Кіріспе

Жапон өнерінің түрі

Жапон каллиграфиясы (書道), сондай-ақ (習字) деп те аталады, – жапон тілінің каллиграфиялық немесе көркем жазу түрі. Бастапқыда жазбаша жапон тілі тек қытай иероглифтеріне негізделген, бірақ хирагана мен катакана әліпбилерінің пайда болуы нәтижесінде ерекше жапон каллиграфиясының стильдері қалыптасты.

Қытай түбірі

Жапон каллиграфиясының қытайлық тамыры б.з.д. 13 ғасырға, соңғы Шан әулетіне дейін жетеді, ол кезде діни мақсаттар үшін сүйектерге пиктограммалар жазылатын. Бұл жазу мемлекеттік басқару құралына айналған кезде бірыңғай жазудың қажеттілігі туды және Қытайдың Цинь әулетінің премьер-министрі Ли Си жазуды және оның жазылу тәсілін стандарттады. Ол барлық таңбаларды сегіз штрихпен жазуға болатын біркелкі өлшемді квадраттарға негізделген жазу түрін бекітті. Одан әрі, ол жазу ережелерін жасады, онда көлденең штрихтар бірінші жазылады және таңбалар жоғарыдан төменге, солдан оңға қарай құрастырылады. Символдар өткір құралдармен жазылғандықтан, сызықтар бастапқыда тік бұрышты болды; және көп жағынан, Ли Сидің жетістіктері қылқалам мен сияның пайда болуымен мәнсіз болды (Қытай каллиграфиясын қараңыз). Сиямен ылғалданған қылқалам өткір стилустен мүлдем өзгеше сызық жасайды. Ол сызықтың қалыңдығы мен қисықтығында өзгерістерге мүмкіндік береді. Каллиграфия Ли Сидің блок тәсілін және оның сегіз штрихін сақтап қалды, бірақ жазушы эстетикалық тұрғыдан әдемі тепе-теңдік пен форманы көрсететін таңбаларды жасауға еркін болды. Таңбаның жазылуы стиль туралы хабар береді. Қытай дәстүріндегі каллиграфия шамамен 600 жылы Жапонияға енгізілді. Бұл дәстүр қарайо (唐様) деп аталады және бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, қытай мәдениетімен байланыс арқылы үнемі жаңарып тұрады. Жапониядағы ең көне каллиграфиялық мәтін – Хору-дзи ғибадатханасындағы Медицина Буддасының статуясының нимбіндегі жазу. Бұл қытай мәтіні Қытайдың Алты династия кезеңінде кең таралған Шакиотай (写経体) стилінде жазылған.

Нара дәуірінен бұрын

Хору-дзи ғибадатханасында Лотос сутрасына қатысты библиографиялық жазбалар сақталған: Сангё Гишо# Хокке Гишо (Хокке Гишо) 7 ғасырдың басында жазылған және ең көне жапон мәтіні деп есептеледі. Бұл мәтін қаріппен жазылған және Асука дәуіріндегі каллиграфияның жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Жапониядағы ең көне қолмен көшірілген сутра – Конго Джодараникио. 686 жылы Хорин діни қызметкері көшірген бұл мәтіннің каллиграфиялық стиліне Уянг Сюньнің еңбектері әсер еткен. Удзи көпіріндегі сынған тас (宇治橋断碑) (7 ғасырдың ортасы) және Насу округінің тасы (那須国造碑) да осы кезеңнің ерекше мысалдары болып табылады. Екі жазудың да стиліне Солтүстік Вэйдің күшті әсері байқалады. 7 ғасырда Тан әулеті Қытайда гегемония орнатты. Олардың екінші императоры Тайцзун Ван Шиджидің каллиграфиялық туындыларын жоғары бағалады, бұл жапон каллиграфтарына да әсер етті. Ван Шиджи жазған түпнұсқа мәтіндердің барлығы жоғалып кеткен, ал императрица Комио жазған Гаки рон (楽毅論) сияқты көшірмелері Ван Шиджи стилінің маңызды көзі ретінде құрметтеледі. Дегенмен, Ванның ықпалын, әсіресе Жапонияға тән вайо (和様) стиліне қатысты, артық бағалау мүмкін емес: "Кейбір жапон каллиграфиясының ерекшелігінде Ван Шиджи стилінің өзіндік дәмі бүгінге дейін сақталған".

Хэйан дәуірі

Император Канму 784 жылы астананы Нарадағы Хейдзё-кёодан алдымен Нагаока-кёоға, содан кейін 794 жылы Киотодағы Хейан-кёоға көшірді. Бұл Хэйан дәуірінің, яғни Жапонияның "алтын ғасырының" басталуы болды. Алғашқы кезеңде каллиграфияға қытайдың ықпалы өзгерген жоқ. Мысалы, император Саганың тұсында патшалар, аристократия және тіпті сарай әйелдері қытай поэзиясының мәтіндерін көркем стильде көшіріп, каллиграфияны үйренді. Ван Шичжидің ықпалы үстемдік құрды, ол Кукай немесе Сайчо жазған каллиграфияларда көрінеді. Оянг Сун және Ян Чжэньцин сияқты басқа да қытай каллиграфтары да жоғары бағаланды. Олардың ең белгілі жақтастары Император Сага және Тачибана но Хаянар болды. Сонымен қатар, Жапонияға тән каллиграфия стилі пайда болды. Жазу кеңінен тарады, ал қана буын жазуы (кана) қытай мінезімен жазыла алмайтын дыбысталу элементтерін көрсету үшін ойлап табылды. Жапон каллиграфтары әлі де негізгі мінездерді, яғни канджиді (漢字) ғасырлар бұрын салынған шаршыларға орналастырды. "Кара ай но хана но утагире" (韓藍花歌切, 749 ж.) жапон каллиграфиясына тән стильді көрсеткен алғашқы мәтін саналады; ол Маньёгана қолданылып жазылған Танка (短歌) өлеңін көрсетеді, осылайша сол кездегі қытай каллиграфиясынан ерекшеленеді. Оно но Мичиказе (894–966 ж.), Фудзивара но Сукемаса және Фудзивара но Юкинаримен бірге "Үш щетка іздері" (三跡, сансеки) деп аталатын, шынайы жапон стилі вайо (和様) немесе вайо шдо (和様書道) стилінің негізін қалаушы саналады. Бұл даму сарайда жаңғырыс тудырды: Кукай Император Сагаға: "Қытай үлкен ел, ал Жапония салыстырмалы түрде кішкентай, сондықтан басқаша жазуды ұсынамын" деді. Император Саганың Сайчоның қайтысынан кейін жазған "Асыл Сайчоға ағытқы" (哭最澄上人) өлеңі осындай өзгерістің мысалы болды. Оно но Мичиказе Шорэн мектебінің үлгісі болды, кейін ол каллиграфияның Оие стиліне айналды. Оие стилі кейіннен Эдо дәуірінде ресми құжаттарда қолданылды және сол кездегі теракоя (寺子屋) мектептерінде оқытылатын басты стиль болды.

Камакура және Муроматчи дәуірі

Минамото но Ёритомоның Хоген мен Хэйдзи бүліктерінен кейін, Минамото кланының Тайраны жеңісімен шогун атағына көтерілуі Камакура дәуірінің (1185–1333 жж.) басталуын белгіледі, бірақ бұл әлі толық бейбітшілік пен тыныштыққа оралуды білдірмеді. Бұл дәуір кейде "жауынгерлер дәуірі" деп аталады, және мәдениетте сарайлық ықпалдан әскери құрылымдардың басты рөлге көшуі кеңінен байқалды. Алайда, бұл Сунь әулетінің Қытайымен байланыстардың жалғасуымен және буддизмнің гүлденуімен бірге болды. Шундзо сияқты Дзен монахтары Қытайда білім алды, ал ол әкелген кітаптары сол кездегі карайо (唐様) дәстүріне зор ықпал етті, бұл айқын кайшо стилін көрсетеді. Бірақ бұл жалғыз мысал емес, шындығында регент Ходзо Токиёридің қолдауымен сол кезде бірнеше қытай монахтары азаматтыққа қабылданды. Ранкей Дориу Камакурадағы Кенчо-дзи ғибадатханасын құрды және оның көптеген еңбектері сақталған. Дегенмен, Ринзай мектебінің өркендеуімен Дзен буддизмінде техникалық емес стиль пайда болды, ол Дзен көзқарасын бейнеледі және Мусо Сосекидің тазартылған сошо стиліндегі еңбектерінде көрінді, немесе Шухо Мёчо (1282–1337; Дайто Кокуши деп жақсы танымал), Киотодағы Дайтоку-дзи ғибадатханасын құрған, Қытайға білім алуға бармаған. Вайо (和様) стиліне келсек, Фудзивара но Шунзей мен Фудзивара но Тейканың еңбектері Хэйан дәуірінің соңы мен Камакура дәуірінің басындағы көрнекті үлгілер саналады. Саяси және әскери тәртіпсіздік Муромачи дәуірі бойы (1336–1537 жж.) жалғасты, императорлық және азаматтық билік арасындағы шиеленістермен және ашық азаматтық соғыс кезеңдерімен сипатталды. Алайда, Ашикага Такауджи император Го Дайгоны Киотодан қуғаннан кейін өзінің бакуфусын құрды, императорлық сарайдың қалған мүшелерінің, сарай қызметкерлерінің, даймёлардың, самурайлардың және Дзен монахтарының араласуы жандануға әкелді. Өнер гүлденді, бірақ бұрынғыдай жетілдірілмеген деп есептеледі. Дайтоку-дзидегі Шухо Мёчоның ізбасары Иккю Соджунның рөлі ерекше; Иккю 15 ғасырда каллиграфияны шай ішу рәсімінің ажырамас бөлігіне көтеруде маңызды рөл атқарды.

Эдо кезеңі

Токугава Иэясу 1603–1615 жылдар аралығында өзінің шогунатында билікті орталықтандырды. Бұл – Эдо дәуірінің басталуы, ол Жапонияға 19 ғасырдың екінші жартысына дейін, яғни 250 жылға жуық салыстырмалы тұрақтылық әкелді. Дәуір шетелдік ықпалдан уақтап тұрумен, Сакоку (鎖国) саясатымен ерекшеленді. Каллиграфиялық зерттеулер көбінесе Мин әулеті Қытайы арқылы карайо (唐様) стиліндегі туындыларды зерттеумен шектелді. Жергілікті дамуға Инген, Дзен буддизмінің О̄баку сектасы және каллиграфияның Дайси мектебі үлес қосты. Соңғысы Ван Шижиге дейінгі «Йонның сегіз қағидасы» («йон кейіпкерінің сегіз қағидасы») және Ван Шижидің ұстазы Леди Вэй түсіндірген 72 түрлі «иссэй» («қылқалам энергиясы») зерттеулеріне баса назар аударды. Бұл қағидаларға негізделген нұсқаулықтың 1664 жылы Киотода қайта басылуы маңызды теориялық жетістіктерге әкелді. 1735 жылы бес томдық «Канга Хякудан» еңбегін жазған Хосой Котаку сияқты каллиграфтар карайо (唐様) стилін одан әрі дамытты. Эдо дәуірінің басында Хонами Коэцу (1558–1637) тапсырыс бойынша қағаз жасап, оның үстіне сәндік суреттер, көбелектер немесе гүлдер салды, бұл оның каллиграфиясымен поэтикалық үйлесімде болды. Коноэ Нобуттада (1565–1614) және Шокадо Шоджо (1584–1639) – үш Канэй Санпицу (寛永三筆) – ол сол кездегі вайо (和様) стиліндегі ең ұлы каллиграфтардың бірі саналды, «жапондық каллиграфияның бірегей үлгілерін» жасады. 1736 жыл шамасында Йошимуне Жапонияның оқшаулау саясатын жеңілдетті, қытай мәдениетін импорттау арта түсті, әсіресе Нагасаки порты арқылы. Импортталған нұсқаулықтар каталогы карайо стилін ұстанған жапон әдебиетшілерінің арасында қытай каллиграфтарына жоғары баға беруін көрсетті: «традиционалистер» Ван Шижи мен Вэнь Чжэнминге ден қойды, ал «реформаторлар» өздерінің жұмыстарын Чжан Сю, Хуаису және Ми Фу сияқты каллиграфтардың сошо стиліне негіздеді. Вайо тұрғысынан алғанда, Коноэ Иэхиро көптеген сапалы кана туындыларын жасады, бірақ жалпы алғанда, вайо стилі сол кезде карайодай кең таралмады. Дегенмен, кейбір мысалдар кокугаку (國學) ғалымдары немесе Кага но Чиё, Йоса Бусон немесе Сакай Хойцу сияқты ақындар мен суретшілер сақтап қалды.

Мэйдзи және қазіргі кезең

Қазіргі Жапонияда шодо бастауыш мектеп және жасөспірімдер мектебінің оқушылары үшін танымал сабақ. Көптеген ата-аналар балаларының каллиграфиямен айналысқанда назарын шоғырландырып, тыныш отыруының пайдалы екеніне сенеді. Жоғары мектепте каллиграфия музыка немесе сурет салу сияқты көркем пәндердің бірі болып табылады. Бұл сонымен қатар жоғары мектеп клубтарының танымал қызметі, әсіресе каллиграфиялық өнердің дамуымен. Кейбір университеттер, мысалы, Цукуба университеті, Токио Гакугей университеті және Фукуока білім беру университеті, каллиграфияны оқытушыларды даярлау бағдарламаларына ерекше назар аударатын каллиграфиялық зерттеулердің арнайы факультеттеріне ие.

Дзен буддизмімен байланыс

Жапон каллиграфиясы Дзен философиясымен әсерлесіп, сонымен бірге оған әсер етті. Каллиграф әрбір қағаз парағына қылқаламмен бір рет қана мүмкіндік алады. Қылқаламмен жасалған сызықтарды түзетуге болмайды, тіпті жұмыстың барысында сенімсіздік сезімі де көрінеді. Каллиграф шоғырлануы және орындау кезінде еркін болуы керек. Қылқалам каллиграф туралы белгілі бір сәттегі мәлімдеме жазады (Хитсузендо, қылқалам шеберінің Дзен жолы). Дзен арқылы жапон каллиграфиясы ерекше жапондық эстетиканы сіңірді, оны көбінесе энсо немесе ағарту шеңбері бейнелейді. Дзен каллиграфиясын буддалық монахтар және көптеген шодо шеберлері тәжірибелейді. Зен каллиграфиясын шеберлікпен жазу үшін, сананы тазалап, әріптердің өздігінен ағылып шығуына мүмкіндік беру керек, жаттығулар жасап, күш салудың қажеті жоқ. Жапон философы Нисида Китаро бұл күйді мушин (ақыл-жағдай) деп атады. Ол Дзен буддизмінің қағидаларына негізделген, ол физикалық емес, рухани байланысқа баса назар аударады. Жапон шай рәсімдерінен (олар Дзен буддизмімен байланысты) бұрын, сананы тазалау үшін шодо туындысын қарау қалыпты жағдай. Бұл шай рәсіміне дайындалудың маңызды қадамы саналады.