Кіріспе

Конференция, қауіпкерлер дағдарысын шешуге арналған 1938 жылдың 6-15 шілдесінде Францияның Эвиан-ле-Бен қаласында нацистік Германияның қуғын-сүргінінен қашуға ниеттенген неміс және австриялық еврей босқындарының мәселесін қарастыру үшін шақырылды. Бұл бастаманы АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт көтеріп, шақырылған елдердің бірінен босқындарды қабылдауға міндеттеме алуды үміттенеді, бірақ бұл мақсатын ашық білдірмеуге тырысты. Тарихшылар Рузвельттің АҚШ-қа қабылданатын босқындар санын шектеу саясатына назар аудару және сынды басуды көздегенін болжайды. Конференцияға 32 елдің өкілдері қатысты, ал 24 ерікті ұйым бақылаушы ретінде қатысып, өз жоспарларын ауызша немесе жазбаша түрде ұсынды. Британдық мандаттық Палестинадан келген Голда Меирге бақылаушы ретінде ғана сөйлеуге немесе отырысқа қатысуға рұқсат берілмеді. Эвианға 200-ге жуық халықаралық журналист жиналып, кездесуді бақылап, жариялады. Кеңес Одағы конференцияға қатысудан бас тартты, бірақ конференция кезінде де, одан кейін де еврейлер мен славяндарды қайта қоныстандыру мәселесі бойынша неміс және кеңес үкіметтері арасында тікелей келіссөздер жүргізілді. Соңында Кеңес Одағы босқындарды қабылдаудан бас тартты және бір жылдан кейін шекара күзетшілеріне Совет аумағына өтпек болған барлық босқындарды тыңшы деп қарауға бұйрық берді. Конференция нәтижесіз аяқталды, себебі Доминикан Республикасы мен кейін Коста-Рикадан басқа, 32 қатысушы елдің делегациялары үшінші рейхтен қашып келген еврей босқындарын қабылдау туралы келісімге келе алмады. Осылайша, конференция нацистік пропаганданың тиімді құралына айналды. Адольф Гитлер конференция туралы хабарды естіп, егер басқа елдер еврейлерді қабылдауға келіссе, оларға кетуіне көмектесетінін мәлімдеді. (сурет, 2012 жыл) Нюрнберг заңдары Гитлер режимі тарапынан қуғын-сүргінге ұшыраған неміс еврейлерін неміс азаматтығынан айырды. Олар «тағайындалған» деп есептеліп, өз елдерінде азаматтығы жоқ қалды. 1938 жылға қарай, шамамен 900 000 неміс еврейінің 450 000-ға жуығы Германиядан қуылды немесе қашып кетті, көбінесе Францияға және Британдық мандаттық Палестинаға, онда көшіп келушілердің үлкен толқыны арабтардың көтерілісіне әкелді. 1938 жылдың наурыз айында Гитлер Австрияны басып алып, оның нәсілдік заңдарын қолданған кезде Австрияның 200 000 еврейі азаматтығы жоқ болып қалды. Гитлердің кеңеюі Еуропадағы антисемитизм мен фашизмнің күшеюімен бірге жүрді. Венгрия мен Румынияда еврейлерге қарсы үкіметтер билікке келді, онда еврейлер әрқашан екінші дәрежелі азаматтар болып келген. Нәтижесінде миллиондаған еврейлер Еуропадан қашуға тырысты, бірақ олар тұратын елдерде «растық гигиенаны» немесе «эвгениканы» бұзатын, құпия әрекеттерге қатысатын жағымсыз және әлеуметтік зиянды халық ретінде қарастырылды. 1936 жылы Хаим Вейцман (конференцияға қатыспауды шешкен) «дүние екіге бөлінгендей көрінеді – еврейлер тұра алмайтын жерлер мен кіре алмайтын жерлер» деді. Конференция алдында АҚШ пен Ұлыбритания маңызды келісімге келді: британдықтар АҚШ-тың көші-қон квоталарын толтырмауы туралы мәселені көтермеуге уәде берді, ал Палестинаны еврей босқындары үшін ықтимал бағыт ретінде қарастыру мәселесі күн тәртібінен шығарылды. Ұлыбритания Палестинаға мандатты басқарды.

Іс жүргізу

Конференция делегаттары нацизм кезінде еврейлерге көңіл жасыды, бірақ бірден бірлескен шешім немесе міндеттеме қабылдамады, бұл конференцияны кейбір сарапшылардың наразылығын тудырған жай ғана бастама ретінде көрсетті. "Көптеген адамдардың қалаусыз көшіп кетуі нәсілдік және діни мәселелерді ушықтырып, халықаралық алапатты күшейтеді және халықаралық қатынастардағы келісімге келу процесіне кедергі келтіруі мүмкін" деп атап өткен Эвиан конференциясы, "тұрақты қоныс табу мүмкіндіктерін дамыту үшін қауіпкер елдердің үкіметтерімен байланыс орнату" мақсатында Қашқын мәселелері жөніндегі үкіметаралық комитет (ICR) құрды. ICR мүше мемлекеттерден тиісті өкілеттік пен қолдау алмады және белсенсіз күйге түсті. АҚШ конференцияға үкіметтік өкілді жібермеді. Оның орнына Рузвельттың досы, американдық кәсіпкер Майрон С. Тейлор, Джеймс Г. Макдональдты кеңесші етіп, АҚШ-ты өкілдік етті. АҚШ еврей босқындары үшін жылына 30 000 адамдық неміс және австриялық иммиграциялық квотасын қолдануға келісті. 1938-1940 жылдар аралығында АҚШ бұл квотаны 10 000 адамға арттырды. Сол кезеңде Ұлыбритания да шамамен бірдей сандағы неміс еврейлерін қабылдады. Австралия үш жыл ішінде 15 000 адамды қабылдауға келісті, Оңтүстік Африка тек жақын туыстары барларды ғана қабылдады, ал Канада ешқандай міндеттеме қабылдамай, осы кезеңде тек бірнеше босқынды қабылдады. Австралиялық делегат Т. Уайт: "Бізде нәсілдік мәселе болмағандықтан, біз оны әкеліп сырқыратқымыз келмейді", - деді. Француз делегаты Францияның "босқындарды қабылдаудың шегіне жеткенін" мәлімдеді, бұл пікірді көптеген өкілдер қайталады. Көптеген еврейлерді қабылдауға дайын болған елдердің қатарында Доминикан Республикасы болды, ол кеңпейіл шарттармен 100 000-ға дейін босқынды қабылдауға ұсыныс жасады, содан кейін Коста-Рика. 1940 жылы келісімге қол қойылып, Рафаэль Трухильо Доминикан Республикасының Сосуа қаласына жақын жердегі жерлерін қоныстар салу үшін сыйға берді. Расистік көзқарастары бар Трухильо еуропалық еврейлерді афро-карибтіктерден артық көрді, себебі ол "ақ иммигранттардың әсерін күшейтуге өте құштар болды". Трухильо ақ нәсілдің басымдығына берік сенді. Алғашқы қоныстанушылар 1940 жылдың мамыр айында келді, бірақ Сосуаға барлығы 800-ге жуық адам келді, ал көпшілігі кейін АҚШ-қа көшіп кетті. Америкалық еврей комитетінің атқарушы хатшысы Моррис Уолдман еврей ұйымдарының АҚШ-қа көбірек иммиграцияны ынталандыруға тырысып жатқанынан алаңдап, еврей өкілдерінің еврей босқындарының проблемаларын жария етуіне қарсы жеке ескертті. Сэмюэл Розенман президент Франклин Д. Рузвельтке "квоталарды арттыру мүлдем дұрыс емес, себебі ол квоталарды арттырған елдерде тек 'еврей мәселесін' тудырады" деп жазылған хат жіберді. Еврей телеграф агенттігінің хабарлауынша, талқылау кезінде бес жетекші еврей ұйымы Орталық Еуропадан еврейлердің жаппай көшіп кетуіне қарсылық білдіретін бірлескен хат жіберді. Ал Йона Уайз британ үкіметін кінәлап, "Американың жомарттығын" жоғары бағалады. Сионисттік көшбасшылардың басты мақсаты Палестинаға көшіп кетуді қолдау болды. Олар Палестинадан тыс жерлердегі қоныстардың сионистік қажеттіліктермен қаржылық бәсекелестікке түсуі мүмкін деп уайымдады. Йоав Гелбер конференция Палестинадан басқа жерлерге жаппай көшіп кетуге әкелсе, сионисттік көшбасшылар оның жұмысына қызығушылық танытпайды деген қорытындыға келді. Кейіннен, американдық және британдық еврей көшбасшылары "көрнеу артында біздің жұмысымызға өте көмектесті, бірақ оны жария түрде қолдауға аса ынталы болмады" деп мәлімдеген британдық делегацияны басқарған Эдвард Турнур, кейбір жетекші сионистердің "қасарыс және шындықтан алыс көзқарасын" еске алды, олар босқындар үшін Палестина ғана жалғыз нұсқа екеніне талап етті.

Салдарлар

Конференцияның сәтсіз аяқталуы көптеген яһудилердің қашуға мүмкіндігі болмауына және нәтижесінде Гитлердің "Еврей мәселесінің соңғы шешімі" деп аталатын жазаға ұшырауына әкеп соқты. 1938 жылдың қыркүйегінде, Эвиан конференциясынан екі ай өткен соң, Ұлыбритания мен Франция Гитлерге Чехословакияның Судет аймағын басып алуға рұқсат берді. 1938 жылдың қараша айында "Кристалл түні" кезінде Үшінші рейх бойынша кең ауқымды погром өтті, оның барысында 1000-нан астам синагог қиратылды, жаппай қырғын жасалды және ондаған мың яһудилер тұтқындалды. 1939 жылдың наурыз айында Гитлер Чехословакияның тағы бір бөлігін басып алды, осының салдарынан 180 000 яһуди Ось державаларының бақылауына көшті. Ал 1939 жылдың мамырында британдықтар Палестинаға яһудилердің кіруіне немесе жер сатып алуына тыйым салған Ақ кітап жариялады. 1939 жылдың соңында Польшаны басып алғаннан және 1941 жылы Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін нацистер Еуропадағы барлық яһудилерді жүйелі түрде өлтіру жоспарын іске қосты.

Пресс

Халықаралық баспасөзді шамамен екі жүз журналист өкілдік етті, олардың көп бөлігі жетекші күнделікті және апталық газеттер мен жаңалықтар агенттіктерінің Ұлттар Лигасы тілшілері болды.