Кіріспе

Орта ғасырдағы Иерусалим Корольдігінің билеушісі

Иерусалимнің королі немесе патшайымы – Иерусалим Корольдігінің жоғарғы билеушісі болды. Бұл мемлекет 1099 жылы Иерусалимді басып алған кезде, Бірінші крест жорығының латын католик көшбасшылары Иерусалимде құрған крестшілер мемлекеті еді. Олардың көпшілігі ер адамдар болған, бірақ Иерусалимнің патшайымдары ретінде тәуелсіз билік еткен немесе күйеулерімен бірге билеген бес патшайым да болды (өз құқығымен – *suo jure*, немесе күйеуінің құқығымен – *jure uxoris*). Иерусалим Корольдігінің алғашқы билеушісі Годфри Буйон корольдік атағын қабылдамай, оның орнына Киелі қабір шіркеуінің қорғаушысы – *Advocatus Sancti Sepulchri* атағын таңдады. 1100 жылы Годфридің ізбасары Бальдуин I корольдік тағына отырған алғашқы билеуші болды. Иерусалимдегі крестшілер 1187 жылы жеңіліске ұшырады, бірақ олардың Иерусалим Корольдігі сақталып, 1191 жылы астанасы Акраға көшірілді. Крестшілер Алтыншы крест жорығы барысында 1229–1239 және 1241–1244 жылдары Иерусалим қаласын қайта басып алды. Иерусалим Корольдігі Акраның құлауымен және 1291 жылы Киелі жердегі крест жорықтарының аяқталуымен таратылды. Крестшілер мемлекеттері жойылғаннан кейін де «Иерусалим королі» атағын Кипр немесе Неаполь корольдерінің ұрпақтарынан тараған бірнеше еуропалық ақсүйек үйлер талап етті, және қазіргі Испания королі де осы атаққа талапкер.

Иерусалим патшалары (10991291)

Иерусалим патшалығы бірінші крест жорығынан бастау алды, ол кезде қаланы діни мемлекет ретінде басқару ұсыныстары қабылданбады. 1099 жылы Годфрид Буйондық Иерусалимнің алғашқы латын билеушісі болып сайланды және Бейт-Лехемдегі Мәсіх туған шіркеуінде салтанатты түрде тағына отырды. Ол ханзада және Киелі қабір шіркеуінің қорғаушысы (Advocatus Sancti Sepulchri) атағын алды. Бұл, әлдебір, Иерусалимде тек Мәсіх қана тәж кие алады деген пікірге жауап ретінде жасалған болса керек. "Қорғаушы" (Advocatus) – Годфридің бұрыннан таныс атағы, өйткені бұл термин крестшілердің туған жерлерінде жиі қолданылды; ол шіркеудің жер-мүлкін қорғап, басқаратын дінсіз адамды білдірді. Келесі жылы Годфри қайтыс болды. Оның інісі Балдуин I алғаш рет патша атағын қолданды және Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуінде патша тағына отырған алғашқы адам болды. Иерусалим патшалығы ішінара сайлау, ішінара мұрагерлік жолмен берілді. Патшалықтың гүлденген кезеңінде, 12 ғасырдың ортасында, патшалық отбасы және салыстырмалы түрде анық мұрагерлік тізімі болды. Дегенмен, патша Жоғарғы сот тарапынан сайланды немесе кемінде мойындалды. Бұл жерде патша "теңдер арасында бірінші" (primus inter pares) саналды, ал ол болмаған жағдайда оның міндеттерін оның шарапаткері (seneschal) орындады. 1160 жылдардан бастап қолданылған патша сарайы Иерусалим цитаделінен оңтүстікке қарай орналасқан. Иерусалим патшалығы Левантқа француздық феодалдық құрылымдарды енгізді. Патша жеке өзі патшалық доменіне қосылған бірнеше феодтарды иеленді, олар патшадан патшаға өзгеріп отыратын. Ол сондай-ақ патшалықты шайқасқа бастауға жауапты болды, бірақ бұл міндетті констебльге беруге болатын. Қазіргі Еуропа мемлекеттерінің көпшілігі орталықтандырылған монархияға қарай бет бұрып жатқанда, Иерусалим патшасы өзінің ең күшті барондарына билігін үнемі жоғалтып жатты. Бұл патшалардың жас болуымен және ақсүйектерден тағайындалған регенттердің көптігімен байланысты. 1187 жылы Иерусалим құлағаннан кейін патшалық астанасы Акраға көшірілді, ол 1291 жылға дейін сонда қалды, бірақ тағына отыру рәсімі Тирде өтті. Бұл кезеңде патшалық көбінесе Акрада ешқашан тұрмаған еуропалық билеушінің номиналды лауазымы болды. Конрад III патша болып, Оңтүстік Германияда тұрғанда, оның әкесінің екінші туысы, Бриенн Югі, Иерусалим патшалығының регентігіне және оның орнына талап етуге ниет білдірді. Бұл талап 1264 жылы жасалды, Юг Шампань әйелдерінің екінші қызы, королева Изабелла I-нің екінші қызы Алисаның ең үлкен ұрпағы және заңды мұрагері ретінде өзін таныстырды, Юг олардың үлкен қызының ұлы болды. Бірақ Жоғарғы сот оның туысы Антиохиялық Югтің, болашақ Кипрдің Юг III-сі мен Иерусалимнің Юг I-сінің пайдасына шешім шығарды. 1268 жылы Сицилияның Карл I-і Конрад III-ті өлтіргеннен кейін патшалық билігі Лузиньян әулетіне көшті, олар бір уақытта Кипр патшалары да болды. Алайда, 1277 жылы Сицилия корольдігі патшалық мұрагерлерінің бірінің құқығын сатып алды. Сол жылы ол Роджер Сансевериноны өзінің сот орындаушысы ретінде Шығысқа жіберді. Роджер Акраны басып алып, барондардан адалдық серт етті. Роджер 1282 жылы Сицилиялық кешкі намаздарға байланысты қайта шақырылды және оның орнына Одо Пойлехенді билік етуге қалдырды. Оның ресурстары мен билігі шектеулі болды, ол Кипрден келген Генрих II-нің Иерусалим патшасы ретінде таққа отыруымен қуылды. 1291 жылы Акраны мамлюктер басып алды, бұл құрлықтағы крестшілердің болуын тоқтатты.

Булонь үйі (10991118)

Монарх Бейне Туу Некелер Өлім
Готфрид 1099–1100 шамамен 1060 Фландрия, Евстафий II, Булонь графы мен Ида Лотарингиялықтың ұлы, ешқашан үйленбеген 18 шілде 1100 Иерусалим шамамен 40 жаста
Болдуин I 1100–1118 шамамен 1058 Лотарингия, Франция, Евстафий II, Булонь графы мен Ида Лотарингиялықтың ұлы, Годехильде де Теньомен некелесті, балалары болған: Арда Армениялық 1097, балалары жоқ; Аделаида дель Васто 1112, балалары жоқ. 2 сәуір 1118 Арш, Египет, шамамен 60 жаста.

Анжу әулеті (11531205)

1127 жылы Анжу графы Фулк V Иерусалим патшасы Балдуин II-ден елшілік қабылдады. Балдуин II-нің еркек мұрагерлері болмады, бірақ ол қызы Мелисендені өзінен кейін билеуге тағайындаған еді. Балдуин II қызын күшті әміршіге үйлендіріп, мұрасын сақтағысы келді. Фулк бай крестші, тәжірибелі әскери қолбасшы және жесір болатын. Оның тәжірибесі соғысқа толы шекаралық мемлекет үшін аса құнды болар еді. Алайда Фулк патшайымның күйеуі ғана емес, оның бірге билеушісі болғысы келді. Балдуин II Фулктің байлығы мен әскери ерліктерін еске алып, келісім берді. Содан кейін Фулк өзінің атақтарын ұлы Джеффриге тапсырып, Иерусалим патшасы болу үшін кемеге мініп, 1129 жылдың 2 маусымында Мелисендеге үйленді. Кейін Балдуин II Мелисенденің патшалықтағы орнын 1130 жылы туған Фулктан болған ұлы Балдуин III-нің жалғыз қамқоршысы етіп бекітті. 1131 жылы Балдуин II қайтыс болғаннан кейін Фулк пен Мелисенде Иерусалимнің бірлескен билеушілері болды. Бастапқыда Фулк үкіметті толыққанды өзіне алды, Мелисендені мүлдем шеттетуге тырысты. Ол Анжудан келген отандастарын, жергілікті дворяндардан гөрі артық жақсы көретін. Солтүстіктегі басқа кресттік мемлекеттер Фулк Иерусалимнің үстемдігін оларға таңуға тырысады деп қорқып, Балдуин II солай істеген еді; бірақ Фулк қайтыс болған қарындасынан әлдеқайда әлсіз болғандықтан, солтүстік мемлекеттер оның билігін мойындамады. Иерусалимде де Фулк бірінші крест жорысынан бері Иерусалимде өскен христиандардың екінші буынынан наразылық көріп отырды. Бұл «туғандар» Мелисенденің туысы, Ханышаға адал болған Яффа графы Хью II-ге жақын еді. Фулк Хьюды өзінің қарсыласы ретінде қарады және 1134 жылы Хьюды Мелисендеге опасыздық жасады деп айыптады. Хью наразылық білдіріп, Жаффаны өзіне бекітіп, Аскалон мұсылмандарымен одақтасты. Ол Фулк қарсы қойған әскерді жеңіп алды, бірақ бұл жағдай ұзаққа соқпады. Патриарх, мүмкін Мелисенденің бұйрығымен, қақтығысқа араласты. Фулк бейбітшілікке келісті, ал Хью үш жылға патшалықтан қуылды, бұл жеңіл жаза болды. Бірақ Хьюге қарсы кісі өлтіруге қастандық жасалды. Фулк немесе оның жақтастары кінәлі деп саналды, бірақ тікелей дәлелдер табылмады. Бұл оқиға патшайымның партиясына үкіметке қол жеткізуге мүмкіндік берді. Автор және тарихшы Бернард Гамильтон Фулк жақтастарының сарайда «өмірі үшін қорқып жүргенін» жазды. Сол кездегі автор және тарихшы Вильгельм Тирский Фулк туралы былай деді: «Ол тіпті ұсақ мәселелерде де (Мелисенденің) келісімінсіз бастама көтеруге тырыспады». Нәтижесінде Мелисенде 1136 жылдан бастап үкіметті толық және сөзсіз бақылауға алды. 1136 жылға дейін Фулк әйелімен татуласып, екінші ұлы Амальрик дүниеге келді. 1143 жылы король мен королева Аккрада демалыс кезінде Фулк аң аулауда қаза тапты. Аты құлап, Фулктің бас сүйегі аттың құлағына тиіп, «оның миы екі құлағынан да, мұрын тесігінен де ағылып шықты», - деп суреттейді Вильгельм Тирский. Оны Аккраға алып келді, онда ол үш күн бойы есінен танып, қайтыс болды. Ол Иерусалимдегі Қасиетті қабір шіркеуіне жерленді. Некелері қақтығыспен басталғанымен, Мелисенде оны жеке және көпшілік алдында қайғырды. Фулктің артында оның бірінші әйелінен болған ұлы Джеффри Плантагенет, Анжу графы, Мелисендеден болған Балдуин III және Амальрик I қалды. Балдуин III 1143 жылы анасымен бірге таққа отырды. Оның алғашқы билігі 1153 жылға дейін Иерусалимді иелену үшін анасымен дауласумен өтті, содан кейін ол үкіметті жеке өзіне алды. Ол 1163 жылы мұрагерсіз қайтыс болды, ал патшалық оның інісі Амальрик I-ге өтті, бірақ Амальриктің әйелі Агнеске ақсүйектер арасында қарсылық болды; олар 1157 жылы Балдуин III мұрагерге ие бола алатын кезде оған үйленуге дайын болды, бірақ енді Амальриктің Агнеспен некесі жойылмаса, оны патша ретінде бекітуден бас тартты. Агнеске деген жауыздық он жылдардан кейін оның Иерусалимнің латын патриархы болуына кедергі келтірген Тирский Вильгельм, сондай-ақ Вильгельмнің жалғастырушылары Эрнуль сияқты оның моральдық мінез-құлқына күдікпен қарады: «car telle n'est que roine doie iestre di si haute cite comme de Jérusalem» («Иерусалим сияқты қасиетті қала үшін мұндай патшайым болмауы керек»). Дегенмен, қандастық қатынас қарсылық үшін жеткілікті болды. Амальрик келісіп, әйелсіз таққа отырды, бірақ Агнес Яффа мен Аскалон графинесі атағын сақтап, сол феодтан зейнетақы алды. Шіркеу Агнес балаларының заңды екенін жариялады және олардың мұрагерлік тізбегіндегі орнын сақтады. Олар арқылы Агнес Иерусалимде шамамен 20 жыл бойы үлкен ықпалға ие болды. Амальрик Агнеснен болған ұлы Балдуин IV-ке мұрагерлік етті. Амальриктің бірінші әйелі Агнес Куртенай Сидон графы Реджинальдқа үйленді; Мария Комнина, бұрынғы королева, 1177 жылы Балиан Ибелинге үйленді. Оның Агнеснен болған қызы Сибилла есейді, ұлы болды және інісінен кейін мұрагер болуға мүмкіндігі зор болды, бірақ Марияның қызы Изабелла оның әкесінің отбасы, Ибелиндердің қолдауын алды. 1179 жылы Балдуин Сибилланы Бургундия графы Хью III-ке үйлендіруді жоспарлады, бірақ 1180 жылдың көктеміне қарай бұл мәселе шешілмеді. Триполи графы Раймонд III төңкеріс жасауға тырысып, корольдің қарындасын өзінің таңдаған үміткеріне, мүмкін Ибелиндердің Балдуиніне үйлендіру үшін Боэмунд III-пен бірге Иерусалимге қарай жорық жасады. Бұған қарсы тұру үшін король Сибилланы Амальриктің кіші інісі, корольдің констеблі Гай де Лузиньяна үйлендірді. Корольдікке сыртқы әскери көмек әкелу үшін шетелдік үйлену қажет болды. Жаңа француз королі Филипп II кәмілетке толмағандықтан, Гайдың корольға вассал статусы және Сибилланың туысы Англия королі Генрих II – Папаға тәубалық саяхат жасауға міндетті болғандықтан тиімді болды. 1182 жылға қарай денсаулығы нашарлаған Балдуин IV Гайды балли ретінде тағайындады. Раймонд бұған қарсы шықты, бірақ Гай Балдуиннің құрметін жойғаннан кейін келесі жылы балли қызметіне қайта тағайындалып, Бейрутқа ие болды. Балдуин Раймонд пен Ақсүйектермен Балдуин Монферратты, Сибилланың бірінші некесінен болған ұлын, өзінің мұрагері етіп тағайындауға келісті, Сибилла мен Гайдан бұрын. Бала 1183 жылы Раймонд басшылығымен король болып тағайындалды. Бала егер кішкентай кезінде қайтыс болса, регенттік «ең лайықты мұрагерлерге» беріледі, Англия және Франция корольдері мен Рим императоры Фридрих I және Папа олардың талаптарын шешуге мүмкіндік алады. Бұл «ең лайықты мұрагерлер» аталмады. 1185 жылдың көктемінде Балдуин IV қайтыс болды және оның жүрегі ауыр болған інісі Балдуин V оның орнына отырды. Раймонд Балдуин V-тің жеке қамқорлығын Эдесса графы Жоселин III-ке тапсырды, егер бала, денсаулығы нашар болғандықтан, қайтыс болса, күдік тудырмау үшін деп мәлімдеді. Балдуин V 1186 жылдың жазында Аккрада қайтыс болды. Екі тарап та Балдуин IV-нің өсиетіне құлақ қоймады. Қайтыс болғаннан кейін Жоселин Сибилланы бауырының мұрагері етіп жариялады, бірақ оның Гайдан ажырасуына келісуі керек болды, әкесі анасынан ажырасқандай, оған жаңа күйеу таңдауға рұхсат беріледі. Таққа отырғаннан кейін ол дереу Гайды таж кигізді. Темдеу Раймонд Наблусқа, Балиан мен Марияның үйіне барды және Изабелла ханшайым мен Ибелиндерге адал барлық ақсүйектерді шақырды. Раймонд оның орнына оны және оның күйеуі Гумфри IV Торонды таққа отырғызуды қалады. Алайда Гумфридің әкесі Рейнальд де Шатильон Гайдың жақтасы болғандықтан, одан бас тартып, Гай мен Сибиллаға адал болды.

Алерамичи және Бриенн үйлері (12051228)

Монарх Бейне Туу Некелер Өлім
Мария 1205–1212 Иоанн I-мен 1210 1192 жылы Монферрат графы Конрад пен королева Изабелланың қызы
14 қыркүйек 1210 жылы бір қыз
1212 жылы 20 жасында
Иоанн I 1210–1212 Мариямен 1170 шамасында Бриен графы Эрар II мен Агнес де Монтфоконның ұлы
Иерусалимнің Мариясы 14 қыркүйек 1210 жылы бір қыз
Арменияның Стефаниясы
Леонның Беренгариясы 1224 4 бала 27 наурыз 1237 жылы 67 жасында
Изабелла II, сондай-ақ Иоланда 1212–1228 Фредерикпен 1225 1212 жылы Иоанн Бриен мен королева Марияның қызы
Фредерик II, Рим императоры 9 қараша 1225 2 бала 25 сәуір 1228 жылы Андрия, Сицилия Корольдігі 16 жасында
Фредерик 1225–1228 Изабелла II-мен 1194 жылы Рим императоры Генрих VI мен Констанцияның ұлы
Констанция Арагондық 15 тамыз 1209 жылы бір ұл
Иерусалимнің Изабелла II 9 қараша 1225 2 бала
Англияның Изабелласы 15 шілде 1235 4 бала 13 желтоқсан 1250 жылы Апулия, Сицилия Корольдігі 55 жасында

Кейінгі талаптары

Осы жылдар ішінде көптеген еуропалық билеушілер өздерін патшалықтың заңды мұрагері деп жариялады. Алайда, бұл талапкерлердің ешқайсысы Outremer-дің бір де бір бөлігін билеген жоқ: Бриендік Гю графы 1264 жылы Иерусалим Корольдігінің регенттігін талап етті, сондай-ақ Иерусалимнің Алисасының, королева Изабелла I-нің екінші қызы және Кипрдың Гю I-нің үлкен ұлы ретінде мұрагерлікке ие болуға тырысты. Гю, олардың үлкен қызының ұлы болғанымен, Жоғары Сот (Haute Cour) оны Антиохиялық Гю деген туысы, болашақ Кипрдың Гю III және Иерусалимнің Гю I пайдасына қарады. Бриеннің Иерусалим патшалығына деген талабы жалғасты, бірақ отбасы кейіннен Outremer ісіне араласпады. Фридрих Мейссен, Тюрингия ландграфы, 1268 жылы Конрадиннің қайтысынан кейін Иерусалим патшасы атағын (Сицилия патшасы және Швабия герцогы атақтарымен бірге) қысқа мерзімге қолданды, өйткені ол Фридрих II-нің немересі еді, ол өз еркімен Иерусалим патшасы болып таж киген болатын. Бұл талап Outremer немесе басқа жерде мойындалмады. Патшалық жойылғаннан кейін Кипрдың Генрих II Иерусалим патшасы атағын қолдана берді. Ол қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлері, Кипр патшалары, бұл атаққа талапкер болды. Бұл атақты Анжуандық Неаполь патшалары да үнемі қолданды, олардың негізін қалаушысы Карл I Анжуйский 1277 жылы Антиохиялық Мариядан таққа талап ету құқығын сатып алған. Осыдан кейін Иерусалим патшалығына деген бұл талап Неаполь тәжінің бір бөлігі ретінде қарастырылды, ол тікелей мұрагерлік емес, өсиет немесе жаулап алу арқылы жиі қожайындарын ауыстырды. Неаполь папалық феод болғандықтан, папалар жиі Иерусалим және Неаполь патшалары атағын бекітіп отырды, ал осы талаптардың тарихы Неаполь патшалығының тарихымен байланысты. Тақтан шеттетілген кезде Австрияның Габсбург императорлары, Италияның Савойя патшалары да Иерусалим патшасы атағын қолданды, және бұл атақ Испанияның Фелипе VI-ның талаптарының арасында бар. 1948 жылы Иорданияның королі Абдулла I копт епискобымен Иерусалим патшасы болып таж кигізілді.