Кіріспе

Салуццо (saˈluttso) - Италияның Пьемонт аймағындағы Кунео провинциясындағы қала және бұрынғы княздық. Салуццо қаласы кең, жақсы өңделген жазықтықтың үстіндегі төбеге салынған. Айналасындағы тауларда темір, қорғасын, күміс, мәрмәр, шайыр және басқа да пайдалы қазбалар кездеседі. 2017 жылдың 1 қаңтарындағы халық саны 17 581 адамды құрады. Салуццо – жазушы Сильвио Пеллико мен типограф Джанбатиста Бодонидің туған жері.

Тарих

Салуццо (Пьемонт тілінде Салуссе) – вагиендердің (тау лигурлері) және кейін салувилердің цивитасы (тайпалық қала-мемлекеті). Бұл аймақ б.з.д. 125 жылы консул Марк Фульвийдің басқаруына көшті. Каролинг дәуірінде графтың резиденциясы болды; кейіннен Суза маркиздеріне өткен соң, маркиз Бонифацио дель Вастоның ұлы Манфред I осы княздықтың бөлінуі кезінде Салуццо маркизі атанды; бұл әулет 1142 жылдан 1548 жылға дейін Салуццо маркизатын биледі. Маркизат Альп, По және Стура арасындағы аумақты қамтыды және бірнеше рет кеңейтілді. Орта ғасырларда ол жиі күшті көршілерімен, әсіресе Савой графтарымен (кейін герцогтармен) қақтығысқа түсті. Манфред II қайтыс болғаннан кейін оның әйелі бірқатар салықтарды қабылдауға мәжбүр болды, олар кейін Савой үйінің әлсіздейтін маркиздердің аумақтарына деген талаптарының негізіне айналды. Францияның вассалы Томас III «Жолға қайтқан рыцарь» романын жазды. Людовик I (1416–75) қаланың алтын ғасырын бастады және көршілес елдер арасында делдал ретінде танылды. Людовико II Монвизо тауынан қазір пайдаланылмайтын туннель салдырды, ол сол кездегі керемет құрылыс еді. Француздардың көмегімен ол 1486 жылы Савой герцогының қатаң қоршауына қарсы тұрды, бірақ 1487 жылы жеңіліске ұшырап, Францияға кетіп, онда «Вегеций астындағы рыцарлық өнер» (1488), жақсы үкімет туралы трактат және әскери істерге қатысты басқа да еңбектер жазды. Ол дін қызметкерлері мен авторларды қолдады. 1490 жылы Людовик билікті қайта иеленді, бірақ оның қайтысынан кейін ұлдары билік үшін ұзақ күресіп, мемлекеттің қалпын тоздырды. Тәуелсіздік үшін ұзақ күрес салдарынан маркизат 1548 жылы француздар тарапынан басып алынды, Франция Корольдігінің феоды ретінде – Салюс атымен, және 1601 жылы Савойяға берілгенге дейін осы патшалықтың бір бөлігі болып қалды. 1588 жылы Савойя королі Карл Эммануэль I қалаға иелік етті. Содан бері Салуццо Пьемонттың тағдырын бөлісті, олармен бірге Италияның «үй кілттерінің бірі» болды. Салуццо маркизаты Боккаччоның Гризельда туралы әңгімесінің, «Декамерон» жинағындағы соңғы әңгімесінің, сондай-ақ Чосердің «Клерк әңгімесінің» «Кентерберийлік әңгімелердегі» оқиғасының оқиға орыны болып табылады. 2019 жылдың басында Салуццо муниципалитеті көршілес Кастеллар коммунасын өзіне қосып алды, осылайша 2018 жылдың жазында өткізілген референдумның нәтижелерін бекітті.

География

Салусес муниципалитеті По алқабында, Визо тауынан шамамен шығысқа қарай кең жайылған.

Дуомо

Салуццо соборы деп те аталатын Дуомо ди Салуццо, Көтеріліс Анасы Марияға арналған, кеш готикалық пішіндерімен ерекшеленеді; 1491 және 1501 жылдар аралығында Porta Santa Maria есігінен тыс, қабырғалардың сыртында салынған, 1511 жылдан бастап епископтық орын болды. Фасады ашық кірпіштен жасалған, үш порталдың үстінде терракота қақпақтары орналасқан, олардың ішінде елшілердің мүсіндері (орталық портал), ал екі жақта меценат Сан-Чиафредо мен Сан-Констанцоның мүсіндері тұр. Ішкі кеңістігі крест күмбездермен жабылған, ал барокко стиліндегі бас алтарь, Карло Джузеппе Плура мен оның серіктестері жасаған он бір ағаш мүсінімен зор әсер қалдырады. Орталық бөлігінде 14 ғасырға жататын құнды ағаштан жасалған айқыш мүсінін тамашалауға болады. Бас алтарьдың сол жағында SS Сакраменто капелласы орналасқан, онда француз текті фламанд суретшісі Ханс Клемердің, Маэстро д'Эльва ретінде белгілі полиптихы қойылған.

Топонимика

Салуццо маркизаты Пьемонт княздығының орталығы болды, оның тарихы қуатты көршісі Савойя үйінің тарихымен тығыз байланысты, 1601 жылы герцог Карл Эммануэльдің толық қосып алуына дейін. Француз үстемдігі кезінде қалаға Салюс деген французша аты берілген. Бүгінгі күнге дейін осы француз тілінің ықпалының көптеген белгілері сақталып қалған, мысалы, қазір музейге айналған Casa Cavassa ғимаратының фронтонында "не болса да, дұрыс" деген ұран жазылған.