Кіріспе

Франциядағы Беарн провинциясы батысында Суле және Төменгі Наварра, солтүстігінде Гаскония (Ландес және Арманьяк), шығысында Бигорре, оңтүстігінде Испания (Арагон) провинцияларымен шектеседі. Бүгінде Беарн аймағының негізгі салалары – мұнай өнеркәсібі, Turbomeca компаниясы арқылы аэроғарыш өнеркәсібі (вертолеттерге арналған турбошахталы қозғалтқыштар өндірісі), туризм және ауыл шаруашылығы (оның көп бөлігі тұқымдық егістік үшін өсірілетін жүгері). Пау қаласы – қазір Total S.A. мұнай компаниясының құрамына кірген Elf Aquitaine компаниясының туған жері. Александр Дюманың «Үш мылтықшы» романындағы басты кейіпкер Д’Артаньян Беарннан шыққан; ол екінші кітапта, «Екі жылдан кейін» атасының қойылған жеріне барғанын айтады. Романдағы бірінші кітапта кардиналмен кездескенде де Д’Артаньян Беарннан екені айтылады. Д’Артаньянды көбінесе гаскондық деп атауы таңқаларлық емес, сонымен қатар бұл дұрыс та емес, себебі Беарн Гасконияның бір бөлігі. Провинцияның шығыс бөлігінде Бигорреге қарасты екі шағын анклав бар. Бұл Беарнның дәстүрлі шекараларының қалай қалыптасқанының нәтижесі: бірнеше ескі кіші виконттықтар неке арқылы қосылып, Беарн құрамына енді: Олорон шамамен 1050 жылы оңтүстікке/оңтүстік-батысқа қарай, Монтанерес 1085 жылы шығыста, ал Дакс 1194 жылы батыста қосылды. Монтанерес қосылғанда, бес қауым немесе приход (Вилленав-пре-Беарн, Эскаунетс, Серон, Гардер және Луке) құдалықтың бір бөлігі болған жоқ; олар Бигорренің құрамында қалды немесе оның бөлігіне айналды. Олардың Бигорреге байланыстылығы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, себебі олар Атлантикалық Пиренейлерге емес, Hautes Pyrénées-ге қосылды.

Этимология

Беарн атауы ежелгі Венарн тайпасының астанасы болған және 840 жылға дейін викингтермен қиратылған Бенехарнум қаласынан шыққан. Қазіргі Лескар қаласы Бенехарнум орнында тұрғызылған.

Тарихқа дейінгі дәуір

Бұл аймақта егіншілік және металлургия алғаш рет шамамен 4000 жыл бұрын пайда болған. Беарн аймағында осы кезеңге жататын көптеген дольмендер, обалар және мегалиттер табылған, бұл неолиттік Беарнда ата-бабаларға құлшылық маңызды діни амал болғандығын көрсетеді. Кромлехтерді салу Беарн аймағында қола дәуірінде де жалғасты. Неолит дәуірінде Беарн аймағында бекінілген елді мекендер де салынған, олардың қалдықтары Ассон, Бугарбер және Лакк жанында табылды.

Ежелгі дәуір

Темір дәуірінде Беарн ежелгі Аквитанияның бір бөлігі болды, онда протобаск халқы өмір сүрді. Беарн атауын алған бенеарни тайпасы да осы халықтардың бірі еді. Бұл аймақ б.з.б. бірінші ғасырда Рим империясының құрамына енді. Диоклетиан Беарнды Римнің Новенпопулания провинциясына қосты. V ғасырда аймақтағы Римнің ықпалы әлсіреп, Беарн көптеген варварлардың шабуылына ұшырады. Беарн тікелей вандалдар, вестготтар, меровингтер және соңында каролингтер тарапынан бағындырылды. V ғасырда христиан діні де Беарнға келді. Беарнның ауылдық ерекшелігіне байланысты, христиан діні Францияның басқа аймақтарына қарағанда осында қалыптасуына көбірек уақыт кетті.

Орта ғасырлар

Васкондар Гаронна мен Пиреней аралығындағы жерге қоныстанды, оны франктар вестготтардан басып алды, және 6-шы ғасырдан бастап осы аумақты бақылады; Васкония герцогтығы (кейін Гаскония) құрылды. 7-ші ғасырда Одонның Пиренейден Луараға дейін созылған ірі патшалығы болды, астанасы Тулуза қаласы еді. Васкондардың көптеген уақытта қолданған тілі – аквитан тілі болған, бірақ 1-ші ғасырдан б.э. бастап аймақтың романизациясы күшейген сайын оның ықпалы төмендеді. Гаскония герцогтығы 9-шы ғасырдан бастап фрагменттеуге ұшырады, бұл Беарн виконттығының құрылуына жағдай жасады. Осылайша, Беарн халқы алғаш рет өздеріне тән бірлікке бірікті. Алғашқы билеуші династия – Сентулль әулеті. Осы кезеңде, шамамен 8-ші немесе 9-шы ғасырда, Бенехарнум нормандықтар тарапынан қиратылды. Содан кейін Морлаас жаңадан пайда болған княздықтың жаңа астанасы болды. Сентулльдер ертедегі Беарнның оңтүстік және шығысқа қарай кеңеюіне мүмкіндік берді, ал бірнеше некелер 1050 жылы Олорон виконттығының, содан кейін 1085 жылы Монтанер виконттығының қосылуына әкелді. Ортез графтығы 1194 жылы Монкаде әулеті тұсында қосылды, және осы аумақтардың барлығы бірігіп тарихи Беарнды құрады, ол Революцияға дейін өз шекарасын сақтап келді. Беарн 843 жылы Верден шарты бойынша франк корольдігіне берілген бастапқы шекаралардың ішіне кірді, бірақ өздерінің жеке саяси бірлігін құру осы вассалдық байланыстың өзгеруіне әкелді. Осылайша, Беарнның де-факто тәуелділік статусына біртіндеп қол жеткізуі осы орта ғасырлық кезеңнің басты тақырыбы болып табылады. 11-ден 14-ғасырға дейін Беарн Гаскония герцогтарының, Арагон корольдерінің, Англия корольдерінің және Франция корольдерінің ықпал аймақтары арасында қозғалды. Беарн 9-шы ғасырда бөлінгеннен кейін Гаскония герцогтарының бақылауында болды, және бұл байланыс 11-шы ғасырдың екінші жартысында өте әлсіз болды. Вассалдық тек теориялық сипатта болды, Гастон IV крест жорығына қатысып, Реконкистаға аттанған кезде. Ол Арагонның Альфонсо I-імен бірге шешуші рөл атқарды. Беарн Арагонның одақтасы болды, Гаскониямен соңғы байланысын үзіп тастады. Бұл одақ бастапқыда тепе-теңдікте болды, бірақ 1137 жылы Арагонның Каталониямен бірігуі бұл тепе-теңдікті Арагонның пайдасына бұзды. Беарн Пиренейдің екі жағында кең аумақты құруға тырысқан Арагон тағына бағынышты графтыққа айналды. 1213 жылы Мурет шайқасында арагондықтардың жеңілісі аймақта арагондықтардың араласуына нүкте қойды. Беарн мен Арагон арасындағы вассалдық байланыстар біртіндеп әлсіреп, 13-шы ғасырдың бірінші жартысында ешқандай қақтығыссыз тоқтатылды. Бұл үзіліс Англия корольдерінің Беарнды Гаскония құрамына қайтаруды талап етуіне себеп болды. Тәуелсіздікке ұмтылысына қарамастан, Гастон VII 1240 жылы Англия короліне құрмет көрсетті. Беарнның Гаскония ықпал аймағына оралуы сондай-ақ астананың өзгеруімен көрінді, 1242 жылы Ортез (Гасконияға жақын) Морлаастың орнын басты. Гастон VII, бәрібір, бұрын өте кең ауқымды автономияға ие болған елдің ісіне араласуға қарсы наразылық білдіруін тоқтатпады. 1276 жылы Англияның Эдуард I-і Винчестерде тұтқынға алғаннан кейін ол жеңілгенін мойындауға мәжбүр болды.

Егеменді княздық

Гастон VII өзінің екінші қызы Маргарита де Беарнды Фуа графы Роже Бернард III-ге үйлендірді. Бұл неке Фуа және Беарн үйлерінің тығыз одағын қалыптастырды. Жаңа Фуа-Беарнның жағдайы қиын болды, себебі Беарн бір жағынан Англия патшаларының, ал Фуа Франция патшаларының вассалы еді. Екі патшалық арасындағы болашақ Жүз жылдық соғыстың басталуы осы жаңа династиядағы тепе-теңдікті одан әрі күрделендірді. Фуа-Беарнның Гастон II-ге дейінгі билеушілерінің позициясы бейтараптық пен француздық бағытты ұстану (салық төлемей) арасында ауытқыды. Беарн халқы Франция патшаларына ыңғайлы саясатты қолдаудан тартынды, өзін гаскондық қауымдастықтың бір бөлігі деп санады және Франция патшалығын шет ел деп қарады. Фебус атымен танылған Гастон III-ке дейін жаңа саясат пайда болды: Беарнды тәуелді және бейтарап елге айналдыру. Фебустың жобасы – Беарнның бұрынғы дәуірлердегі ұзаққа созылған автономия тәжірибесінің нәтижесі болды. Жүз жылдық соғыстың қайнаған кезінде Фебус 1346 жылы Кресидегі француздардың жеңілісін пайдаланып, Франция патшалығынан алшақтады. 1347 жылдың 25 қыркүйегінде Филипп VI-ның елшісіне Беарнның "Құдайдан және әлемдегі ешбір адамнан емес" алған жер екенін мәлімдеді, бұл тәуелсіздік жариялау актісі деп есептелді. Одан кейін ол 1356 жылы Пуатье шайқасында француздардың кездіруінен сақтады. Фебус Беарнға ағылшындардың ықпалын да жоққа шығарды. Ол үшін Беарнды Аквитанияның ханзадасы деп таластаған Қара ханзадаға қарсы тұрды. Француздар мен ағылшындар салық алуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, автономиялы виконттық де-факто тәуелді княздыққа айналды. Виконттар бұл атақтан бас тартып, өзін Беарнның тәуелді елінің иелері ретінде таныстырды. Фебус мұрагер қалдырмай қайтыс болғаннан кейін, княздық Грейли әулетіне қайта өтті. 1434 жылы Гастон IV Наварра инфантасы Элеонораға үйленді және 1464 жылы ордасын Ортезден Пауға көшіріп, Наварра патшалығының мұрагерлік ханзадасы болды.

Жол

Беарн екі автожолмен қызмет көрсетеді. A64 (l'autoroute pyrénéenne, Еуропалық таңбаламасы E80) 1977 жылы салынды және Пау, Тулуза және Байон қалаларын байланыстырады. Беарн аймағында A64 автожолы Сали-де-Беарн, Ортез, Артикс, Пау және Сумулу қалаларына қатынас жасайтын түйіспелерге ие. A65 (l'autoroute de Gascogne, Еуропалық таңбаламасы E7) Пауды Лангонмен байланыстырады. Ол Беарнның Лескар, Тезе және Гарлин қалаларына қызмет көрсетеді. Лангон қаласында A65 автожолы А62 автожолына қосылып, Бордоға дейін жалғасады. A65 2010 жылы ашылды және сол кезде Франциядағы ең қымбат автожол болды. Беарнға бірнеше маңыздырақ емес бағыттар да қызмет көрсетеді. Ұлттық 134-жол Паудың оңтүстігін Асп аңғарындағы Сомпортпен байланыстырады. Сомпортты Испаниямен байланыстыратын бірнеше тау жолдары бар.

Темір жол

Беарнға үш теміржол желісі қызмет етеді. Олардың біріншісі – 1861 және 1867 жылдар аралығында кезең-кезеңмен ашылған Тулуза – Байон теміржолы. Бұл желіде Коарразе-Най, Ассат, Пау, Артикс, Ортез және Пуйоо сияқты бірнеше теміржол станциялары орналасқан. Пуйо – Дакс теміржолы Беарннан Бордоға пойыздар қатынайтын мүмкіндік береді. Бұл екі теміржол желісіне TGV, Intercités және TER пойыздары да қызмет көрсетеді. Үшінші теміржол желісі – Пау – Канфран желісі Беарнның оңтүстігіне қызмет етеді. Ол 1883–1928 жылдар аралығында пайдалануға берілді. Дегенмен, теміржол желісі 1970 жылдан бері жартылай жабық. Бұл 1970 жылы Gave d'Aspe өзені арқылы өтетін көпір пойыздың құлауы салдарынан қирауына байланысты болды; соның нәтижесінде SNCF Gare d'Oloron Sainte Marie станциясынан оңтүстікке қарайғы бөлігін жапты. SNCF 2016 жылы Oloron Sainte Marie мен Bedous арасындағы желінің бір бөлігін қайта ашты. Канфран теміржол станциясы Испанияда орналасқан және оған испандық Jaca – Канфран теміржолы да қызмет көрсетеді. Осылайша, бұрын Беарн мен Арагон арасындағы халықаралық теміржол тасымалын осы бағыт арқылы жүзеге асыруға болатын. 2013 жылы Арагон және Аквитанияның аймақтық үкіметтері екі аймақ арасындағы экономикалық байланыстарды нығайту мақсатында, Пуа – Канфран теміржол желісін Канфран станциясына дейін қайта ашу мүмкіндігін қоса алғанда, бірқатар шаралар қабылдауға келісті. Екі үкімет 2020 жылға қарай желі толыққанды қайта ашылады деп үміттенеді. Бұрын төртінші теміржол Пуйо теміржол станциясын Маулеон-Лишарр станциясымен байланыстырған. Бұл желі 1884 және 1887 жылдар аралығында екі кезеңде ашылды; ол 1968 жылы жолаушылар тасымалы үшін, ал 1989 жылы жүк тасымалы үшін жабылды. 1991 жылы желі ресми түрде тоқтатылды. Бұл желінің бір тармағы Аутевиелльден Сен-Палайға дейін созылған. Бұл тармақ та қазір жабық.

Әуе қатынасы

Узейнге жақын орналасқан Pau Pyrénées әуежайы Шарль-де-Голл әуежайы мен Орли әуежайына (күн сайын Парижге 9 рейс), Лион-Сен-Экзюпери әуежайына (күн сайын 3 рейс) және Марсель провинциясы әуежайына тікелей рейстермен қамтамасыз етіледі. Жаз айларында Бастия – Поретта әуежайына, Аяччо Наполеон Бонапарт әуежайына, Неаполь халықаралық әуежайына және Бари Карол Войтила әуежайына да рейстер бар. 2015 жылы Pau Pyrénées әуежайын 634 000 жолаушы пайдаланды, бұл оны Францияның Nouvelle Aquitaine аймағындағы ең көп жолаушы тасымалдайтын үшінші әуежай етіп белгіледі, Бордо-Мериньяк және Биарриц Pays Basque әуежайларынан кейін. Беарн авиация тарихымен тығыз байланысты. Беарн аймағының метеорологиялық жағдайы алғашқы ұшқыштар үшін қолайлы болды, ал Райт ағайындылары 1908 жылдан бастап Пау қаласының солтүстігіндегі жазық, батпақты Понт-Лонг аймағында бірнеше рет ұшқан. Уилбур Райт әлемдегі алғашқы авиация мектебін құруға көмектесті, ол 1908 жылы Паудан тыс жерде ашылды. Pau Pyrénées әуежайы осы авиация мектебі орналасқан жерде салынған. Француз әскері 1946 жылдан бері Пау қаласының жанында орналасқан Әуе десанттық әскерлер мектебінде десантшыларын дайындап баптауда.