Кіріспе

Швейцариялық композитор және дирижер

Отмар Шок (1 қыркүйек 1886 – 8 наурыз 1957) – швейцариялық романтикалық дәуір композиторы, опера композиторы, музыкант және дирижер. Ол көбінесе көптеген көркем әндерімен және ән циклдерімен танымал болды, бірақ бірнеше опера да жазды, олардың ішіндегі ең белгілісі – «Пентасилея» бір актілі операсы. Бұл опера 1927 жылы Дрездендегі «Земперопера» театрында тұсаукесер болып, 1999 жылы Люцерн фестивалінде қайта қойылды. Ол сонымен қатар екі скрипкалық квартет, скрипкаға (Стефи Гейерге арналған, Бела Бартоктың бірінші концерті де оған арналған), виолончель мен валторнаға концерттер сияқты бірнеше аспаптық шығармалар жазды.

Ерте өмір және мансап

Шоек Брунненде дүниеге келді, 1907/08 жылдары Макс Регермен Лейпциг консерваториясында қысқа ғана оқыды, бірақ өмірінің қалған бөлігін Цюрихте өткізді. Оның әкесі Альфред Шоек – пейзаж суретшісі болған. Жастық шағында Отмар әкесінің жолын бастырмақ болып, Цюрихтегі суретшілер мектебіне қабылданды, алайда кейін консерваторияға түсу үшін оқуын тастап кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шоек Цюрихте хор жетекшісі және жеке аккомпаниатор, дирижер болып жұмыс істеп ақша тапты. 1916 жылдан бастап Винтертур индустриалы Вернер Рейнхарттан алған зейнетақысы және 1917 жылы Санкт-Галл симфониялық оркестрінің дирижері қызметіне тағайындалуы (Цюрихте тұруға арнайы рұқсат алып) Шоекке хор жетекшілігінен бас тартып, композицияға көбірек уақыт арнауға мүмкіндік берді.

Бусонидің ықпалы

1916 жылы Шок соғыстың жағымсыз әсерінен қашу үшін Берлиннен Цюрихке көшіп келген Ферруччо Бусонимен танысты. Бусони жалғыз емес еді. Соғыс бейтарап Швейцариядағы «өңірлік» Цюрихті халықаралық мегаполиске айналдырды. Шок Уго Вольфтің әндерін зор құрметпен бағаласа, Бусони оларды ұнатпады және мұны жасырмады. Олардың арақатынасы өзара құрметке, тіпті біршама жылы сезімге дамыды. Шындығында, Бусонидің ұсынысымен Шок Людвиг Холбергтің «Дон Ранудо де Колибрадосын» опера тақырыбы ретінде пайдаланды. 1917 жылдың 19 маусымында Цюрихте пана іздеген француз композиторы Филипп Жарнах Бусониге Мартин Бубердің «Қытай рухтары мен махаббат оқиғалары» (Франкфурт, 1911) кітабының көшірмесін сыйлады. Жарнах осы әңгімелердің бірі операға сәйкес келуі мүмкін деп ойлады. Бусони дереу либретто, «Қабырғадағы сурет» (Das Wandbild) – қысқа сахна мен пантомима жазды және оны сегіз күннен кейін аяқтады. Жарнах прелюдия мен алғашқы сахнаны жазды, бірақ қызығушылығын жоғалтып, жобаны тоқтатты. 1918 жылдың маусымында Бусони оны Шокке ұсынды. Шок бұл ұсынысты бір түрлі сынақ ретінде қабылдап, Дон Ранудоның оркестрлеуін тоқтатып, үш күн ішінде жаңа операны аяқтады. «Дас Вандбилд» 1830 жылдар шамасында Париждегі антикварлық дүкенде өтеді. Студент Новалис дүкен қабырғасында ілінген қыздың суретіне тәнті болады. Сурет жанданып, Бусони стиліне сай, сахна бірден фантастикалық қытай ғибадатханасына айналады. Опера Новалистің арманнан оянуымен және дүкеннен көшеге қашуымен аяқталады. Бұл Шок туындыларының ең ерекшесі, «көркемдік тұрғысынан дерлік минималистік». 1922 жылы оның бұрынғы ұстазы Бусони Берлинге оралғанда Волкмар Андреаеге хат жазып: «Шок мені толыққанды тастап кетті. Мен одан әлі де толығымен бас тартқан жоқпын. Онда дәріханада таба алмайтын кейбір ингредиенттер жетіспейді (немесе жетіспеді). Бірақ оларды оның жеке зертханасында жасау керек». 1923 жылдың жазында Шок Артур Хонеггерді Парижге сапарлап, кейіннен Зальцбургтегі ISCM фестиваліне қатысты. Содан кейін де Сенгермен арасы ажырасып кетті. Ажырасудан болған қайғысы, Париж бен Зальцбургте естіген жаңа музыканың әсерінен туған шок оның шығармашылық стиліне жаңа деңгейге көтерілуіне себеп болды. Екі аптадан кейін ол «Die Entschwundene» (1923) әнін жазды, ол «оның бұрынғы музыкасының тоналды әлемімен де, кетіп қалған жақынымен де қоштасу» болды. Ол Вернер Рейнхартқа арналған бас кларнет және фортепианоға соната (1927–28) және А-бемоль мажордағы струнный сюитаны (1945) жазды. Неміс ақыны Герман Буртемен бірлесіп, Берлин мемлекеттік операсында қойылатын «Дас Шлосс Дюранде» операсы бойынша жұмыс істегені Шок үшін швейцариялықтар арасында үлкен дау тудырды, себебі ол нацистік Германияның суретшілерімен байланысы бар еді. Операның премьерасы 1943 жылдың 1 сәуірінде Берлинде Шок қатысуымен өтті. Шок өзінің нацистік көзқарастарды қолдамады, бірақ швейцариялықтардың оның әрекеттеріне деген ашу-ызасы оның беделін түсірді және Шокқа үлкен қысым жасады. 1944 жылдың наурыз айында жүрек талмасынан зардап шекті, бірақ шығармашылықпен айналысуын жалғастырды.

Популярлы мәдениет сілтемелері

Вир Крисмер, Теллер және Пенн Джиллетт – ерекше және жағымсыз музыканы сақтау үшін құрылған Осмар Шоек ескерткіш қоғамы болды, кейіннен ол Аспаржас аңғарының мәдени қоғамына айналды.