Кіріспе

Summum bonum – латынша тіркес, ең жоғары немесе ең жақсы деген мағынаны білдіреді. Роберт Браунингтің осы аттас поэмасы – римдік философ Цицерон енгізген латынша тіркес, ол этиканың кейбір жүйелері негізделген түпкілікті принципті көрсетеді, яғни, тұрақты түрде ұстанғанда ең жақсы өмірге жеткізетін іс-қимылдардың мақсатын. Цицероннан бері бұл тіркес екінші мағынаға ие болды, ол – игіліктің өзінің мәні немесе Платонның «Игіліктің формасы» деп атаған түпкілікті метафизикалық қағидасы. Бұл екі мағына міндетті түрде үйлеспейді. Мысалы, эпикурейшілдер мен киреналықтар «жақсы өмір» ләззатты тұрақты түрде көздеуден тұратынын айтқан, бірақ ләззат этикалық саладан тыс Жақсылықтың мәнін құрайтынын білдірмеген. «De finibus» еңбегінде Цицерон грек философиясының бірнеше мектептерінің – стоицизм, эпикурейшілдік, аристотелизм және платонизмнің этикалық жүйелерін, олардың әрқайсысы этикалық summum bonum-ды қалай анықтайтынына қарай түсіндіріп, салыстырады. Бұл термин ортағасырлық философияда қолданылған. Аристотелизм мен христиандықтың томистік синтезінде ең жоғары игілік әдетте ізгілердің өмірі және/немесе Құдаймен бірлестікте және Оның бұйрықтарына сәйкес өмір сүру деп анықталады. Кантиандық философияда ол адам баласы ұмтылуға тиіс ең маңызды, бірегей және басым мақсатты сипаттау үшін қолданылған.

Платон мен Аристотель

Платонның "Республика" еңбегінде: "Білім әлемінде Игілік идеясы ең соңында пайда болады және барлық әдемі және дұрыс нәрселердің жалпы авторы болып табылады" делінген. Сынырған ой-толғаныс – Игілік идеясын қадірлеудің жолы. Аристотель өзінің "Никомах этикасы" еңбегінде адам қызметінің мақсаты "Игілік, яғни жоғары жақсылық болуы керек", – деп мойындаса да, Платонның Игілік идеясын прагматикалық сұрақ арқылы сынады: "Егер біреу Игілік идеясын көріп білсе, одан соң жақсы дәрігер немесе генерал бола ма?". Дегенмен, кем дегенде, Аристотельдің қозғалмайтын қозғалтқыш тұжырымы Платонның Игілік идеясына үлкен қарызды.

Грек синкретизмі

Александриялық Филон Ескі Ұстазды қозғалмайтын қозғалтқыш пен Жақсылық Идеясымен біріктірді. Неоплатондық философ Плотин өзінің жоғарғы Бірлік туралы түсінігі үшін Платонның Жақсылығына сүйенді, ал Плутарх өзінің мәңгілік жақсылық принципін дамыту үшін зороастризмді пайдаланды. Августин Гиппоның ерте жазбаларында summum bonum-ды ең жоғары адамдық мақсат ретінде ұсынды, бірақ кейіннен оны «Жақсылықтың табиғаты» (On the Nature of Good, шамамен 399 ж.) еңбегінде христиан Құдайының бір қасиеті ретінде анықтады. Августин абсолютті жамандықтың объективті бар екенін жоққа шығарып, ортасында Құдай тұрған әлемді жоғары жақсылық ретінде сипаттайды және жамандықтың әртүрлі деңгейлерін сол орталықтан алшақтаудың әртүрлі сатылары ретінде белгілейді.

Кейінгі дамуы

Суммум бонум батыс философиясының, діни және зайырлы ағымдарының назарында болды. Гегель Платонның Жақсылыққа қарайғы диалектикалық көтерілуін өзінің Шындыққа қарайғы диалектикалық көтерілуімен алмастырды. Г. Э. Мур жоғары жақсылықты жеке қарым-қатынастарға және сұлулықты тамашалауға жатқызды – тіпті Блумсбери тобының барлық жақтастары Клайв Белл атаған "жалпы алғанда жақсы" мен "толық жақсы" арасындағы маңызды айырмашылықты бағаламағанмен. Иммануил Канттың жоғары жақсылық туралы доктринасы барлық рационалды еріктің қанағаттануы ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл еріктің жоғарғы мақсаты, яғни жақсы ерікке қол жеткізуден асып, категориялық императив пен таза практикалық ақылға сай моральдық мінсіздікті білдіреді, бұл бақыт сияқты гипотетикалық императивтерге келтірілмейді.