Кіріспе

Грек мифологиясында Гектордың әйелі, Этионның қызы және Подестің қарындасы. Ол Киликиялық Тебе қаласында туып өскен, оның әкесі сол қаланың билеушісі болған. Атауы "адамға қарсы күресуші", "адамдардың жауынгері" немесе "адамды жеңуші" (сол сияқты, Андромах есімді танымал амазонка жауынгері де болған, бұл мағынада) немесе "адамның шайқасы" (яғни: "батылдық" немесе "еркектік қасиеті") дегенді білдіреді, бұл грек тіліндегі "андрос" – "адам" және "махия" – "шайқас" сөздерінен құралған. Троя соғысынан кейін, Ахилл Гекторды өлтіргеннен және гректер Трояны басып алып, тонағаннан соң, грек жаршысы Талтибий оған Гектордың ұлы Астианакты қала қабырғасынан лақтырып өлтіру жоспары туралы хабарлады. Бұл әрекетті Неоптолем жүзеге асырды, ол Андромахты күңгір қылып алды, ал Гектордың бауыры Геленаны құл ретінде ұстады. Неоптолемнан ол Молоссқа ана болды, ал Паузанийдің айтуынша, Пил мен Пергамға да ана болған. Неоптолем қайтыс болғаннан кейін Андромах Геленаға үйленді және Эпир патшайымы болды. Паузаний сондай-ақ Геленаның ұлы Цестриннің Андромахтан туғанын айтады. Эпирде Андромах Гектордың ескерткішіне құрбан шалуды адалдықпен жалғастырды. Соңында Андромах кіші ұлы Пергаммен бірге Пергамға көшіп, қарттықтан қайтыс болды. Андромах адалдығымен және ізгілігімен танымал болды; оның бейнесі соғыс кезінде троялық әйелдердің күйзелісін көрсетеді. Ал Дарес Фригиялықтың баяндамасында ол "жарық көзді және әдемі, биік бойлы және сұлу денелі" деп сипатталған. Ол тартымды, ақылды, таза және әдемі болған.

Отбасылар

Андромах Киликияның Фива қаласында дүниеге келді. Кейіннен ахейлер қаланы тонады, Ахилл оның әкесі Ээтионды және жеті бауырларын өлтірді. Осыдан кейін анасы аурудан қайтыс болды (6.425). Оны әкесінің үйінен Гектор алып келді, ол көптеген той сыйлықтарын әкелді (22.470 72). Осылайша, Приамның үйі Андромахқа жалғыз отбасылық қолдау көрсетеді. Парис пен Хеленнің лайықсыз қарым-қатынасынан өзгеше, Гектор мен Андромах гректердің бақытты және өнімді неке туралы идеалына сай келеді, бұл олардың ортақ бақытсыздығының трагедиясын күшейтеді. Андромах пен Гектордың Скамандрий есімді ұлы болды, бірақ Троя халқы мен Гомер оны Астянахс деп атады. Андромах Троя құлағаннан және ұлы қаза тапқаннан кейін жалғыз қалды. Айта кетерлігі, «Илиаданың» 22-ші кітабында Андромахтың есімі аталмайды, ол тек Гектордың әйелі ретінде ғана таныстырылады (грекше alokhos), бұл оның Гектордың әйелі ретіндегі мәртебесінің және некенің өзінің маңыздылығын көрсетеді. Гректер троялық әйелдерді соғыс олжасы ретінде бөліп, оларды Трояның қираған жерінен және бір-бірінен мәңгілікке ажыратып жіберді. Гектордың тұтқындыққа түскендегі қорқыныштары шын болды, өйткені оның отбасы соғыстың зорлық-зомбылығынан толығымен айырылды, ол ежелгі соғыстарда жеңілген әйелдердің тағдырын бастан кешірді (6.450–465). Отбасылық құрылымынан айырылған Андромах – үйінен қуылған әйел, ол таныс және тіпті қауіпсіз қоғамдық шеңберден тыс өмір сүруге мәжбүр.

Троя құлағаннан кейінгі өмір

Троя құлағаннан кейін Андромах, Ахиллдің ұлы Неоптолем (Пирр) әйелі ретінде беріледі, ал оның ұлы Астианакс Одиссейдің ұсынысымен өлтіріледі, себебі Одиссей оның әкесі Гектордың кек алуы үшін өсіп келуінен қорқады. Игинус оның ұлын Амфиал деп атайды, ал Еврипид оның есімін Молос Паузанияс деп атайды. 2-ғасырда жазған Паузанияс, оның ұлы Пергамадан аталған қалада Андромахқа арналған киіз үйдің әлі де бар екенін айтады. Ол әртүрлі бас киімдерін (22.468 72) тастап, троялық әйелдерді рәсімдік аза тұтуға жетекшілік етеді, олар екеуі де осыны істейді (22.405–36). Андромах Гомер эпосындағы әйелдердің жоқтау салтуының ресми тәжірибесін сақтайды, бірақ оның ашылуының шынайы сезімі күйеуісіз және, соңында, үйсіз өмірінің жаңа дәуірінің қайғылы бастауын сыйлайды. Қайғы үдерісінің соңғы кезеңі Илиаданың 24-ші кітабында Гектордың денесі қайтарылған кезде ресми, қоғамдық аза тұту рәсімі (thrēnos) болып өтеді (24.703–804). Цицеронның "Тускуландық даулар" (3.44–46) еңбегінде келтірілген Эннийдің "Андромах" атты шығармасының бір бөлігінде Андромах Гекторды жоғалту туралы ән салады.

Әйеліне қатысты міндеттері

Илиаданың 22-ші жырында Андромаха күйеуі үшін үйдің ең ішкі бөлмелерінде шапан тігіп, оның шайқастан қайтуын күтіп, ванна дайындап жатқан үлгілі әйел ретінде бейнеленген (22.440–446). Мұнда ол Гектордың Илиаданың 6-шы жығында (6.490–492) сөйлескенде орындауын өтінген істі жасап жатыр, және бұл бағыну Гомердің көзінде әйелдік қасиеттің тағы бір көрінісі болып табылады. Алайда, Андромаха 6-шы Илиадада дәстүрлі үй шаруасындағы әйелге тән емес жерде, Троя қабырғаларының алдында тұрғаны суреттелген (6.370–373). Дәстүрлі гендерлік рөлдер бұзылады, себебі Андромаха Гекторға әскери кеңес береді (6.433–439). Оның мінез-құлқы дәстүрлі емес көрінсе де, ауыр уақыттар ерлер мен әйелдердің жекелеген салаларын бұзады, қаланың жалпы қорғанысына ортақ азаматтық жауапты талап етеді. Андромаханың кенеттен тактикалық кеңесі Гекторды жақын ұстау үшін жасалған, оның жазықта шайқасудың орнына қабырғаның бір бөлігін күзетуіне себеп болады. Осы әңгімеде Андромаханың аналық рөлі, оның некедегі маңызды орны ерекше атап көрсетіледі. Олардың кішкентай ұлы Астианакс та қабырға жанында тұр, оған бір қызметші қарап тұр. Гектор ұлын қызметшінен алады, бірақ оны әйеліне қайтарады, бұл шағын әрекет Гомердің ана ретіндегі оның міндеттеріне қаншалықты мән бергенін көрсетеді (6.466–483). Осы сахнада Гектордың қасқыр мүйізінен жасалған бас киімі Астианаксты қорқытып, ана мен әке арасында байланыс тудырады, бұл оқиғада жеңілдік әкеледі. Илиаданың 22-ші жығында Гектордың қазасынан кейін Андромаханың ең басты алаңы – Астианакс жетім ретінде қандай тағдырға ұшырайды (22.477–514).

Қазіргі заманғы емдеу

Андромах – француз классикалық драматургы Жан Расиннің (1639–1699) "Андромак" трагедиясының негізгі тақырыбы, сонымен қатар Шекспирдің "Троил мен Крессида" пьесасындағы екінші дәрежелі кейіпкер. "Андромах" 1832 жылы жарық көрген Эдгар Аллан Поның "Дюк де Л'Омелет" шығармасында еске алынады. 1857 жылы ол Бодлердің "Ле Цыган" поэмасында, "Ле Флеурс дю Мал" жинағында маңызды рөлде көрінеді. Андромах – 1932 жылғы неміс композиторы Герберт Виндттің операсының және Самуэль Барбердің сопрано мен оркестрге арналған лирикалық сценасының тақырыбы. Оны Ванесса Редгрейв Эврипидтің "Троялық әйелдер" атты 1971 жылғы фильмде, ал Сафрон Берроуз 2004 жылғы "Троя" фильмінде ойнады. Ол Дэвид Геммеллдің "Троя" сериясында да кейіпкер ретінде пайда болады. 2018 жылғы "Троя: Қала құлдырауы" телесериалында оны Хлоя Пирри сомдады. Андромах – 2023 жылы А.Д. Райннің (Эшли Коулз мен Даниэль Стинсонның псевдонимі) "Трояның отты аттары" атты көркем әңгімесінің басты кейіпкерлерінің бірі.