Уильям Дуайт Уитни: Америка тіл біліміне қосқан үлесі

Кіріспе

Уильям Дуайт Уитни (9 ақпан 1827 – 7 маусым 1894) – американдық тіл білімі маманы, филолог және лексикограф. Ол санскрит грамматикасы және ведалық филология саласындағы еңбектерімен, сондай-ақ тілді әлеуметтік институт ретінде қарастырудағы ықпалды көзқарасымен белгілі. Америка филологиялық қауымдастығының алғашқы президенті және "The Century Dictionary" сөздігінің бас редакторы болды.

Мансап

Уитни 1864 жылы Вебстердің американдық сөздігіне анықтамаларды қайта қарады, ал 1869 жылы Америка филологиялық қауымдастығының негізін қалаушы және бірінші президенті болды. Сол жылы ол Йель университетінің салыстырмалы филология профессоры атанды. Уитни сонымен қатар колледжде 1867 жылға дейін француз және неміс тілдерін, ал Шеффилд ғылыми мектебінде 1886 жылға дейін оқытты. Ол Веданың поэтикалық аудармаларын және Веда мен тіл біліміне қатысты көптеген мақалалар жазды, олардың көпшілігі «Шығыс және тіл білімі зерттеулері» (1872–74) сериясында жинақталды. Ол тіл туралы бірнеше кітап, сондай-ақ ағылшын, француз, неміс және санскрит тілдерінің грамматикасы оқулықтарын жазды. Оның «Санскрит грамматикасы» (1879) еңбегі Паниниге жатқызылатын санскрит грамматикасы – Аштадхьяиді сынағандығымен ерекшеленеді. Уитни Аштадхьяиді «тілдің фактілерін шамамен төрт мың алгебралық сияқты ережелердің өте шебер және қиын формасына құйған (мұнда айқындық пен түсініктіліктің есесінен ғана қысқалықты ұстануға басымдық берілген)» деп сипаттайды. «Жалпы тіл білімі курсында» «Белгінің өзгермейтіндігі мен өзгергіштігі» тарауында Фердинанд де Соссюр Уитнидің тілдік белгілердің кездейсоқ сипатын қатыстырып айтқандығын мойындайды. Тілші Роман Якобсон (Jakobson 1965, 23–24) Уитнидің тілді әлеуметтік институт ретіндегі тезисін қолдау арқылы еуропалық тіл біліміне терең ықпал еткенін атап көрсетеді. Оның 1860 және 1870 жылдардағы маңызды еңбектерінде тіл кездейсоқ және конвенциялық белгілер жүйесі ретінде анықталды. Бұл доктринаны Фердинанд де Соссюр қабылдап, дамытты және ол оның шәкірттері К. Балли мен Альберт Сешехе (1916) түзетулерімен жарық көрген «Курс» еңбегінің өлімнен кейінгі басылымына енді. Оқытушы: «Біздің ойымызша, америкалық тілші осы маңызды мәселеде дұрыс: тіл – келісім, ал келісілген белгінің мәні маңызды емес». Якобсон жазғандай, кездейсоқтық – сөздік белгінің табиғатын анықтау үшін берілген екі негізгі принциптің біріншісі: «Белгілеуші мен білдірілген арасындағы байланыс кездейсоқ». Түсіндірмеде бұл принципке ешкім қарсылық көрсетпегені, «бірақ шындықты табу оған лайықты орын табудан көбінесе оңай» делінген. Ол қартайған шағында жүрек ауруынан зардап шексе де, 1889–1891 жылдары жарық көрген беделді «Century Dictionary» сөздігінің бірінші басылымының бас редакторы болды.

Whitney revised definitions for the 1864 edition of Webster's American Dictionary, and in 1869 became a founder and first president of the American Philological Association. In the same year he also became Yale's professor of comparative philology. Whitney also gave instruction in French and German in the college until 1867, and in the Sheffield scientific school until 1886. He wrote metrical translations of the Vedas, and numerous papers on the Vedas and linguistics, many of which were collected in the Oriental and Linguistic Studies series (1872–74). He wrote several books on language, and grammar textbooks of English, French, German, and Sanskrit. His Sanskrit Grammar (1879) is notable in part for the criticism it contains of the Ashtadhyayi, the Sanskrit grammar attributed to Panini. Whitney describes the Ashtadhyayi as "containing the facts of the language cast into the highly artful and difficult form of about four thousand algebraic like rules (in the statement and arrangement of which brevity alone is had in view at the cost of distinctness and unambiguousness)." In his Course in General Linguistics in the chapter on the 'Immutability and Mutability of the Sign', Ferdinand de Saussure credits Whitney with insisting on the arbitrary nature of linguistic signs. The linguist Roman Jakobson (Jakobson 1965, 23 4) remarks that Whitney exerted a deep influence on European linguistic thought by promoting the thesis of language as a social institution. In his fundamental books of the 1860s and 1870s, language was defined as a system of arbitrary and conventional signs. This doctrine was borrowed and expanded by Ferdinand de Saussure, and it entered into the posthumous edition of his 'Course', adjusted by his disciples C. Bally and Albert Sechehaye (1916). The teacher declares: "On the essential point it seems to us that the American linguist is right: language is a convention, and the nature of the sign that is agreed upon remains indifferent." Jakobson writes, Arbitrariness is posited as the first of two basic principles for defining the nature of the verbal sign: "The bond uniting the signifier with the signified is arbitrary." The commentary points out that no one has controverted this principle "but it is often easier to discover a truth than to assign to it the appropriate place." Although he suffered from a heart ailment in his later years, he was editor in chief of the first edition of the respected Century Dictionary, which appeared from 1889 to 1891.

Құрметтер

1860 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі сайланды. 1868 жылы Америка тарихшылар қоғамының мүшесі сайланды. 1881 жылы ғылым және өнер саласындағы Пруссияның «Pour le Mérite» орденінің шетелдік рыцары атанды.