Кіріспе
Аңыз Норвегия патшасы – норвегиялық Викар патшасы (Ескі норвегия тіліндегі Víkarr түрі; латынша Wicarus) – өзінің және кемелерінің ұзақ уақыт бойы желсіз қалған аңыз патшасы. Жел көтерілуі үшін адам қанды құрбан ету қажет болды, және тағдыр Викар патшаның өзіне бұрды. Викардың кеңесшісі Старкад (Starkaðr) оның орнына ағашқа тігіліп, сырттай ілінгендей болуын ұсынды, бірақ бұл кеңеске Старкадты Викардың өлімін қалаған Один құдайы жетеледі. Гаутрекс сагасында айтылғандай, Старкад бұтақты босатқанда, Старкад патшаға тигізген сыртқы құрақ найза болып көрінді, Викардың аяғы астындағы тірек құлап кетті, ал арқанның орнына қолданылған бұзау ішегі берік жүзімге айналды. Викар қайтыс болды. Саксо Грамматикус «Gesta Danorum» (6-шы кітабында) сиқырлы түрлену туралы ұқсас нұсқаға сілтеме жасайды, бірақ Старкадтың оссиерді тығыз байлап, Викардың тыныс алуын қиындатып, содан кейін Викарды қылышымен қағып өлтіргенін айтады. Бұл Старкадтың жасаған үш үлкен қылмысының біріншісі болды.
the Norse king
Víkar (Old Norse nominative case form Víkarr; Latin Wicarus) was a legendary Norwegian king who found himself and his ships becalmed for a long period. To raise a wind, a human blood sacrifice was needed, and the lots fell on King Víkar himself. Starkad (Starkaðr), Víkar's counselor urged a mock hanging from a tree instead, but in giving this advice Starkad had been prompted by the god Odin, who desired Víkar's death. According to the account in Gautreks saga, when Starkad let loose the branch, the apparent reed stalk with which Starkad stabbed at the king was seen to be a real spear, the stump under Víkar's feet fell away, and the calf guts which had been used instead of rope turned into a strong withy. Víkar died. Saxo Grammaticus in Gesta Danorum (book 6) refers to a similar version relating a magic transformation, but prefers or invents a more rational account in which Starkad tied the osier very tightly so that Víkar could hardly breathe and then stabbed Víkar with his sword. This was the first of Starkad's three great crimes.
Gesta Danorum-дан алынған
Саксоның баяндамасы қысқа, көрінетіндей, құрастырылған сияқты. Ол Один Старкадқа өлшемімен пропорционал қылмыстар жасау үшін адам өмірінің үш есе ұзақтығын бергенін айтады. Бірақ бұл Один мен Тор туралы әңгімеден кейін келеді, ол оның баяндамасын үзеді және орынсыз көрінеді. Бұл талқылау Гаутрек сағасындағы толық нұсқа сияқты, онда Старкадтың тағдыры Один мен Тордың Старкадқа кезекпен берген баталары мен қарғыстарымен шешіледі. Саксо үшін Викар (Викарус) Норвегияның королі емес, Hördaland (қазіргі Hordaland) немесе Норвегияның басқа аймағының королі. Старкадтың тағдыры белгіленгеннен кейін, Старкад Викардың өлімін орындау мақсатымен Викарға (мүмкін, алғаш рет) келді. Старкад Викар патшасының үйінде болды, сондықтан Викардың бір жылға жуық уақыт бойы тоқтап қалған шабуылдық жорығында қатысты.
discussion about Odin and Thor which interrupts his story and seems out of place. The discussion may have been inspired by a fuller account such as the version in Gautrek's saga where Starkad's fate is decided by an interchange of blessings and curses laid on Starkad by Odin and Thor alternately. For Saxo, Vikar (Wicarus) is simply "king of Norway" rather than of king of Hördaland (modern Hordaland) or some other region within Norway. After Starkad's destiny was laid on him, Starkad came to Vikar (perhaps for the first time) for the purpose of accomplishing Vikar's death. Starkad lodged with King Víkar, and so was present on the raiding expedition where Vikar was becalmed for the greater part of a year.
Гаутрек сагасынан
Гаутрек сағасына сәйкес, Викар Агдирдің (Агдир) Харольд Агдер патшасының (Haraldr inn egðski) ұлы болған, оның әулеті туралы мәлімет берілмеген. Старкадтың әкесі Стовирк (Stórvirkr) қайтыс болғаннан кейін, жас Старкад Харольдтың ұлы Викармен бірге Харольдтың сарайында тәрбиеленді. Хёрдаланд патшасы Гертхьоф (Herþjófr) бір түні күтпеген шабуыл жасап, король Харольд Агдерді өлтіріп, оның ұлы Викарды кепілге алып, Харольдтың бұрынғы поддандыларының тәртібін сақтауға мәжбүрледі. Бұл Гертхьоф, Хантхьофтың (Hunþjófr) ұлы, Фридтхоф Батылдың (Friðþjófr inn frækna) ұлы, Фридтхоф сағасының басты кейіпкері болған. Бірақ бірнеше жылдан кейін Викар өзіне жас Старкадты қоса алғанда бірнеше батырларды жинады, Гертхьофтың сарайына күтпеген шабуыл жасап, король Гертхьофты және оның отыз адамын өлтірді. Викар содан кейін Агдир, Жадар (Jaðar, қазіргі Хёрдаландтағы Jaederen) және Гертхьоф билеген Хардангр (Harðangr, қазіргі Хардангер) патшасы болды. Содан кейін әңгімеде Викардың Венир көлінде (Vänern көлінде) Киев патшасы Сисарға (Sísarr, славян титулы цѣсарь/цьсарь деген болжам бар) қарсы жеңісті шайқасы, Викардың Гертхьофтың інісі Геиртхьофты (Geirþjófr) Жоғарғы Жерлердегі соғыста жеңіп, Геиртхьофтың Телемарк шайқасының бірінші шайқасында қаза тапқаны және Викардың Геиртхьофтың інісі Фридтхофқа тиесілі Телемаркты да иеленгені туралы айтылады, ол сол кезде қатыспаған. Фридтхоф қайтып келгенде шабуыл жасағанда, Викар Швециядағы Нэррики (Närke) патшасы Олаф Көзі өткірдің (Óláfr inn skyggni) көмегімен оны жеңді. Фридтхоф өзінің патшалығын Викарға беруге келісті, бірақ өмірін және бостандығын сақтап қалды. Барлық бұл шайқастарда Старкад Викардың ең батыл жауынгері болды. Осы жеңістерден кейін, Агдирден солтүстікке қарай үлкен әскермен Хёрдаландқа қарай келе жатқанда, Викар су бетінде тынышталды. Пайғамбарлық Одиннің бір адамды құрбандыққа беруді талап еткенін көрсетті, және Викардың аты әр жолы шықты. Шешім келесі күнге шегерілді. Содан кейін Старкадтың асырап алған әкесі Грани Ат шашы (Hrosshárs Grani) Старкадты құдайлардың құпия кеңесіне алып барып, өзін Один деп таныстырды. Один мен Тор Старкадқа кезекпен баталар мен қарғыстарды оқығаннан кейін, Один Старкадтан Одиннің баталары үшін сыйлық ретінде Викар патшаны беруін сұрады. Старкад келісті, ал Один Старкадқа найза берді, ол тек қана қамыс сабағы сияқты көрінетінін уәделеді. Осылайша Викар өлімге ұшырады.
Хальфтің аңызынан
Хальфс сагасы мен Хальфс рекка басқа патшаны көрсетеді. Мұнда Викар – Хордаландтың королі Алректің (Alrekr) ұлы, ал Агдирдің королі Харальд немесе Хордаландтың королі Гертжоф туралы еске алынбаған. Алректің тегі сагада көрсетілмейді, бірақ «Эттартолур» (Hversu Noregr byggdist-ке қосылған шежірелер) бойынша Алрек – Эйрик Мәңкі (Eiríkr inn málspaki) ұлы, Эйрик ұлы, Скьолд (Skǫldr) ұлы, Скьелфир ұлы, Вёрс патшасы, қазіргі Солтүстік Хордаландтағы Восс. Скельфир – скильфингтердің атасы. Толық мәліметтер мен түсіндіру үшін Scylfing қараңыз. Алрек Алрекстедте (Alreksstaðr, қазіргі Алрекстад) тұрған, бұл жер өзінің атымен аталып кеткені болжамдалады. Алрек Вёрс патшасының аты аталмаған қызы Сигниге үйленген, бірақ оның бірі – Колл (Kollr) оны Дрифтің (Drífr) қызы Гейрхильдке (Geirhildr) көңіл бөлгені жөн деп кеңес берді. Осы кезде Один Гейрхильдке Гетт (Hǫttr 'hood') есімді адам кейпінде келіп, Гейрхильдтің барлық істе Геттке жүгінуіне келіссе, оны Алректің әйелі ететінін айтты. Гейрхильд келісім берді. Алрек Гейрхильдті көргенде, оны екінші әйелі етіп алды. Бірақ Сигни мен Гейрхильдтің арасындағы дау-жанжал Алректің біреуін таңдауға жеткізді, ол қайтып келгенде ең жақсы сыра пісіргенін сақтап қалады. Сигни Фрейяға дұға етті, ал Гейрхильд Геттке дұға етті, ол оның алдына келіп, сыраға түкірді, бірақ өзі мен сыра ыдысының арасындағы нәрсені алмастыру үшін қайта келетінін айтты, яғни Гейрхильдтің құрсағындағы Алректің баласын. Алрек келгенде Гейрхильдтің сырасын ең жақсы деп танып, оны әйелі ретінде қалдырды, бірақ оның ұлын дарға асылып, Одинге құрбандыққа шалатынын болжады. Содан кейін Алрек Рогаландтың королі Жосур (Jǫsurr) тарапынан Колл Колсиге қарсы соғыста қалай қаза тапқаны айтылады. Алрек қайтыс болды, ал Жосур Викар ұлы майданға келгенге дейін кетіп қалды. Бірақ жылдар өткен соң, Жосур тағы да Коллсейге келгенде, Викар патша Жосурға шабуыл жасап, оны және аймақтағы барлық шаруаларды өлтірді, тек әйелдер ғана қалды, сол себепті бұл аймақ кейіннен Квеннахерад (Kvennaherað 'Әйелдер жүздігі') деп аталды. Викар патша мен Жосур патшасының ұлы Хьор (Hjǫrr) арасындағы соғыс жалғасты, соңында олар бейбітшілікке келісті. Өйткені Хьор және оның ұрпақтары кейіннен Хёрдаландтың патшалары деп аталды. Осы кезде Викар оқиғадан шығып қалады, оның өлімі туралы айтылмайды, керісінше Хьор, оның ұлы Хьорлейф (Hjǫleifr) және содан кейін Хьорлейфтің ұлы Хальф (Hálfr) туралы әңгіме жалғасады, ол саганың орталық тұлғасы болып табылады.
Гаутрек сагасынан
Гаутрек сағасы бойынша Викардың Харальд және Нери есімді екі ұлы болған. Өмірінің барысында Викар Харальдты Телемарк патшасы, ал Нериді Жоғарғы Жерлердің ярлы етіп тағайындады. Викар қайтыс болған соң, бауырлар келісімге келді: Харальд Агдир және Хёрдаланд патшасы болды, ал Нери Телемарк пен Жоғарғы Жерлердің ярлы болды.
Хальфтің аңыздары мен Эттартолурдан
Халф сағасы мен Эттартолурға сәйкес, Викардың Ватнар есімді ұлы болған, және Халф сағасында оның Ватнардың обасына (Ватнаршаугр) жерленгені айтылады. Ватнар екі ұлдың әкесі болды. Халф сағасы Ватнардың ұлдарын Снялл (Snjallr) және Хьялл (Hjallr) деп атайды, олардың денелері Бауырлар обасында (Bræðrahaugr) жатыр. Эттартолурда бұл екі ұлдың есімдері Имальд (Ímaldr) және Эйрик деп берілген, Эйрик – Гиданың (Gyða) әкесі, ол Харольд Әдемі Шаштыға (Harald Fairhair) үйленген. Бұл – Хёрдаланд королі Эйрик, ол «Хеймскрингла» жинағындағы Харольд Фэрхейр сағасында кездеседі.
Комментарийлер
Готрекс сагасы мен Хальф сагасында кездесетін Викардың әртүрлі тарихтары арасында ұқсастықтар бар. Екі жағдайда да Викардың әкесі басқа патшаның соғыс кезінде өлтіріледі, ал екі жағдайда да Викар бірнеше жылдан кейін сол патшаға шабуыл жасап, өлтіреді. Сол кезде патшаның мұрагері Викарға қарсы соғыс жасайды. Бұл соғыс бейбіт келісіммен аяқталады. Викардың қарсыластары, әкесі және ұрпақтарының есімдерінің әртүрлі болуы Викардың қай уақытта өмір сүргені туралы әртүрлі пікірлерден туындауы мүмкін. Бұл деректер Инглинг сағасындағы Инглинг патшаларының әулетімен үш қарама-қайшы синхронизмді ұсынады. Гаутрекс сагасында Старкад туралы айтылатын материалда Викардың құрбандыққа шалынған өлімінен кейін, бұл Старкадтың алғашқы қылмысы болғаннан кейін, Старкад Швецияда корольдер Алрек пен Эйрикке паналайды. Инглинг сагасында Старкад Старкадтың үшінші қылмысы – Батыл Алиді (Áli inn frækni) өлтіруі туралы бір ғана сілтемеде еске алынады. Али швед тағын король Аун Ескіден (Aun the Old), король Альректің шөбересінен тартып алған, Старкад одан қашқан болатын. Бұл жағдай Старкадтың 300 жылдық өмір сүргендігі және Аун Әли таққа отырған кезде 60 жаста болғандығын ескерсек, хронологиялық тұрғыдан дұрыс келеді. Бұл дәстүр Викар мен Старкадты өте ерте заманға саяды. Бірақ Хальф сагасында Викарға қарсы соғысқан король Хьор король Хьорлейфтің әкесі, Хальфтың әкесі, Хьордың әкесі, Геирмунд Хеллскиннің (Geirmundr heljarskinn) әкесі, ол Исландияға қоныс аударған король Харальд Пейрхейрдің замандасы болып табылады, бұл Викардың заманынан Харальд Пейрхейрдің заманына дейін шамамен төрт ұрпаққа созылғандығын көрсетеді. Эттартолурда Викар Ватнардың, Эйріктің, Гиданың, Харальд Пейрхейрдің әйелінің әкесі болып табылады, бұл Викардың заманынан Харальд Пейрхейрдің заманына дейін үш ұрпаққа созылғандығын көрсетеді. Ұрпақтар – нақты хронологиялық өлшем емес, сондықтан төрт және үш ұрпақ арасындағы айырмашылық салыстырмалы хронологияны бұзбайды. (Гирмундтың ата-бабалары туралы Эттартолур дәстүрлерін Гард Агдиден қараңыз.) Екі жазбада да Викар Хёрдаландтың патшасы болып табылады, бірақ Гаутрекс сагасы Викарды негізінен Агдирмен байланыстырады. Харальдтың сағасында және басқа да жерлерде король Эйрик, Эттартолурдағы Викардың немересі, Хёрдаландты билейді. Бірақ басқа деректер бұған қайшы келеді. Греттир сагасының басында Хёрдаландты Геирмунд Хеллскин басқарғаны айтылады. Landnámabók (2.19) Геирмундтың Рогаландта билік еткенін айтады, бірақ кейінірек Хальф сагасымен келіседі, Геирмунд Хьордың ұлы, Хьорфтің ұлы, Хьорлейфтің ұлы болған, ол Хьордаландтықтардың патшасы болған. Хальф сагасы бұған түсіндірме береді. Бұл сагада Алрек пен оның ұлы Викар Хёрдаландты басқарған, бірақ Хьорлейфтің ата-бабалары Рогаландтың патшалары болған. Бірақ Викар мен Хьордың арасындағы бейбіт келісімнен кейін (немесе Викар қайтыс болғаннан кейін) Хьордың ұлы Хьорлейф Хёрдаланд пен Рогаландтың патшасы деп аталады. Бұл есептерде Хёрдаландта екі патшалық желісінің бір мезгілде билік еткені көрінеді, бұл тарихи шындық болуы мүмкін немесе әртүрлі дәстүрлердің жасанды үйлесуінен туындаған болуы мүмкін – әлдебір уақытта Хёрдаландты билеген билеушілердің дәстүрлері, егер олар мүлде билеген болса. Мұндай бірігу Гейртхьоф пен Фридтхьофтың рөлдерін осы хронологияда Викардың замандастары болатын Йосур мен Хьорға беруге ынталандырады. Викар мен Старкадтың үшінші хронологиялық орналасуы осы екеуінің арасындағы орталықта жатыр. Гаутрекс сагасының соңғы бөліктері Викардың ұлы Нериді Данияның Хрольф Кракинің замандасы етеді. Данияның Хрольф Краки Швецияның королі Адилспен (Aðils) қарым-қатынасы үшін белгілі, ол Инглинг сагасында Швецияның королі Альректен шыққан алтыншы ұрпақ, Гаутрекс сагасының Старкад бөлімінде Викардың замандасы. Сондықтан Гаутрекс сагасында Инглинг әулетімен екі қарама-қайшы синхронизм бар. Бірақ Адилдің сол кездері, ұрпақ бойынша есептегенде, Инглинг сагасы король Гаутректі орналастырады. Хальф сагасындағы кейбір мәліметтер де осы үшінші синхрондықты көрсетеді. Викарға қарсы соғысқан король Хьор король Хьорлейфтің әкесі, оның әйелдерінің бірі швед тағын король Эйнштейннен (Eysteinn) тартып алған викинг Сольвидің (Sölvi) әпкесі болды. Ескі ағылшын поэмасы "Беовульф" осы аралық синхронизммен келісуі мүмкін. Бұл поэманың бірінші бөлімі Дания королі Хротгардың (Hrothgar) тұсында орын алады, ол Хрольф Кракидің (Hrothwulf) сіңлісі. Беовульф Ингельдтің король Хротгардың қызына үйлену тойының ескі жауынгердің арқасында бұзылатынын, ол даниялықтар мен Хитобардтар арасындағы өткен даулар мен қателіктердің егжей-тегжейін келтіретінін және содан кейін ұрыстар болатынын болжайды. Gesta Danorum's 6-шы кітабында...
Әртүрлі жазу
Басқа ағылшынша жазылу: Адилс: Атилс; Агдир: Агдер, Агтир; Али: Али; Алрексстед: Алрексстадир; Дриф: Дриф; Фридтхёф: Фритхёф; Эйрик: Эйрик; Эйрик сөзді шешен: Эйрик сөзді шешен, Эйрик ақылды сөйлеуші; Фридтхёф: Фридтхёф, Фритхиоф; Фридтхёф батыл: Фридтхёф батыл, Фритхёф батыл, Фритхиоф қаһарлы; Гейртхёф: Гейртхёф; Гейрмунд Хеллскин: Гейрмунд Хеллскин, Гейрмунд Сварткин; Гида: Гита; Хальф: Хальф; Герфхёф: Герфхёф; Хьёр: Хьёр; Хьёрлейф: Хьёрлейф; Хёрдаланд: Хорталанд; Хунфхёф: Хунфхёф, Хунхиоф; Хётт: Хётт; Йёсур: Йёсур; Олаф: Олаф; Сигни: Сигни; Сисар: Сисар; Скьольд: Скьольд, Скиольд; Сёльви: Сёльви; Старкад: Старкад; Стовирк: Стовирк; Вёрс: Вор.