тұрады, ол адамзаттың жандарын көкке лайықты екенін анықтау үшін салмақта өлшейді: таразының бір жағында адам, екінші жағында – оның жасаған күнәларын бейнелейтін жын-шайтан жаратылыстары болады. Олар таразыны өз жақтарына бұруға тырысады, ал суреттердің кейбіреулерінде Әулие Мария қорғағысы келген адамның жанына шатыр қояды немесе таразыға қолын қойып, шайтандардың ықпалын теңестіруге тырысады. Басқа нұсқаларда, құтқарылғандардың бірі Көкке кіргенде, бір жын-шайтан оны қиналғандармен бірге тартып әкеледі, ал періште оның жаны үшін жын-шайтанмен күреседі. Лайықтылар Көк қақпасына жеткізіледі, ол көбінесе күнәлі арамдықтарды сыртқа шығару үшін салынған үлкен қабырғалары бар сарай түрінде бейнеленеді. Бұл көбінесе Doom суреттерінің сол жағында көрсетіледі. Періштелер тобы Көк қабырғаларын әшекейлеп, құтқарылғандарды құттықтап, олар Көк қақпасына жақындағанда, киелі Петр кілттерімен күтеді. Ал екінші жақтағылар Көкке лайықсыз деп танылып, әдетте жын-шайтандар ұстап алып, тозақ аузына әкеледі, одан кейін, көбінесе көзден тыс, тозақтың ішкі тереңдігіне жіберіледі. Сотталу күні немесе Ақырғы үкімде шешуші фактор – адамның өмірінде тәндік мейірімділік істерін жасағандығы болмақ. Олар маңызды қайырымдылық актілері ретінде қарастырылады. Сондықтан, және қасиетті кітаптарға сәйкес (Мт 5:31-46), Ақырғы үкім мен мейірімділік істерінің байланысы христиан өнерінің бейнелік дәстүрінде жиі кездеседі. Суррейдегі Чалдон шіркеуінің батыс қабырғасында Құтқарылу сатысының суреті сақталған (Шығыс шіркеуінде кең таралған тақырып, бірақ Англиядағы жалғыз мысал). Бұл сурет шамамен 1200 жылға дейін салынған, ұзындығы 17,5 фут, биіктігі 11,21 фут. Ол Халдондағы Пётр және Пауыл шіркеуінде (1086 жылға дейін салынған) орналасқан және құтқарылу мен тозақтың жолдары мен олардың нәтижесін бейнелейді.