Кіріспе

Рим империясының құлдырауы тарихы Батыс Рим империясының құлдырауының себептері мен механизмдері тарихшы Эдвард Гиббонның 1776 жылғы «Рим империясының құлдырауы мен құлдырауының тарихы» атты кітабында алғаш рет талданған тарихи тақырып. Гиббон империяның құлдырауы себебін болжаған алғашқы адам болмаса да, оқиғаның жан-жақты зерттелген және дәйекті түрде сілтемеленген есебін жасаған тұңғыш тарихшы болды және Батыс Рим империясының құлдырауына не себеп болғаны туралы тарихи пікірталас бастады. Батыс Рим империясының ресми түрде аяқталған күні – 476 жыл, соңғы Батыс Рим императорының тақтан түсірілген күні. Құлдыраудың себептерін анықтауға қатысты көптеген теориялар зерттелді. 1984 жылы Александр Демандт Римнің құлдырауына қатысты 210 түрлі теорияны санап шықты, содан бері жаңа теориялар пайда болды. Гиббон өзі ішкі құлдырау (азаматтық соғыстар, саяси, экономикалық, әскери және басқа да әлеуметтік институттардың ыдырауы) және империяға сырттан жасалған шабуылдар туралы идеяларды зерттеді. Көптеген тарихшылар Батыс Рим империясының құлдырауына себептерді қарастырды. Олардың қорытындылары көбінесе екі бағытқа бөлінеді: 1) әскери қауіп-қатер мен варварлардың шапқыншылығы сияқты сыртқы факторлар немесе 2) «азаматтық парыздылық» және әскери-экономикалық мүмкіндіктердің төмендеуі сияқты ішкі факторлар. Көптеген тарихшылар құлдыраудың ішкі және сыртқы факторлардың жиынтығынан туындағанын сенеді, бірақ құлдыраудың ең маңызды себебі ретінде бірін немесе екіншісін басымдықпен қарастырады. Қазіргі заманғы зерттеулер климаттың өзгеруі, жұқпалы аурулар және қоршаған ортаның нашарлауы сияқты қосымша факторларды құлдыраудың маңызды себептері ретінде ұсынады. Кейбір тарихшылар Рим империясы мүлдем құламағанын, ал «құлдырау» оның орнына орта ғасырлардағы қоғамдарға біртіндеп, бірақ көбінесе зорлықпен өзгеруі болғанын болжайды. Кәсіби және әуесқой тарихшылар, сондай-ақ ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде Римнің басқа қоғамдардың құлдырауымен салыстырылуы жиі кездеседі. Тарихшы Глен Боверсок «18 ғасырдан бері біз құлдырау туралы ойшалап келеміз: ол әрбір байқалатын құлдыраудың архетипі ретінде бағаланады, сондықтан ол біздің қорқыныштарымыздың символы болып табылады» деп жазды.

Тарихнамаға шолу

Тарихи тұрғыдан алғанда, тарихшылар кез келген теорияны талдаған кезде ең маңызды мәселе – батыстың құлдырауынан кейін шамамен мың жылға созылған Шығыс Рим империясының, яки Византияның сақталуы. Мысалы, Гиббон христиан дінін Батыс империясының құлдырауына себепкер деп қарастырады, бірақ географиялық жағынан батыстан гөрі христиан дініне терең бой салған, ынтасы зор, кең тараған және көптеген жатқасы бар Шығыс империясы мың жылдан астам уақыт бойы өмір сүрді. Дегенмен, Гиббон Шығыс империясын үлкен жетістік деп санамады. Тағы бір мысал келтерсек, қоршаған ортаның немесе ауа райының өзгеруі Шығыс пен Батысқа бірдей әсер еткенімен, Шығыс құламады. Теориялар көбінесе тарихшылардың өзінің заманындағы мәдени, саяси немесе экономикалық үрдістерге қатысты алаңдаушылықтарын көрсетеді. Гиббонның христиан дініне қатысты сын-ескертпелері Ағарту дәуірінің құндылықтарын бейнелейді, ал оның әскери күштің әлсіреуі жөніндегі ойларын кейбіреулер Британия империясының өсуіне ескерту ретінде түсіндіруі мүмкін. 19 ғасырда социалистік және антисоциалистік теоретиктер декаданс пен басқа да саяси мәселелерді кінәлағанға бейім болды. Соңғы кезде экологиялық мәселелерге қызығушылық артып, орманды жою мен топырақ эрозиясы маңызды факторлар ретінде ұсынылды, сондай-ақ оба және безгек сияқты эпидемияларға байланысты халық санының төмендеуі де айтылды. Дәуіт Кис және басқалардың айтуынша, 535-536 жылдардағы, мүмкін Кракатаудың атқылауынан туындаған жаһандық климаттың өзгеруі де осыған себеп болуы мүмкін. Нақты құлдыраусыз трансформация туралы идеялар постмодерн дәстүрінің өркендеуін көрсетеді, ол кезеңдеу тұжырымдамаларын жоққа шығарады (мета-нарративті қараңыз). Римнің нақты проблемаларын анықтауға жасалған тыраштандырулар жаңалық емес. Римнің билігінің шарықталу шегіне жеткен II ғасырдың басында Ювенал өзінің X сатирасында халықтың «нан мен ойын-сауыққа» құмарлығын сынады. Теориялардың көп болуының басты себебі – 4 және 5 ғасырлардан сақталған деректердің жеткіліксіздігі. Мысалы, экономикалық сипаттағы жазбалар соншалық аз, экономикалық жағдайды жалпылау өте қиын. Сондықтан тарихшылар қолжетімді деректермен қатар индуктивті ойлауды қолданып, жағдайдың қалай болғанын болжауға тырысады немесе бұрынғы және кейінгі кезеңдерден алынған деректерді пайдаланады. Деректердің жеткіліксіздігі бар кез келген сала сияқты, тарихшылардың 4 және 5 ғасырларды көзге елестету қабілеті біздің түсінігімізді қалыптастыруда қолжетімді деректермен бірдей маңызды рөл атқарады, яғни интерпретацияда шексіз мүмкіндіктер бар. Батыс Рим империясының соңы тарихшылар тарапынан көне дәуірдің аяқталып, орта ғасырдың басталуы деп қабылданады. Соңғы тарих мектептері, мысалы, Ежелгі антикалық дәуір, дәстүрлі тарихи баяндамадан өзгеше, нюансты көзқарас ұсынады. Римнің құлдырауының басталу күні жөнінде бір пікірге келмейді. Гиббон өзінің еңбегін 98 жылы бастады. Көптеген қазіргі тарихшылар үшін 376 жыл шешуші жыл болып саналады. Осы жылы Балқан провинцияларына готтар мен басқа да варварлардың көптеп келуі болды, және Батыс империясының жағдайы нашарлай бастады, толыққанды және уақытша жақсаруларға қарамастан. Маңызды оқиғаларға 378 жылы Адрианополь шайқасы, 395 жылы Феодосий I-нің қайтысы (Рим империясы соңғы рет саяси тұрғыдан біріккен кез), 406 жылы герман тайпаларының Рейн өзенін кесіп өтуі, 408 жылы Стилихоның өлімі, 410 жылы Римнің тонауы, 421 жылы Констанций III-нің қайтысы, 454 жылы Этийдің өлімі және 455 жылы Римнің екінші рет тонауы кіреді. 461 жылы Майорианның өлімі қалпына келтіруге соңғы мүмкіндіктің аяқталуын білдірді. Гиббон 476 жылдың 4 қыркүйегін Батыс Рим империясының соңғы императоры Ромул Августусты германдық басшы Одоакрдың тақтан түсіруіне байланысты Батыс Рим империясының тарауының символдық күні ретінде қабылдады. Кейбір қазіргі тарихшылар 476 жылғы оқиғалардың Батыс империясының аяқталуына қаншалықты маңызды болғанына күмән келтіреді. Шығыс Рим империясы мойындаған Батыс императоры Юлий Непос 480 жылы өлтірілгенге дейін Далмацияда билік етуін жалғастырды. Италияның остгот билеушілері өздерін Рим дәстүрінің тікелей жалғасы ретінде қарастырды, ал Шығыс императорлары біріккен империяның жалғыз заңды римдік билеушілері деп санады. Рим мәдени дәстүрлері Батыс империясының аумағында сақталды, және соңғы интерпретация мектебі үлкен саяси өзгерістерді құлдырау емес, күрделі мәдени трансформация ретінде сипаттауға болады деп санайды.

Оқиғалар шолуы

Рим империясының құлдырауы – классикалық антикалық дәуірдің аяқталуы мен Еуропаның орта ғасырларының басталуын білдіретін дәстүрлі белгілердің бірі. V ғасыр бойы империяның батыс Еуропадағы және солтүстік-батыс Африкадағы, соның ішінде Италиядағы аумақтары түрлі шапқыншылықтарға немесе жергілікті халықтардың билігіне көшті. Бұл кезең кейде Ұлы көші-қон дәуірі деп аталады. Шығыс бөлігі мұсылмандық жаулап алуларға дейін бірнеше ғасыр бойы сақталғанмен, империя Үшінші ғасырдың дағдарысынан бері маңызды мәдени және саяси өзгерістерге ұшырады. Бұл өзгерістер ашық түрде автократиялық және рәсімделген үкімет нысанына, христиан дінінің мемлекеттік дін ретінде қабылдануына және классикалық антикалық дәстүрлер мен құндылықтарды толығымен қабылдамауға бағытталды. Дәстүрлі тарихнама Рим империясының орнына «Византия империясы» терминін қолдану арқылы антикалық дәуірден үзілісті баса көрсеткенімен, қазіргі тарих мектептері көбінесе үзілістен гөрі сабақтастықты көрсететін, терең ойластырылған көзқарас ұсынады. Кейінгі антикалық империя классикалық Римнен мүлдем өзгеше болды. Рим империясы Юлий Цезарь мен Август Цезарь республиканы монархияға айналдырған кезде Рим республикасынан пайда болды. Рим II ғасырдағы өркендеуінен кейін, бірте-бірте құлдырауға ұшырады (осы кезеңде көптеген жаңарулар мен қалпына келтірулер болды). Империяның құлдырауының себептері әлі де талқыланып келеді және олардың көп болуы мүмкін. Тарихшылар көптеген провинцияларда, әсіресе Батыс Еуропада халық санының азайғанын байқайды. Бұл III ғасырдан бастап қалаларды варварлардың шабуылынан қорғау үшін салынған бекіністердің көлемінің кішіреюінен көрінеді. Кейбір тарихшылар шеткі аймақтарда адамдардың тұрмағанын болжайды, себебі бекіністер қала орталығымен шектелген. Ағаш сақиналарының зерттеулері 250 жылдан бастап «құрғақшылықтың күшеюін» көрсетеді. III ғасырдың соңында Рим қаласы император үшін тиімді астана болып қызмет етпеді және әртүрлі қалалар жаңа әкімшілік орталықтар ретінде пайдаланылды. Константиннен бастап императорлар шығыстағы Византия қаласына басымдық берді, оны қоршаудан кейін толыққанды қайта жаңартты. Кейіннен Константинополь деп аталған бұл қала IV және V ғасырларда мықты қабырғалармен қоршалды және ерте орта ғасырларда христиандық Еуропаның ең ірі және ең қуатты қаласына айналды. Үшінші ғасырдың дағдарысынан бастап империя кейде бірнеше императорлармен (әдетте екі) басқарылды, олар әртүрлі аймақтарға басшылық етті. Бастапқыда билікті бөлісудің ретсіз формасы болған бұл жүйе ақыры Батыс Рим империясы (орталығы Римде болған, бірақ қазір көбінесе Трир, Милан және әсіресе Равенна сияқты басқа билік орындарынан басқарылған) және Шығыс Рим империясы (алғашқыда Никомедияда, кейіннен Константинопольде) арасындағы шығыс-батыс әкімшілік бөлінісіне ұласты. Латын тілінде сөйлейтін Батыс, ауыр демографиялық дағдарыс кезеңінде, және грек тілінде сөйлейтін, байыған Шығыс, сондай-ақ саяси және мәдени жағынан ажырасты. Бұл процесс болғанымен, Италия 5 ғасырдың соңында варварлық басшылардың билігіне өткенде толыққанды болмады, кейіннен одан әрі тереңдеді және Еуропаның орта ғасырлық тарихы үшін ұзақ мерзімді салдарларға әкелді. V ғасыр бойы Батыс императорлары көбінесе номиналды тұлғалар болды, ал Шығыс императорлары көбірек тәуелсіздікке ие болды. Көбінесе Батыстағы нақты билеушілер Стилий, Этий және Рицимер сияқты магистер милитум, патриций немесе екеуі де болған әскери қайраткерлер болды. Рим енді Батыстың астанасы болмаса да, ол Батыстың ең ірі қаласы және экономикалық орталығы болып қала берді. Алайда 410 жылы қала вестготтармен, ал 455 жылы вандалдармен тоналып, римдік биліктің ыдырауына себеп болды. Әулие Августин «Құдай қаласы» атты еңбегін, негізінен, вестготтардың Римді тонауы үшін дәстүрлі діннен бас тартуды кінәлаған сыншыларға жауап ретінде жазды. 474 жылдың маусымында Юлий Непос Батыс императоры болды, бірақ келесі жылы магистер милитум Орест бүлік шығарып, ұлы Ромул Августы император етті. Алайда Ромул Шығыс императоры Зеноннан танылмады, сондықтан ол техникалық тұрғыдан узурпатор болды, ал Непос әлі де заңды Батыс императоры болып саналды. Дегенмен, Ромул Август көбінесе соңғы Батыс Рим императоры ретінде танылады. 476 жылы Италияда жер алудан бас тартқаннан кейін Оресттің германдық жалдамалы әскерлері Одоакрдың басшылығымен Оресті тұтқынға алып, өлімге кесті және сол кездегі Батыс Рим астанасы Равеннаны басып алды, Ромул Августы тақтан түсірді. Италияның барлық аймағы тез жаулап алынды, ал Одоакр Зеноннан патриций атағын алды, бұл Шығыс империясы атынан оның билігін мойындады. Одоакр императорлық белгілерін Константинопольге қайтарды және Италияда король ретінде биледі. Непостың қайтысынан кейін Остроготтар королі Теодорих Зенонның келісімімен Италияны жаулап алды. Сонымен қатар, Батыс провинцияларының көп бөлігі германдық шапқыншылықтардың толқындарымен жаулап алынды, олардың көпшілігі Шығыстан саяси жағынан толығымен ажыратылды және баяу құлдырауды жалғастырды. Батыста римдік саяси билік жоғалғанымен, римдік мәдениет бұрынғы Батыс провинцияларының көп бөлігінде VI ғасырға және одан кейін де сақталды. Бірінші шапқыншылықтар Батысқа белгілі бір деңгейде бұзылды, бірақ VI ғасырдың ортасында Шығыс императоры Юстиниан бастаған гот соғысы, империяны қайта біріктіруге бағытталған, Италияға ең көп зиян келтірді, сонымен қатар Шығыс империясының әскери күштеріне де салмақ түсірді. Осы соғыстардан кейін Рим және басқа итальяндық қалалар күрт құлдырауға ұшырады (Римнің өзі дерлік толығымен тасталып кетті). Тағы бір соққы VII ғасырдың басындағы парсылардың Шығысқа басып кіруі болды, одан кейін мұсылмандық жаулап алулар, әсіресе Египеттің жаулануы, Еуропаның тәуелді болған Жерорта теңізіндегі маңызды сауданы шектеді. Империя Шығыста көптеген ғасырлар бойы өмір сүрді, жаңару және мәдени өркендеу кезеңдерін бастан өткерді, бірақ оның көлемі классикалық дәуірдегіден әлдеқайда кіші болды. Ол Грекия мен Анатолияға орталықтанған, негізінен аймақтық державаға айналды. Қазіргі тарихшылар көбінесе Рим империясының орта ғасырлық кезеңі үшін «Византия империясы» терминін қолдануға бейім.

Эдвард Гиббон

Классицист Джеймс О'Доннеллдің сөздерімен айтқанда, Эдвард Гиббонның "ұзақ, ұзақ көлеңкесі" "Рим әлемін түсінуді күңгірттетеді". Гиббон Римнің құлдырауын "варварлық пен діннің жеңісі" деп атады. "Рим империясының құлдырауы мен зымырауы тарихы" (1776–89) еңбегінде Гиббон Римнің құлдырауының басталуын император Марк Аврелийдің қайтысынан кейін 180 жылға даралады. Оның ойынша, Маркпен аяқталған "ұзақ бейбітшілік" империяның тіршілік көзіне ақырын және жасырын у із сіңірді. Римнің құлдырауы – шамадан тыс зорлықтың табиғи және сөзсіз салдары еді. Гүлдену шірудің бастамасын пісірді; жаулау кеңейген сайын қирату себептері көбейді; және уақыт немесе жағдай жасанды тіректерді жойған кезде, керемет құрылыс өзінің салмағына көніп берді. Ішкі құлдыраудан әлсіреген Батыс Рим империясы "барбарлардың шабуылына ұшырады".

Негізгі себептері

Гиббон өзінің маңызды еңбегін жариялаған кезде, ол тез арада қалыпты деңгейге жетті және 200 жылдан астам уақыт бойы солай болып қала берді. Питер Браун: "Гиббонның еңбегі – Рим империясының құлдырауын зерттеудің қазіргі Еуропаның бастауларына зерттеу деп сеніп жүргізілген бір ғасырлық ғылыми еңбектердің шыңы болды" деп жазды. Гиббон империяның құлдырауына себеп болған жағдайларды түсіндіруге алғашқы болып тырысты. Тарихшы Джеральд Дж. Груман Гиббонның көзқарасын екі маңызды ұғымға негізделген деп түсіндіреді: "тепе-теңдік" және "шамадан тыс". Гиббон Рим империясының құлдырауы мен ыдырауының себептерін негізінен саяси тұрғысынан қарастырады және оларды төрт саяси тақырып бойынша топтастыруға болады: жалпы үстемдік, демократия, әскерилену және дін.

Дүниежүзілік үстемдік

Гиббон барлық ұлттар үшін ең дұрыс жол – олардың арасындағы күш тепе-теңдігін сақтау деп есептейді. Теңгерімсіздік адамдарды үстемдікке немесе оның керісінше – құлдырауға алып келеді. Римнің империя құруға ұмтылуы оның өзінің құлауына себеп болды, себебі мұндай үстемдік "жасанды және табиғи емес". Гиббон Рим әлемдік билікке талпыну арқылы зұлымдық деспотизмді күшейте түсетін, халықтың бостандығын жоғалтатын және олардың Pax Romana деп аталатын әмбебап билігі саяси қасиеттердің төмендеуіне әкелетін жағдай жасады деп ойлады. Рим империясы көптеген түрлі ұлттар мен мәдениеттерді біріктірді, ал Рим азаматтық беру арқылы ассимиляцияны ілгерілетті, Гиббон мұны ысырапшылдық деп санайды. Рим империясының азаматтары "Римдіктердің рухын қабылдамай, тек атын ғана алды". Бұл Гиббонның римдік болу мағынасын жоюға әкелді деп санайды.

Демократия

Гиббон римдік аристократияға табынып, демократия анархия мен тұрақсыздыққа алып келеді деп сенді. Ол римдік империализмді де сынға түсірді, себебі ол ұлттарды орташа біркелкілікке дейін төмендетіп, барлық топтар мен жеке тұлғаларды құл тәрізді теңдікке келтірді. Демократияның сөзсіз құлауынан кейін зұлмат орнады. Гиббон зұлматты әскери ерліктерді әлсіретуде (I, 194 және II, 522), артық салық салуда (II, 190), ой-сананы шектеуде (I, 58) және империяның гүліне зиян келтіретін басқа да салдарларды тудыруда айыптады.

Әскерилік

Демократия мен жалпыға бірдей билікке ұмтылыс сияқты, Гиббон милитаризмді де құлдырау мен ыдыраудың негізгі себептерінің бірі деп есептеді. Гиббон үшін тұрақты армия қауіпті элемент болды. Жекелеген әскерлер де солай еді. Гиббон ирониямен түсіндіреді, шетелдік әскерлерге жазылу кеңінен қоғамдағы бейбітшілікке ұмтылыстың "бұрмалануына" әкелген үрдісті күшейтті. Жалдамалы әскерлерді пайдалану қорқынышты қаржылық салмақ тудырды (I, 136), сондай-ақ олардың сапасы нашарлады. Үкіметтік топтың кезекті буындары "ерліктерінен айырылып, ізгіліктерін жоғалтып, Римді қорғау қызметін римдік емес топтарға жүктеді". Гиббон үшін бұл "әскери оттың соңғы ұшқындары толығымен сөнді" дегенді білдірді (III, 130).

Дін

Гиббон Рим империясының құлдырауында төртінші ғасырда христиан дінін қабылдау маңызды фактор болды деп сенді. Ол христиан дінінің "сабырлылық пен әлсіздік ілімдерін уағыздағанын, қоғамның белсенді қасиеттеріне тоқырау келтіргенін, әскершіл рухтың соңғы қалдықтары монастырьларда жойылғанын" айтты. Шіркеудің салдарынан ақша мен еңбек ресурстары империяның қажеттіліктерінен алынып қойылды. Гиббон христиан дінінің өрлеуі мен Римнің құлдырауы арасындағы байланысты көрсеткені үшін сынға ұшырады. Гиббонның христиан дініне деген көзқарасы саяси жіктемелерде өз орнын сақтап тұр, себебі Гиббон христиан қауымын тіпті қуғын-сүргін кезеңінде де ежелгі қоғам ретінде сипаттады. Клиффорд Андоның сөзіне сүйенсек, "Гиббон империяның құлдырауына себеп болған үш себепті анықтап, тағы екеуін ақтады. Ақтаған екі фактор – варварлар мен христиандық". Мұның себебі Гиббон империяның осы факторларға дейін құлдырауға бет бұрғанын көрді. Гиббонның пікірінше, христиан діні сенімсіздікті бейнелейді, ал оның руханилығы дәстүрлі римдік ізгіліктерге қарсы болды (IV, 162), бірақ монахтар мен евнухтар әлеуметтік өзгерістердің қозғаушы күші емес, олар орын алып жатқан құлдыраудың белгілері болды.

Вегеций әскери құлдырауда

V ғасырда жазған римдік тарихшы Вегеций, қатты әлсіреген армияны реформалауға шақырды. Тарихшы Артер Феррилл, рим империясы – әсіресе әскери құрылымы, германдық жалдамалы әскерлердің қатарына көптеп келуі салдарынан құлдырады деп санайды. Бұл "германизация" және одан туындаған мәдени ыдырау немесе "варваризация" империя ішіндегі жаттығу деңгейінің және жалпы әскери дайындық деңгейінің төмендеуіне, сондай-ақ рим үкіметіне адалдықтың азаюына, оның орнына командирлерге адалдықтың артуына алып келді. Феррилл, А. Х. М. Джонс сияқты басқа римдік тарихшылармен келіседі:

Майкл Ростовцеф, Людвиг фон Мизес және Брюс Бартлетт: шамадан тыс үкімет

Тарихшы Майкл Ростовцев пен экономист Людвиг фон Мизес екеуі де дұрыс емес экономикалық саясат Рим империясының кедейдеуі мен құлдырауында маңызды рөл атқарды деп санайды. Олардың пікірінше, екінші және үшінші ғасырларда Рим империясы сауда салыстырмалы түрде еркін болған күрделі нарықтық экономиканы дамытты. 1926 жылы Ростовцев марксистік терминдерді пайдалана отырып, Римнің құлдырауының түбірлері "ауылдық пролетариаттың [регрессивті] элементтерінің әскерилермен одақтасуы қалалық буржуазияның пайдалы билігін жойды" екенін айтты. 1959 жылы Мизес Римнің құлдырауы инфляцияға және экономикаға үкіметтің араласуына байланысты болды деді, әсіресе нарықтық жағдайды көрсете алмайтын баға бақылауларына. Брюс Бартлетт Ростовцев пен Мизестің ізбасарларының бірі болды. Ол 1994 жылы жазған эссесін "Артық үкіметтік басқару ежелгі Римді қалай құлатты" деп атады. Ол "Римнің құлдырауы негізінен артық салық салудан, инфляциядан және шектен тыс реттеуден туындаған экономикалық нашарлаудың нәтижесі болды" деді.

Жозеф Тейнтер: кемуші табыстар

1988 жылы жарық көрген «Комплексті қоғамдардың құлдырауы» атты кітабында американдық антрополог Тейнер белгілі бір технологиялық деңгейде күрделілікке байланысты табыстың азаюы бар екенін айтады, онда жүйелер өздерінің ресурстық базасын одан әрі сақтап тұра алмайтын деңгейге дейін тоздырады. Тейнер қоғамдар мәселелерді шешуге тырысқанда олардың күрделілігі арта түсетінін көрсетеді. Әлеуметтік күрделілікке әлеуметтік және экономикалық рөлдердің дифференциациясы, символдық және абстрактілі коммуникацияға тәуелділік, сондай-ақ негізгі ресурстарды өндіруге қатысы жоқ ақпарат өндірушілер мен саралаушылардың табылуы кіреді. Мұндай күрделілікке айтарлықтай «энергия» жұмсалуы (яғни ресурстар немесе байлықтың басқа да формалары) қажет. Қоғам энергия тапшылығы сияқты «қиындыққа» тап болғанда, осы қиындықты шешу үшін бюрократияның, инфрақұрылымның немесе әлеуметтік топтардың жаңа деңгейлерін құруға бейім. Мысалы, Римнің ауыл шаруашылығы өнімділігі аяусыз төмендеп, халық саны артқан кезде, жан басына шаққандағы энергияның көлемі азайды. Римдіктер бұл мәселені уақытша шешу үшін көршілерін жаулап алып, олардың энергия қорын (металл, астық, құлдар және т.б.) тартып алды. Бірақ бұл шешім ұзақ мерзімде жағдайды нашарлатты; империя кеңейген сайын коммуникацияны, гарнизондарды, азаматтық басқаруды және т.б. ұстау құны артты. Ақырында, бұл шығын соншалықты өсті, жаңа қиындықтар – жауап берулер мен егіншілік дақылдарының нашарлауы жаңа аумақтарды басып алу арқылы шешілмейтін болды. Сол кезде империя кішірек бірліктерге ыдырады. Рим империясының құлдырауына барлық қатысушылар үшін апат болды деп жиі айтылғанымен, Тейнер бұл осы кездегі адамдардың рационалды таңдауы болуы мүмкін екенін, олардың көпшілігі жағдайының жақсарғанын (элитадан басқа, болжам бойынша) көрсетеді. Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, Рим империясының бұрынғы аумақтарындағы адам сүйектеріндегі тамақтану деңгейінің жақсарғаны байқалады. Қарапайым адамдар империяның күрделі құрылысына инвестиция салу қажеттігінен құтылғандықтан пайда көріп, жағдайлары жақсарды. Тейнердің пікірін кейінгі зерттеулер де растайды, олар орта ғасырлық еуропалық ерлердің Рим империясының ерлерінен биік болғанын көрсетеді. Орташа бойдың биіктігі – тамақтану мен денсаулықтың жақсы көрсеткіші. Тейнердің пікірінше, жауап берулер, егіншілік дақылдарының нашарлауы, аурулар немесе қоршаған ортаның нашарлауы қоғамның құлдырауының сыртқы себептері болуы мүмкін, бірақ түпкі себеп – әлеуметтік күрделілікке инвестициялардың төмендеуі.

Адриан Голдсворти

Британдық әскери тарихшы Адриан Голдсворти "The Complete Roman Army" (2003) еңбегінде Рим империясының құлдырауының себептерін Рим легиондарының құрамындағы қандай да бір "ысырап" емес, империяны бақылау үшін күрескен Рим армиясының фракциялары арасындағы үздірілмейтін азаматтық соғыстардың жиынтығында көреді. Бұл сөзсіз армияны және оған тәуелді қоғамды әлсіретіп, Римнің көбейіп келе жатқан жауларына қарсы қорғану мүмкіндігін төмендетті. Армия өркениетті де, варварлық қарсыластарына қарсы күресте әлі де жоғары сапалы құрал болып қала берді; мұны Страсбург шайқасында (357) герман тайпаларына қарсы жеңістері және 4-ші ғасырда Сасанидтерге қарсы тұру қабілеті көрсетіп тұр. Бірақ Голдсворти былай дейді: "Орталық биліктің әлсіреуі, әлеуметтік және экономикалық мәселелер, және ең бастысы, азамат соғыстарының тоқтаусыз жалғасуы армияны осы деңгейде ұстап тұрудың саяси мүмкіндігін жойды". Голдсворти төртінші ғасырдың соңы мен бесінші ғасырдың басындағы қайталама азамат соғыстары Батыс Рим империясының құлдырауына (395–476) қалай әсер еткенін "Батыстың құлдырауы: Рим супердержавасының баяу өлімі" (2009) кітабында егжей-тегжейлі түсіндірді.

Ауру

Уильям Х. Макнилл, әлемдік тарихшы, өзінің «Шеңгел мен халықтар» (1976) атты кітабының үшінші тарауында Рим империясы 165 жыл шамасында басталган қатаң және ұзаққа созылған Антонин обасына ұшырағанын атап өтті. Шамамен жиырма жыл бойы империяда бір немесе бірнеше ауру, мүмкін, алғашқы шешек пен қызылша індеттері таралып, нәтижесінде халықтың жартысы қаза тапты. Киприан обасы сияқты ұқсас індеттер III ғасырда да болды. МакНилл халық санының күрт төмендеуі мемлекеттік аппарат пен әскерді халықтың күшімен ұстауға тым үлкен қалдырды, бұл экономикалық және әлеуметтік құлдырауға алып келді, соңында Батыс империясы құлады. Шығыс бөлігі халықтың көптігінің арқасында аман қалды, тіпті обадан кейін де тиімді мемлекеттік аппаратты ұстауға жеткілікті болды. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, 2-ғасырдан бастап Рим қалалары мен поселкелерінің аумағы азая бастады. Императорлық заңдар «өлі жатқан жерлерге» қатысты жиірек және күйзеліске толы болды. III ғасырдағы экономикалық құлдырау Римнің салық базасы да азайғандықтан, халық азаюының белгісі болуы мүмкін, ол Рим армиясы мен басқа Рим институттарын қолдауға жеткіліксіз болды. Римнің сәттілігі Азиямен сауда арқылы байланыстың күшеюіне әкелді, әсіресе Мысырды басып алғаннан кейін қарақшылардан тазартылған Қызыл теңіз арқылы теңіз жолы арқылы. Соғыстар да Азиямен, әсіресе Парсы империясымен байланысты күшейтті. Азиямен байланыс күшейген сайын, Жерорта теңізіне аурудың таралуы да артты. Римдіктер қоғамдық су таратқыштарды, қоғамдық дәретханаларды, қоғамдық моншаларды пайдаланды және көптеген борделдерді қолдады, бұл патогендердің таралуына жағдай жасады. Римдіктер қабырғалы қалаларда тығыз қоныстанды, ал кедейлер мен құлдар бір-біріне өте жақын тұрды. Империяда індеттер тарала бастады. Рейн мен Дунай өзендерінен әрі тұратын германдық тайпалардың мәдениеті патогендердің таралуына осылайша ықпал етпеді. Германдықтар Римдік поселкелері сияқты сауданы қолдамайтын шашыраңқы ауылдарда өмір сүрді. Германдықтар жеке үйлерде тұрды. Германдықтарда қоғамдық моншалар да, көптеген борделдер де болған жоқ және қайнатылған судан жасалған сыра ішті. Германдықтардың саны артып бара жатқандай көрінді. Еуропаның демографиялық жағдайы өзгеріп жатты. Экономикалық тұрғыдан алғанда, халық азаюы империяның әртүрлі бөліктері арасындағы экономикалық байланыстардың әлсіреуіне байланысты Шығыс пен Батыстың кедейлеуіне әкелді. Германдықтардың шабуылдары экономиканы одан әрі қысымға ұшыратып, халық санын одан әрі азайтты, көбінесе Батыста. Рейн мен Дунай шекараларына жақын аудандарда германдықтардың шабуылдары римдіктерді өлтіріп, сауданы бұзды. Шабуылдар римдіктерді қабырғалы қалаларға және қалаларға кіруге мәжбүр етті, бұл патогендердің таралуын және Батыста халық азаюын күшейтті. Аз халық және әлсіз экономика Римді басқа германдықтардан қорғану үшін римдік армияда германдықтарды пайдалануға мәжбүр етті.

Қоршаған ортаның нашарлауы

Тағы бір теория бойынша, қоршаған ортаның біртіндеп нашарлауы халық саны мен экономиканың төмендеуіне себеп болды. Орманды кесу және малдың шамадан тыс жаюы жайылымдар мен егістік жерлердің эрозиясына әкелді. Тиісті дренажсыз суарудың артуы, әсіресе Солтүстік Африкада, тұздануға алып келді. Адамның осы әрекеттері нәтижесінде құнарлы жерлер өнімсіз болып, кейбір аймақтарда шөлдеу үдей түсті. Көптеген жануар түрлері жойылып кетті. Тейнтердің жақындағы зерттеулерінде "орманды кесу Рим империясының құлауына себеп болмады" делінген, бірақ ол шағын себепкер фактор болуы мүмкін. Сонымен қатар, жоғары салықтар мен ауыр құлдық та төмендеудің тағы бір себебі болды, себебі олар шағын шаруаларды бизнестен шығарып, қалаларға көшіруге мәжбүр етті, бұл қалаларды тығыз қоныстандырды. Рим қалалары белгілі бір халыққа ғана арналған, және олар одан асып кеткенде, аурулар, су тапшылығы және азық-түлік тапшылығы жиі кездесетін жағдайға айналды.

Қорғасынмен улану

1960-шы жылдары бірнеше мақала жариялаған әлеуметтанушы С. Колум Гилфилан қорғасынға улану Рим империясының құлдырауының маңызды факторы болды деген пікірді айтты. Кейіннен Гилфиланның осы тақырыптағы жұмысы оның өлімінен кейін жарық көрген кітапта кеңінен жазылды. Геохимик Джером Нриагу 1983 жылы жариялаған кітабында "қорғасынға улану Рим империясының құлдырауына әсер етті" деп мәлімдеді. Оның зерттеуі ежелгі римдіктердің, балдан басқа тәттілендіруші заттары шектеулі болғандықтан, қорғасын ыдыстарда жүзім шырынын қайнатып, дефрутум деп аталатын концентрленген қант сиробын өндіру деңгейіне қатысты болды. Бұл сироп шарап пен тағамдарды тәттілендіру үшін қолданылды. Егер қышқыл жүзім шырыны қорғасын ыдыстарында қайнатылса, алынған тәтті сиропта Pb(C2H3O2)2, яғни қорғасын(II) ацетаты болады. Сондай-ақ, қорғасын амфоралар мен басқа да керамикалық ыдыстардың глазурьдерінен, қалайыдан жасалған ыдыстардан және тағам дайындау құралдарынан, сондай-ақ қалалық сумен жабдықтау және моншаларда қолданылатын қорғасын құбырларынан сіңіп шығатын. Рим империясының құлдырауына қорғасынның тигізген рөлі мен маңыздылығы күмәнді, көптеген тарихшылар оның маңыздылығын және дұрыстығын жоққа шығарады. Ол ежелгі билік өкілдері қорғасынның зиянды екенін білгенін, ал қорғасынға улану Рим империясына тән емес екенін және оның құлдырауына себеп болмағанын тұжырымдады. Бұған қоса, Плиний кіші және Витрувий сияқты римдік авторлар қорғасынның уытты екенін мойындады.

Брайан Уорд-Перкинс

Брайан Уорд Перкинстің "Римнің құлауы және өркениеттің соңы" (2005) атты еңбегі дәстүрлі көзқарасты қазіргі заманғы жаңалықтармен толықтыра отырып, империяның құлауы саяси тұрақсыздық, шетелдік шапқыштар мен салық түсімінің азаюының өзара байланысты салдарынан туды деп тұжырымдайды. Шапқыштар провинциялық салық базасына ұзақ мерзімді зиян келтірді, нәтижесінде империя легиондарды жабдықтау және оларға жалақы төлеу мүмкіндігінен орта және ұзақ мерзімде айырылды, бұл болжамды нәтижелерге әкелді. Сонымен қатар, үнемі шабуылдар провинциялардың өздерін-өздері қорғау үшін көтеріліс жасауына себеп болды, бұл империяның ресурстарын одан әрі сарқып кетірді. Римнің құлауы ешқандай жамандық болған жоқ деп санайтын тарихшылардың пікіріне қарсы, Уорд Перкинс бұрынғы империяның көптеген аймақтарындағы археологиялық зерттеулер құлаудың нағыз апат болғанын көрсетеді деп мәлімдейді. Уорд Перкинстің теориясы, Бьюри мен Хизердің теориялары сияқты, бірнеше циклдік оқиғалардың жиынтығы империяның анық құлдырауына әкелді деп тұжырымдайды.

Анри Пирен

19 ғасырдың екінші жартысында кейбір тарихшылар үзіліс емес, Рим империясы мен Римнен кейінгі герман мемлекеттері арасындағы сабақтастыққа назар аударды. «Ежелгі Франция саяси институттарының тарихы» (1875–89) еңбегінде Фустель де Куланг варварлардың Рим институттарының өзгеру процесіне үнемі үлес қосқандығын айтты. Анри Пиренн бұл идеяны 1920 жылдары жарияланған «Пиренн тезисі» арқылы дамытты, ол бүгінгі күнге дейін әсерлі болып табылады. Оның пікірінше, варварлардың шапқындарынан кейін де римдік әдет-ғұрыптар бірден өзгермеді; варварлар Римге оны жою үшін емес, оның игіліктеріне бөлісу үшін келді, сондықтан римдік өмір салтын сақтауға тырысты. Пиренн тезисі Франк мемлекетінің Еуропадағы дамуын Рим империясының жалғасы ретінде қарастырады, сонымен қатар Рим императорларының мұрагері ретінде Шарль I-нің (Ұлы) Киелі Рим императоры болып таж киюін негіздейді. Пиренннің сөзіне сәйкес, Рим тарихындағы нақты үзіліс 7 және 8 ғасырларда арабтардың кеңеюі салдарынан болды. Қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысы, Сирия, Палестина, Солтүстік Африка, Испания және Португалияны исламдық жаулап алу Батыс Еуропамен экономикалық байланыстарды үзіп, аймақты саудадан оқшаулап, дамудан тоқтап қалған аймаққа айналдырды. Байлық шикізат түрінде ағылып кетті, ал орнына ештеңе келмеді. Бұл тұрақты құлдырау мен кедейлікті бастады, сондықтан Шарль I-нің (Ұлы) заманында Батыс Еуропа ұзақ қашықтықтағы саудасыз, тек күнкөріске жететіндей аграрлық сипатқа ие болды. Пиренннің германдық шапқындарға дейін және кейін Рим империясының сабақтастығы туралы көзқарасын Франсуа Масаи, Карл Фердинанд Вернер және Питер Браун сияқты жаңа тарихшылар қолдады. Кейбір заманауи сыншылар «Пиренн тезисінің» екі қателік жасағанын айтады: Каролинг мемлекетін Рим мемлекеті ретінде қарастыру және Византия немесе Шығыс Рим империясына исламдық жаулап алулардың әсерін арттырып көрсету. Басқа сыншылар Пиренн Римнің құлауынан кейін империяның жалғасуын дәлелдегенімен, 7 ғасырдағы араб жаулап алулары Жерорта теңізі сауда жолдарын Пиренннің айтқандай үзіп тастамағанын мәлімдеді. Атап айтқанда, Майкл МакКормик жақында жарияланған бірнеше деректер, мысалы, ұжымдық өмірбаяндықтар, жаңа сауда жолдарының ашылуын көрсетеді деп санайды. Сонымен қатар, басқа жазбалар мен монеталар ислам валютасының Каролинг империясына ағынын растайды. МакКормик ақша келсе, бір түрлі тауардың шығып кеткені сөзсіз деген қорытындыға келді – оларға құлдар, ағаш, қару-жарақ, бал, янтарь және тері кірді.

Люсьен Муссет және өркениеттер қақтығысы

"Пиренн тезисінің" рухында, бір ойлау мектебі Рим және герман әлемінің арасындағы өркениеттердің қақтығысын бейнеледі, бұл процесс шамамен 3-шы мен 8-ші ғасырлар аралығында жүзеге асты. Француз тарихшысы Люсьен Муссе, варварлардың шапқындарын зерттей келе, ортағасырлық Еуропа өркениетінің грек-рим әлемі мен Рим империясына енген герман өркениеттерінің қосылуынан пайда болғанын дәлелдейді. Рим империясы құлаған жоқ, төмендеген жоқ, ол жай ғана өзгерді, сондай-ақ оны басып алған герман халқы да өзгерді. Осы қорытындыны қолдау үшін, оқиғалардың баяндамасымен қатар, ол топонимика мен антропонимиканың тілдік зерттеулерін ұсынады, археологиялық деректерді талдайды, қалалық және ауылдық қоғамды, институттарды, дінді, өнерді және технологияны зерттейді.

Ежелгі заман

Питер Браунның пионерлық еңбегімен қалыптасқан Кейінгі Ежелгі дәуір тарихшылары Рим империясының құлағаны туралы идеядан мойын бұрып, Пиреннің тезисіне қайта оралды. Олар ғасырлар бойы жүзеге асқан өзгерісті көреді, ортағасырлық мәдениеттің тамыры римдік мәдениетте жатыр дейді және классикалық және ортағасырлық әлемдер арасындағы үзіліссіздікке назар аударады. Осылайша, бұл нақты бір үзіліс болмаған, біртіндеп дамыған процесс еді. Браун өзінің кітабында былай деп мәлімдейді: