Кіріспе

Герионның мифтік иті, секіруші өрмекшілер туысы. Грек мифологиясында Орфрус (Orthros) немесе Орфус (Orthos) – мифограф Аполлодордың сөзіне сүйенсек, Герионның малын күзеткен, ал Гераклдың қолынан қаза тапқан екі басты ит. Ол Эхидна мен Тифонның баласы, сондай-ақ көп басты күзетші ит Сербердің інісі.

Атауы

Оның есімі "Ортрус" (Ὄρθρος) немесе "Ортус" (Ὄρθος) деп берілген. Мысалы, ең ежелгі дереккөз Гесиод осы итті "Ортус" деп атаса, ал Аполлодор оны "Ортрус" деп атайды.

Мифология

Гезиодтың айтуынша, Орф Сфинкстің және Немейлік арыстанның әкесі болған, бірақ Гезиод кімді ана деп есептеген – Орфтың өзінің анасы Эхиднаны, Химераны, әлде Цетоны ма – белгісіз. Орф және оның иесі Эвритион Жерорта теңізінің қашықтағы батысындағы "күн батқан" Эритея ("қызыл") аралында үш басы немесе үш денесі бар алып Герионның қызыл малын күзетуге жауапты болды. Геракл Орфты өлтіріп, содан кейін Эвритион мен Герионды өлтіріп, қызыл малды алып, он бірінші еңбегін аяқтады. Аполлодордың сөзіне қарағанда, Геракл Орфты өз таяғымен өлтірді, бірақ суретте Орф кейде жебелермен тесілген күйінде бейнеленеді. Ақын Пиндар Гераклдің алдында "Герионның итттері" дірілдегенін айтады. Пиндар Герионмен байланысты "иттер" деген көпше сөзді қолданғаны ерекше. Ол көпше түрін Орфтың бірнеше басы болғандықтан немесе Герионның бірнеше иті болғандығы туралы дәстүрді білгендіктен қолданған болуы мүмкін.

Өнер саласында

Орфтың бейнелері өнерде сирек кездеседі және әрқашан Гераклдың Герионның малын ұрлауымен байланысты. Ол көбінесе өлген немесе өлім аузында бейнеленеді, кейде бір немесе бірнеше жебемен жараланған күйінде. Орфтың ең ерте бейнесі VII ғасырдың соңында Самостан (Самос B2518) табылған қоладан жасалған жылқының кеудешесінде кездеседі. Онда екі басты Орф бейнеленген, оның басының бірінен жебе шығып тұр, ол Герионның аяқтарының алдында тізе бүгіп тұр. Орф Гераклға қарай бет бұрады, ол сол жақта тұр, оның мінездемелік белгісі – арыстан терісі, ал оң жақта Герионмен шайқасады. Вулчидегі Евфронийдің шамамен 550–500 ж.б.д. жасалған қызыл фигуралы тостағаны (Мюнхен 2620) екі басты Орфтың құрсағын жоғары көтеріп жатқанын, жебе оның кеудесінен өткенін және оның жылан құйрығы әлі де қозғалып жатқанын көрсетеді. Геракл сол жақта, арыстан терісін киіп, оң жақтағы үш денелі Герионмен шайқасып тұр. Шамамен 550–500 ж.б.д. жасалған Свинг суретшісінің атик қара фигуралы мойын амфорасы (Cab. Med. 223) үш денелі Герионның аяқтарында екі басты Орфты, оның басының бірінен екі жебе шығып тұрғанын және иттің құйрығын көрсетеді. Аполлодордың айтуынша, Орфтың екі басы болған; алайда, өнерде бейнеленген бас саны әртүрлі. Самос кеудешесінде, Евфронийдің тостағанында және Свинг суретшісінің амфорасында Орф көбінесе екі баспен бейнеленген, бірақ VI ғасырдың ортасынан бастап ол кейде бір ғана баспен бейнеленеді, ал б.з.д. V ғасырдың басындағы Кипр тас рельефі оған Кербер сияқты үш бас береді. Евфронийдің тостағаны мен тас рельефі Орфты Кербер сияқты жылан құйрығымен бейнелейді, бірақ көбінесе ол Свинг суретшісінің амфорасындағыдай иттің құйрығымен бейнеленеді.

Сербермен ұқсастық

Орфрус Аидтың иті Сербермен тым ұқсас. Классикалық ғалым Артур Бернард Кук Ортрусты Сербердің "екілігі" деп атаған. Гесиодтың сөзіне қарағанда, Сербер, Орфрус сияқты, Эхидна мен Тифонның баласы болған. Сербер де Орфрус сияқты көп басты болған. Ең алғашқы мәліметтерде Сербердің елу, тіпті жүз басы болғаны айтылған, бірақ әдебиетте Сербердің үш басы қалыптасқан. Дегенмен, өнерде көбінесе Сербердің екі басы ғана бейнеленеді. Серберді де, кейде Орфрусты сияқты, жылан құйрықты етіп көрсеткен. Екеуі де күзетші итке айналып, Сербер Аид қақпаларын қорғады, ал екеуін де Геракл өз қажырлы еңбегінің бірінде жеңіп алды.