Кіріспе

Грек мифологиясындағы кейіпкер. Грек мифологиясындағы Адонистің анасы Мирра (грекше: Μύρρα, Mýrra), сондай-ақ Смирна (грекше: Σμύρνα, Smýrna) деп аталады. Ол әкесімен қарым-қатынасқа түскеннен кейін мирра ағашына айналып, ағаш түрінде Адонисті дүниеге әкелді. Адонис туралы аңыздың семиттік тамыры бар болғанымен, Мирра туралы мифтің қайдан пайда болғаны белгісіз, бірақ ол Кипрден шыққан болуы мүмкін. Миф Мирра мен оның әкесі Кинирас арасындағы инцест қарым-қатынасты егжей-тегжейлі баяндайды. Мирра әкесіне ғашық болып, оны алдап жыныстық қатынасқа түсіреді. Оның кім екенін білгеннен кейін Кинирас қылышын суырып алып, Мирраны қуалайды. Ол Арабия арқылы қашып, тоғыз айдан кейін құдайлардан көмек сұрайды. Олар оған аянып, оны мирра ағашына айналдырады. Өсімдік түрінде Мирра Адонисті дүниеге әкеледі. Аңыз бойынша, мирра ағашының хош иісті шырыны – Мирраның жасы. Мифтің ең танымал нұсқасы Овидийдің "Метаморфозаларында" баяндалған, ал бұл оқиға ақын Хелвий Циннаның ең танымал еңбегінің тақырыбы болған (қазір жоғалды). Бірнеше нұсқалар "Библиотекада", Гигиннің "Аңыздарында" және Антонинус Либералистің "Метаморфозаларында" пайда болды, онда Мирраның әкесі Ассирия патшасы Теиас ретінде бейнеленген немесе Афродитаның трагедиялық байланысты ұйымдастырғаны көрсетілген. Мифтің сыншыл тұрғысынан қарастырылуы Мирраның дәстүрлі жыныстық қатынастан бас тартуы оның инцестіне себеп болды деп санайды, ал ағашқа айналу – үндеу жазасы ретінде қарастырылады. Инцест табуы мәдениет пен табиғат арасындағы айырмашылықты көрсетеді және Овидийдің Мирра туралы нұсқасы осыны көрсеткені болжанады. Овидийдің "Мирра" туындысын ағылшын ақыны Джон Драйден 1700 жылы аударған, ол сол кездегі британ саясатының метафорасы ретінде түсіндірілді, Мирра Мэри II-ге, ал Кинирас Джеймс II-ге байланыстырылды. Классикалық кезеңнен кейін Мирра Батыс мәдениетінде кең таралған ықпалға ие болды. Ол Дантенің "Құдайлық комедиясында" айтылған, Витторио Альфьеридің "Мирра" туындысының шабыт көзі болды және Мэри Шеллидің "Матильда" романында да сөз етілген. Байронның "Сарданапалус" пьесасында Мирра есімді кейіпкер пайда болды, оны сыншылар Байронның романтикалық махаббат туралы арманының символы деп түсіндірді. Мирра туралы миф ағылшын ақыны Тед Хьюздің "Овидийден алынған аңыздар" еңбегінде қайта айтылған 24 аңыздың бірі болды. Өнерде Мирраның әкесін азғыруы неміс гравюрашысы Виргиль Солис, оның ағашқа айналуы француз гравюрашысы Бернар Пикарт және итальян суретшісі Маркантонио Франческини суреттеген, ал француз гравюрашысы Густав Доре Мирраны тозақта бейнелеп, Дантенің "Құдайлық комедиясы" үшін жасалған гравюралар сериясының бір бөлігі ретінде көрсеткен. Музыкада ол Соуза мен Равельдің шығармаларында пайда болды. Сонымен қатар, ол бірнеше түрдің ғылыми атаулары мен астероидтың да бастауы болды.

Шығуы мен этимологиясы

Мирра туралы аңыз оның ұлы Адонис туралы аңызбен тығыз байланысты, оны анықтау оңайырақ болды. Адонис – "адони" деген финикиялық сөздің грекше түрі, "мырза" деген мағынаны білдіреді. Осы шақтарда Адонисқа табынушылық Езекиел кітабында Иерусалимде, бірақ вавилондық Тамуз атымен жазылған. Адонис бастапқыда өсімдіктер рухын бейнелейтін финикиялық құдай болған. Сондай-ақ, ол Угаритте табынған Баалдың бір түрі болған деген болжам бар. Мирраның Смирна деп аталғаны және оның әкесі кім болғаны туралы түсініксіздік гректер бұл аңызбен алғаш танысқанға дейін Кипрде пайда болған. Дегенмен, гректер Адонис-Мирра әңгімесіне көп қосымшалар енгізгені анық, одан бұрын классикалық ғалымдар оны жазғанға дейін. Латынша Myrrha көне грекше múrrā сөзінен шыққан, бірақ сөздің түбірі семит тілдерінде, араб тіліндегі murr, еврей тіліндегі mōr және арамей тіліндегі mūrā сөздерінде жатыр, олардың барлығы "ащы" дегенді білдіреді және өсімдікке қатысты. Ал "смирна" сөзі – мирраның грекше диалектілік түрі. Киелі кітапта мирра ең құнды хош иістердің бірі ретінде айтылады. Ескі өсиетте мирра туралы бірнеше жолдар бар. Ғалымдардың пікірінше, Шолом әні б.з.б. 10 ғасырда еврейлердің ауызша дәстүрінде немесе б.з.б. 6 ғасырда Вавилон тұтқындығында жазылған, онда мирра жеті рет еске алынады, сондықтан Шолом әні – Ескі өсиетте мирра туралы ең көп айтылған өлең, көбінесе эротикалық мәнмен. Жаңа өсиетте бұл зат Мәсіхтің тууымен байланысты, қасиеттілер "алтын, хош иісті заттар және мирра" сыйлықтарын ұсынған. Бірақ бұл әңгімедегі кейіпкерлер арқылы, және Венера мен Адонис туралы әңгімені бастамас бұрын. Мирра мифы – Орфей айтқан ең ұзақ әңгіме (205 жол) және тыйым салынған құштарлық үшін жазаланған қыздар туралы оның жарияланған тақырыбына сәйкес келетін жалғыз әңгіме болғандықтан, ол әннің басты бөлігі саналады. Овидий мифті тыңдаушыларға, әсіресе әкелер мен қыздарға, үлкен қорқыныш сыйлайтын миф екенін ескертумен ашады: Мен айтатын әңгіме қорқынышты: қыздар мен әкелер менің ән салғанда өзінен алшақтасын, немесе егер олар менің әндерімді қызықтырса, олар осы әңгіменің бұл бөлігіне сенбеуді таңдасын және бұл ешқашан болмаған деп ойласын: немесе егер олар бұл болғанына сенсе, олар содан кейін болған жазаға да сенуі керек. Овидийдің айтуынша, Мирра Кипр патшасы Кинира мен патшайым Кенкрейдің қызы болған. Овидий Мирраның әкесі Кинирасқа деген махаббатына Купидон кінәлі емес дейді; ол әкесіне жек көру қылмыс екенін, бірақ Мирраның махаббаты одан да үлкен қылмыс екенін айтады және оны Фурияларға жүктейді. Овидий бірнеше жолдарда Мирраның әкесіне деген жыныстық құштарлығы мен оған әрекет еткені үшін әлеуметтік ұятқа ұшырауы арасындағы психикалық күресті суреттейді. Өлімнен қорқып, өмірден шаршап, жүкті болған ол құдайлардан шешім сұрады және мүр ағашына айналды, оның шырыны оның көз жасын білдірді. Кейін Люцина жаңа туған Адонисті ағаштан босатты, ол ақыры Мысырда қайтыс болды. Адонис үшін тағы бір мүмкін ата-анасы туралы Аполлодор Гесиодты келтіреді, ол Адонис Феникс пен Альфезибояның баласы болуы мүмкін деп болжайды. Ол бұл мәлімдемені толық түсіндірмейді. Үшінші нұсқада ол Паниазистің сөздерін келтіреді, ол Ассирия патшасы Теястың Смирна есімді қызы болғанын айтады. Смирна Афродитаға құрмет көрсетпегендіктен, ол әйелдің қаһарына ұшырады, ол оны әкесіне ғашық етті; және оның мейірбикесінің көмегімен ол жеке басын анықтағанға дейін он екі түн бойы оны алдады. Смирна қашып кетті, бірақ әкесі кейін оны ұстап алды. Смирна құдайлардан өзінің көзге көрінбейтінін сұрады, олар оны Смирна деп аталатын ағашқа айналдырды. Он айдан кейін ағаш жарылып, одан Адонис дүниеге келді. II немесе III ғасырда Антонин Либералистің "Метаморфоза" кітабында Смирна есімді қызы болғаны жазылған. Оның сұлулығы соншалық, оны жер-жерден келген еркектер аңсады. Ол ата-анасын кешіктіріп, күйеуді таңдаған күнді кейінге қалдыру үшін көптеген айла-шарғылар ойлап тапты. Смирнаға ақыл-есінен адасқан, Зевс баласын Адонис деп атады. Бұл сурет күннің мирра өндірісіндегі рөлін көрсетеді, бірақ бұл нұсқа танымал болған жоқ.

Музыка

Музыкада Мырра 1876 жылы Джон Филип Соузаның «Мырра Гавот» атты оркестрлік шығармасының тақырыбы болды, ал 1901 жылы Морис Равел мен Андре Каплет әрқайсысы «Мырра» деп аталатын кантаталар жазды. Каплет Рим сыйлығында үшінші орын алған Равельді жеңіп алды. Байқауға қатысушылар финалға дейін бірнеше академиялық талаптарды орындап, содан кейін белгіленген мәтін бойынша кантата жазды. Бұл шығарма ең жақсы болмаса да, қазылар алқасы Равельдің жұмысын «мелодиялық тартымдылығы» және «драмалық сезімнің шынайылығы» үшін жоғары бағалады. Музыкалық сыншы Эндрю Клементс The Guardian газетінде Равельдің бәйгеде жеңіске жете алмауы туралы былай деп жазды: «Равельдің 20 ғасырдың басында Франциядағы жас композиторлар үшін ең бағалы Рим сыйлығын бірнеше рет жеңе алмауы музыкалық фольклордың бір бөлігіне айналды». «Мирра» – Алялеонаның ең мақсатты композициясы және музыка «әртүрлі және біркелкі емес» болғанымен, ол «техникалық шеберлігін» көрсетті. Жақында Кристен Кустер 2004 жылы жазылған және 2006 жылы Карнеги залында тұңғыш рет орындалған «Мырра» атты хорлық оркестрлеу жасады. Кустердің сөзіне göre, «Мирра» идеясы оған Америка композиторлар оркестрінен махаббат пен эротика тақырыбында концерт жазуды сұрағанда келді. Концерт Овидийдің «Метаморфозалар» кітабындағы Мирра туралы мифтен шабыттанды, және Кустердің түсіндіруінше, «музыканың ішінде және сыртында қозғалатын, немесе мүмкін Мирраның тағдырын анықтаған оқиғалар туралы естеліктері» сияқты үзінділерді қамтиды.

Өнер

"Овидийдің метаморфозалары" бірнеше суретшілер арқылы бейнеленген. 1563 жылы Франкфуртта Иоганн Постиус жасаған неміс-латын тілдеріндегі аударма жарық көрді, онда танымал неміс гравюрашысы Виргиль Солистің ағаштан ойылған суреттері болды. Мырраның суреті оның әкесін алдап, одан қашуын көрсетеді. 1717 жылы Лондонда Самуэль Гарт аударған, француз гравюрашысы Бернар Пикарттың иллюстрацияларымен жарық көрген "Метаморфозалардың" латын-ағылшын басылымы жарияланды. "Адонистің тууы" деп аталған Мырраның суретінде ол әйелдермен қоршалғанда Адонисті дүниеге әкеліп жатқан ағаш түрінде бейнеленген. 1857 жылы француз гравюрашысы Густав Доре Дантенің "Құдайлық комедиясына" бірнеше иллюстрациялар жасады, онда Мырра тозақтың сегізінші шеңберінен бейнеленген. 1690 жылы итальяндық барокко суретшісі Маркантонио Франческини "Адонистің тууында" Мырраны Адонисті дүниеге әкеліп жатқан ағаш ретінде суреттеді. Бұл картина 2008 жылдың 16 желтоқсанынан 2009 жылдың 3 мамырына дейін Лос-Анджелестегі Гетти орталығындағы Дж. Пол Гетти мұражайында өткен "Тұтқынға алынған сезімдер: Болоньядағы барокко суреті, 1575-1725" көрмесіне қосылды. Көбінесе картина Германиядағы Staatliche Kunstsammlungen Dresden (ағылш. Дрезден мемлекеттік өнер жинақтары) Gemäldegalerie Alte Meister (ағылш. Ескі шеберлердің сурет галереясы) бөлімінде көрсетіледі. 1984 жылы суретші Мел Чин Доренің "Құдайлық комедия" үшін салған Мырра суретіне негізделген мүсін жасады. Мүсін "Индустриядан кейінгі әлемнің Мыррасы" деп аталды және тікбұрышты постаментте отырған жалаңаш әйелді бейнеледі. Бұл Брайант Паркіндегі ашық жоба болды, ал мүсіннің терісі тесілген болаттан жасалған. Ішінде полистиролдан жасалған қаңқа көрінеді. Аяқталғаннан кейін мүсіннің биіктігі 29 футқа жетті.

Ғылым

Бірнеше метаморфозға ұшырайтын жәндіктердің ғылыми атаулары осы мифке сілтеме жасайды. Myrrha – 18 нүктелі қанатты (Myrrha octodecimguttata) сияқты қанатты қоңыздардың туысы. Libythea myrrha – Үндістанға тән клуббектің (club beak) бауыршағы. Polyommatus myrrha – Готтлиб Август Вильгельм Геррих Шаффердің атымен аталып, Түркияның оңтүстік-шығысындағы Эрцьес тауында табылған сирек кездесетін көпшілік бауыршағы. Catocala myrrha – «үйленген қанатты» (married underwing) деп аталатын көбелектің синонимі. Ұлыбританияның Табиғи тарих мұражайы «мирра» деген атпен тізілген жеті лепидоптераны (көбелектер мен күлдіктер) сақтайды. Мирра – ащы дәмі бар, хош иісті, сарыдан қызғылт қоңырға дейін түсетін шайыр. Ол хош иісті заттар отбасының (Burseraceae) бір бөлігі болып табылатын Commiphora туысына жататын, тікенді гүлді шағын ағаштардан алынады. Мирраның екі негізгі түрі бар: бисабол және херабол. Бисаболды C. erythraea өндіреді, ол гербола миррасын өндіретін C. myrrha-ға ұқсас араб түрі. C. myrrha Эфиопияда, Арабияда және Сомалиде өседі. Өлшемі белгілі бір болатын үлкен астероид 381 Myrrha деп аталды. Оны 1894 жылдың 10 қаңтарында А. Шарлуа Ниццада ашып, атады. Мифтік Мирра осы атқа шабыттандырды, ал оның ұлы Адонис басқа астероидқа, 2101 Adonis-ке берілген есім. 381 Myrrha астероиді табылар кезде кіші планеталарға ат қоюда Myrrha, Juno және Vesta сияқты классикалық атауларды қолдану қалыпты болған. Басым пікір бойынша, сандарды қолдану қажетсіз жаңсақтыққа әкелуі мүмкін еді.