Кіріспе

Швед дипломаты, швед дипломаты Кристиан Эрнст Гюнтер (5 желтоқсан 1886 – 6 наурыз 1966) – Ханссон III кабинетінде Швецияның Сыртқы істер министрі. Бірлік үкіметі 1939 жылғы қарашада Финляндияға Кеңес Одағының шабуыл жасауынан кейін, Қыс соғысы басталғаннан соң құрылды және 1945 жылғы 31 шілдеде таратылды. Әкесі швед дипломаты болған және әжесі қысқа мерзімге премьер-министр болған Гюнтер 30 жасында мемлекеттік қызметке қабылданды. Сегіз жылдан кейін ол премьер-министрлер Хьяльмар Брантинг және Рикард Сэндлердің жеке хатшысы лауазымынан Сыртқы істер министрлігіне ауыстырылды. Сыртқы істер министрлігінде ол 1930 жылдары Сыртқы істер министрі Рикард Сэндлерден кейінгі лауазымға, Сыртқы істер жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары болып көтерілді, содан кейін Норвегиядағы елші болып аккредитацияланды, онда ол зейнеткерлікке шыққанға дейін қалуға ниеттенген. Гюнтердің ең маңызды жетістігі – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швецияның бейтараптығын қорғауы, бұл оның елін оккупацияланған Норвегия мен жеңілген Финляндияның тағдырынан сақтап қалды. Соғыстан кейінгі ондаған жылдар бойы басым тарихнама Холокостқа немқұрайлы қарады және Германия әлдеқайда күшті болғандықтан бейтараптық пен Германиямен ынтымақтастық өмір сүру үшін қажет деп саналған «кішкентай мемлекеттің реалистік» аргументін қолданды. Жеңілдіктер шектеулі болды және қауіп өте үлкен болған жағдайда ғана жасалды, бейтараптық сақталды, бірақ бұзылмады, ұлттық біртінделік басты орынға қойылды және Швеция Германиямен сауда жасауға бейтарап құқыққа ие болды. Германияға швед темірі қажет болды, ал басып алудан ештеңе ұта алмай, көп темірден айырылар еді. Швецияны барлық ірі партиялар кірген біртұтас үкімет басқарды.

Жеке өмірбаяны

Гюнтер дипломатиялық корпустың әдеттегі өкілі емес еді. Заңды үздіксіз оқып жүргенімен, оның ниеттері жазушы, драматург, лирик, тіпті бірнеше роман жазуға бағытталған, және бұл салаларда ол аз да болса сәттілікке жеткен. Бір ауыздан айтылатын куәліктер оны қарапайым мінезді, жоғары интеллекті және богемдік тұлғалы, сонымен қатар амбициясы шамалы адам деп сипаттайды; ол кеңсеге келуін мүмкіндігінше қысқа етіп жасады. Ол ат жарысына құмар болған және кәсіби құмар ойыншының жүйкесіне ие еді. Гюнтер Дания мен Норвегиядағы салыстырмалы саяси либерализмге симпатия танытқан мәдени скандинавистердің соңғы буынының өкілі еді. Ол Австрия, Пруссия және Ресейдің ескі режимдерінен өзгеше, француз және ағылшын ой-пікірлерінің ықпалында болды. Сонымен қатар, ол ағылшын тілді әлем туралы білімі жоқ дерлік еді. Көптеген либералды шведтер сияқты, ол 1809 жылдан кейін Финляндияның саяси және мәдени дамуына бейжай қарайтын, тіпті одан шеттенген еді, бұл 1772 жылғы автократиялық Густав конституциясына, германияға қарсы ынталы фенноманияға және азамат соғысының қанды салдарына байланысты болды. Сыртқы істер министрі ретінде Гюнтер кеңестік радикалдарға қарағанда неміс консерваторларына көбірек ұнайтын саясатты қолдады. Соғыс кезінде де, одақтастардың жеңісінен кейін де ол сынға ұшырады, олардың басты аргументі – ұлттың рухын сақтау үшін нацистік Германияға қатысты ымыраға келмейтін және одақтастарға көбірек мойынсұнушылық таныту қажет болған, тіпті бұл неміс басқыншылығы мен оккупациясына әкелгенімен де. Оның аристократиялық сыртқы келбеті мен буржуазиялық тәрбиесі оны кейде консерватор деп сипаттауға себеп болды. Гюнтердің өзі мұны мақұлдамас еді, өйткені ол жарық көретін нацистке қарсы күресуші, дінге күмәнді қараушы және әйелі Ингридтің айтуынша, социал-демократтарды сақтықпен қолдаушы еді. Гюнтер мемлекеттік шіркеуден азаматтық неке арқылы алшақтаған еді және азаматтық жерлеу рәсімімен жерленді.

Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындалған кездегі жағдай

Стокгольмдегі кабинеттік дағдарыс оның Норвегиядағы миссиясын тоқтатты. Сыртқы істер министрі Рикард Сандлердің саясатының сәтсіздігі, ол Финляндияға жоғары деңгейдегі дипломатиялық қолдау көрсеткенімен, Швеция шекарасынан тыс нақты әскери әрекеттерге қатысты басқа социал-демократ министрлердің жеткілікті келісімін алмады, Қысқы соғыстың басталуымен айқын болды. Кабинет соғысқа дейін әскерилендірілген Аланд аралдарын қорғау үшін тіпті шектеулі әскери шараларға рұқсат беруден бас тартты, және одан да маңыздысы, Аланд пен Стокгольм арасындағы су аймағындағы жағдай Сандлердің отставкасын қажет етті, бірақ халықаралық жағдайдың шиеленісуіне байланысты ол кейінге шегерілді. Қысқы соғыстың басталуы Швецияны 1809 жылы Финляндияның бөлінуінен бергі ең ауыр саяси дағдарысқа алып келді. Халық Финляндияға шексіз қолдау көрсетуді талап етті. Алайда, парламенттік көпшілік Финляндияға әскери қолдау көрсетуге де, Швецияны нацистік Германияның немесе оның одақтасы Совет Одағының басып алу қаупіне ұшыратуы мүмкін басқа да шараларға да қарсы болды. Дағдарысты жеңу үшін Ұлттық бірлік үкіметі құру қажет деп есептелді, бірақ бұл қиын болды, себебі Гёста Багге басқаратын Консервативтік партия Финляндияны қорғау үшін кем дегенде орташа белсенді саясатты қолдады. Қиындықтарды шешу үшін Швецияның жетекші дипломаттарының қатарынан «саяси емес» Сыртқы істер министрі тағайындауға келісім жасалды, бұл сыртқы саясатты кабинеттегі партия басшыларының қатаң бақылауына алуға мүмкіндік береді деп ойланды, олар компромисске келуді жоспарлады.

Сыртқы істер министрі

Гюнтер ешқандай естелік, күнделік қалдырмады, тарихшыларға қызығушылық тудыратын жеке хаттары да аз болды, тіпті Сыртқы істер министрі қызметін атқарған кезінен де жазбалары мен еңбектері өте сирек кездеседі. Сондықтан Гюнтерді бағалау үшін үкіметтегі және Сыртқы істер министрлігіндегі әріптестерінің айғақтарына сүйену қажет. Сыртқы істер министрі ретінде Гюнтер Рикард Сандлердің идеалистік саясатынан күрт өзгеше болды. Гюнтердің ұстанған бағыты – сақтықпен жүргізілген реалполитика еді, ол үлкен державалар арасындағы соғыс кезінде кішкентай елдің мүмкіндіктерінің шектеулілігіне бейімделген. Көптеген, тіпті көбісі, замандастары сияқты, ол неміс мәдениетінің нацистік қатыгездіктен табиғатынан бері күштірек болады деп күтті. Осы себепті, ол әлемдік соғысты демократия мен фашизмнің қақтығысы ретінде емес, еуропалық үстемдік үшін жүргізілген дәстүрлі соғыс ретінде қарастырды. Осы тұрғыдан алғанда, Германияның Кеңес Одағынан жеңіске жетуі, соңғысы Швецияның ежелгі жауының тағы бір көрінісі болғандықтан, аса алаңдатарлық жағдай тудырмады. Бұл мәселеде Гюнтер ең консервативті кабинет мүшелеріне жақын болды.

Танымал мәдениетте

Швед телефильмі «Төрт күн, Швецияны дүрліктірген» (1941 жылғы жазғы күн тойы дағдарысы) (Sveriges Television TV1, 1988 жылдан бастап) фильмде оның рөлін швед актері Свен Линдберг ойнайды.