Кіріспе

Христиан шіркеулеріндегі ұғым, Джеймс Э. Талмедждің "Ұлы тайып кету" кітабы – христиандықтың басты ағымындағы шіркеулердің Исаның алғашқы сенімінен және оның он екі елшісі арқылы жариялаған ілімдерден тайып кеткенін көрсететін түсінік. Осы қайта жаңғыртушы топтар католик, протестант және православиелік дәстүрлі христиандық қателікке ұшырағандықтан, нағыз сенімді қалпына келтіру қажет деп санайды. Бұл термин дәстүрлі христиандықтың, әсіресе католик шіркеуінің құлдыраған жай-күйін сипаттау үшін қолданылады, кейде ол ерте шіркеудің ілімдерін өзгерткенін және дәстүрлі грек-рим мәдениетін (мысалы, грек-рим құпиялары, Митрас және Сол Инвиктус сияқты күнге табынушылықтың құдайлары, пұтқа табыну мейрамдары және күнге құлшылық ету) өз билігімен шіркеуге енгізгенін айтады. Бұл өзгерістерді Киелі кітаптан емес, дәстүрден пайдаланып жасағандықтан, шіркеу – осы ұғымды ұстанатындардың пікірінше – тайып кеткен. Бұл түсініктің негізгі арқауы – Рим шіркеуі адамдарды христиандыққа тарту және оларға дін ұстату үшін христиан дініне жалған сенімдер мен амалдарды, әсіресе грек-римдік рәсімдерді, құпияларды және мерекелерді қосып алған деген болжам. Бұл термин Салоникалықтарға жолданған екінші хатта кездеседі, онда елші Пауыл Салоникалық христиандарға Мәсіх қайта келмес бұрын үлкен тайып кету болады деп хабарлайды, сол кезде "залым адам ашық көрінеді, құрылысқа қарсы тұратын ұл" (тарау). Католик шіркеуі, лютеран шіркеуі, шығыс және шығыс православиелік шіркеулер бұл тарауды антихрист билігі кезінде болашақтағы тайып кетуге қатысты деп түсіндіреді.

Шолу

Кейбір қазіргі ғалымдар христиан шіркеуінің алғашқы кезеңдерінде яһуди және эллиндік көздерден алынған пұтқа табынушылыққа қатысты ауызша үйретімдерді қабылдады деп санайды, бұл құпия ауызша дәстүрдің негізін құрады, ол 4-ші ғасырда disciplina arcani деп аталды. Басты теологтар оның діни рәсімдерге қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер мен басқа да пұтқа табынушылық дәстүрлерін қамтиды дейді, олар негізгі христиандықтың кейбір тармақтарында сақталған (мысалы, кейбір католик теологтары трансбұғаттау ілімінің осы дәстүрдің бір бөлігі болғанын ойлады). Шіркеуге эзотерикалық әсер еткен маңызды тұлғалар – Александриялық Климент және Ориген, Александрия Катехизикалық мектебінің басшылары болды. Реставраторлар паптық биліктің азаматтық және рухани билікке ұмтылуы нәтижесінде бірте-бірте бұзылғанын үйретеді. Мысалы, олар Collegium Pontificum-ның және Pontifex Maximus-тың пұтқа табынушылық рәсімдері мен міндеттерін қайта жаңғыртты, Весталь қыздары және фламиндер сияқты ежелгі римдік институттардың орнына христиан діни ордендерін құрды. Олар шіркеуге ежелгі пұтқа табынушылық мерекелерін әкеліп, оларды 'Қасиетті күндер' деп жариялады. Католиктер де, реформаторлар да шіркеудің құлдырауына паптық билікті кінәлі деп есептеді, себебі биліктегілердің мінез-құлқы рухани және моральдық тұрғыдан бұзылып, шіркеудің ішінде де, сыртында да антихрист билігі деп аталды.

Протестанттық көзқарастар

Мартин Лютер, Джон Кальвин және тағы басқалар сияқты реформаторлар папалықтың барлық дүниелік үкіметтер үстінен уақытша билікке ие екендігі туралы талабымен және папалық лауазымының өкімшілдік сипатымен келіспеді, папалық билікті алғашқы шіркеуден бұзылған жемқорлық деп санады, католик шіркеуінің христиандық амалдарды анықтау қабілетіне күдік келтірді.

Диспенсационалистік көзқарас

Тарихи тұрғыдан библиялық түсіндіру – Мартин Лютердің айыптауларымен басталып, көптеген маңызды протестант реформаторларының көзқарасы болды. Осы талаптарды жоққа шығару, сәйкесінше, Контрреформацияның басты мақсаты болды, бұл Католик шіркеуінің Лютерге алғашқы жауабында да, әсіресе Трент кеңесінен кейін де көрінді. Бұл үшін ерте протестанттардың аргументтерін ескере отырып, тиісті жазбаларды жаңадан түсіндіруге күш салу қажет болды. Контрреформация кезінде екі ерекше теория ұсынылды. 16 ғасырдағы испан иезуиттері Франсиско Рибера мен Луис де Алказар Даниял және Аян кітабындағы болжамдарға қарсы тұрып, оларды басқаша түсіндіру арқылы бұл шақыруға жауап берді. Олардың тәсілдері претеризм және футуризм мектептері ретінде белгілі болды, ал екі теология да Католик Еуропасы бойынша жылдам танымал болды. Бірте-бірте претеризм мен футуризм протестанттық ойлардың арасында да кеңінен тарады. Бүгінде көптеген негізгі протестант көшбасшылары папалық билікті талқылағанда «апостасия» және «антихрист» терминдерін қолданбайды, бірақ консервативті евангелист және фундаменталист шіркеулердің кейбіреуі осы ілімдерді әртүрлі деңгейде қабылдайды. Диспенсационализм ілімінің таралуы көптеген консервативті протестанттарды Аян кітабының дәстүрлі түсіндірмесінен – тарих бойында болған оқиғалардың болжамы (тарихизм) ретінде – бас тартып, оны болашақ оқиғаларға (футуризм) ауыстырды, осылайша болжамдар мен Католик шіркеуі арасындағы байланысты жойды. Бұл соңғы уақыттарды жаңаша түсіндіруге әкелді. Протестант фундаменталистері әлі де Католик шіркеуінің папалық доктринасына қарсылық білдірсе де, көпшілігі Реформацияның қатал көзқарасынан бас тартып, енді папаны антихрист деп санамайды.

Гипердиспенсационализм

Гипердиспенсационализм – протестантизмдегі ерекше көзқарас, ол Пауыл христиандығын, яғни елші Пауылдың өзінің жазбалары арқылы білдірген сенімдерін және ілімдерін шіркеудің бұзылған, таза христиандық сенім мен құдайға табынудың ең таза түрі ретінде қарастырады. Е. В. Буллинджер ертедегі адасушылықтың себебін былай түсіндірді:

Қазіргі таңда көптеген адамдар алғашқы үш ғасырға оралып, алғашқы шіркеудің таза сенімі мен құдайға табынуын табуға болатынын айтады! Бірақ, Елшілердің істері 19:10 және 2 Тим. 1:15 аяттарын салыстырғанда, тіпті елшінің өмір заманына да орала алмайтынымыз анық. Барлығы Пауылдың шындығы мен үйретуінен "бұрылып кеткен" еді. |авторы=Хуанита Кэри|атауы=Е. В. Буллинджер: Биография|көздері=148 бет, Буллинджердің "Шіркеу хаттарынан" цитатасы