Кіріспе

Медиа-демократия – бұқаралық ақпарат құралдарын зерттеуге демократиялық көзқарас, ол жаппай ақпарат құралдарын реформалауды, қоғамдық қызмет көрсетуді күшейтуді, баламалы БАҚ-қа және азаматтық журналистикаға қатысуды дамытуды жақтады. Мақсаты – қоғамның барлық мүшелерін хабардар ететін, оларға мүмкіндік беретін және демократиялық құндылықтарды арттыратын жаппай ақпарат жүйесін құру. Медиа-демократия – бұл теория да, әлеуметтік қозғалыс та. Ол ақпарат құралдарының меншігін шоғырландыруға қарсы және жаңалықтар жүйесіндегі түрлі дауыстар мен көзқарастарды қолдайды.

БАҚ-тың меншік концентрациясы

Мәдениеттану ғылымдары саясаттағы қазіргі заманғы бұқаралық ақпарат құралдарының журналистика, ойын-сауық, қоғамдық қатынастар және жарнама салаларындағы шекараларды бұлыңғыртып, шатастыруға бейімділігінің күшеюін зерттеді. Көрермендердің, оқырмандардың және тыңдаушылардың әртүрлі көздерден қатаң бақыланбайтын, бұрмаланбаған және сүзгіленбеген кең спектрлі ақпарат алуы үшін ақпарат берушілердің алуан түрлі болуы қажет. Ақпараттың әртүрлі көздеріне қол жеткізу қасақана дезинформация әрекеттеріне жол бермейді және жұртшылыққа өз шешімдерін қабылдауға және дербес пікір қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл өте маңызды, себебі тиімді демократия үшін адамдар дербес шешімдер қабылдап, әрекет етуге қабілетті болуы керек. Соңғы онжылдықтарда ірі жекеменшік компаниялардың бұқаралық ақпарат құралдарына иелігі күшейді. АҚШ-та бұл ұйымдар «Үлкен алтылық» деп белгілі: General Electric, Walt Disney Co., News Corporation, Time Warner, Viacom және CBS Corporation. Канадада да ұқсас тәсіл қолданылды, онда көптеген БАҚ ұлттық конгломераттардың меншігінде. Бұл көпшілікке жеткізілетін дауыстар мен пікірлердің азаюына, жаңалықтар мен ақпараттың коммерциялануына, зерттеуші журналистиканың төмендеуіне және ақпараттық қоғамдық пікірталасқа қарағанда ойын-сауыққа және пайдаға басымдық беруге әкелді. Бұқаралық ақпарат құралдарының шоғырлануына үкіметтік реттеуді жеңілдету және неолибералды сауда саясаты ықпал етті. АҚШ-та 1996 жылғы Телекоммуникация туралы заң бұрынғы БАҚ меншігі туралы ережелердің көп бөлігін жойды. Бұл телекоммуникация саласындағы үлкен шоғырлануға әкелді. 4000-нан астам радиостанция сатып алынды және телеарналардағы жекеменшік үлесі федералды үкімет деректерді қадағалай бастаған 1990 жылдан бері ең төменгі деңгейге түсті. Медиа меншігінің шоғырлануының тағы бір қыры – оған ілесе жүретін саяси экономика. Кейбір медиа теориялықтары корпоративтік мүдделерді алға жылжытатынын және халыққа қолжетімді ақпаратты бақылау құқығына тек шағын медиа топтарының ғана ие екенін айтады. Сонымен қатар, медиа демократиясы корпоративтік меншік пен коммерциялық қысым медиа мазмұнына әсер ететінін, азаматтардың жаңалықтар, пікірлер мен ойын-сауықтарының ауқымын шектейтінін мәлімдейді. Осының салдарынан олар экономикалық, әлеуметтік, мәдени және ақпараттық капиталдың тең бөлінуін қалайды, бұл халықтың көбірек хабардар болуына және ағартулы, өкілді саяси пікірталасқа әкеледі. Медиа меншігінің шоғырлануына қарсы тұру үшін медиа демократиясын жақтаушылар медианың әртараптандырылуын қолдайды. Мысалы, олар жергілікті ақпарат көздерін бағалайды, себебі олар корпоративтік экономикадан тыс болғандықтан, таралатын идеялардың әртүрлілігін арттырады, ал әртүрлілік – әділ демократияның негізі.

Интернет-медиа демократиясы

World Wide Web, әсіресе Web 2.0, медиа демократиясының дамуына көмектесетін қуатты құрал ретінде қарастырылады, себебі ол қатысушыларға «потенциалды дауыс, платформа және өндіріс құралдарына қол жеткізу» мүмкіндігін ұсынады. Интернет саяси белсенділік және әлеуметтік, экологиялық және экономикалық проблемалар сияқты өзекті мәселелер үшін құрал ретінде қолданылуда [Мысыр және Ливия мысалдары]. Бұл оқиғалар халықтың балама медиа арналары арқылы ақпарат ала алатынын және оған сәйкес мінез-құлқын өзгерте алатынын көрсетеді. Әлеуметтік желілерге қол жеткізе алмайтын адамдар да спутниктік арналар және онлайн қосыла алатын басқа адамдар арқылы жаңалықтарды қадағалай алды. Көпшілік қаржыландыратын веб-сайттар да медиа демократиясының кеңірек таралуымен байланысты. 2014 жылғы Румыния сайлауы [] интернет медиа демократиясының мысалы болып табылады. Сайлау кезінде көптеген адамдар әлеуметтік желілерде өз пікірлерін білдіріп, бүкіл әлемдегі сайлау орталықтарынан түсірілген суреттерін бөлісті. 2014 жылғы сайлау виртуалды ниет пен әлеуметтік медианы пайдаланудың сайлау нәтижелеріне оң және тікелей әсер еткен алғашқы рет ретінде есте қалады. Көптеген румындар, әсіресе Facebook платформасында, әлеуметтік желілер арқылы белсенді науқан жүргізді. «7 миллионнан астам румындардың кем дегенде бір әлеуметтік желіде тіркелген профилі бар, ал олардың 70% -і күнделікті белсенді болғандықтан, науқан интернет әлеуметтік желілері арқылы азаматтық қатысуды дамытуға бағытталды». Медиа мазмұнының өзіндік мәніне қарағанда, мазмұнның қабылдануын анықтайтын медианың қолданылуы маңыздырақ. Алек Чарльз редакциялаған «Медиа/Демократия» кітабында: «Жаңалықтар, теледидар, интернет немесе тіпті демократияның өзі жақсы немесе жаман емес. Оларды қалай пайдалануымыз оларды солай етеді», - делінген. Медиаға қатысты үкіметтің шектеулеріне де күмәнмен қаралады. Үкіметтің медиаға араласуы үкімет пен медиа арасындағы сенімсіздікке байланысты болуы мүмкін, себебі үкімет бұрын медианы сынаған. Үкімет пен қоғам арасындағы сенімсіздіктің бір бөлігіне медиа кінәлі болуы мүмкін, себебі қоғам медиада бұрмаланған ақпарат бар деп сезінеді, ал үкімет медиа қоғамға жалған ақпарат таратады деп ойлайды. Медианың осы функциялары Виктор Пикардтың «Американың медиа демократиясы үшін күресі: корпоративтік либертариандық жеңісі және медиа реформасының болашағы» кітабына жасалған шолуда сипатталған, онда Джош Шепперд былай деп жазды: «Егер медиа меншігінің тарихи мәселесіне қоғамдық қызмет моделі тұрғысынан қарасақ, жүйенің жекешелендірілуі оның инновациялары мен өзін-өзі қамтамасыз етуі үшін мақтауға лайық, бірақ жүйенің қазіргі күйінде әлеуметтік мойындаудың ең жақсы мүмкіндігін ұсынатындығы туралы негізсіз талабы үшін терең зерттеуді қажет етеді». 2005 жылы NASIG-те сөйлеген сөзінде Лейф Утне медиа демократиясы баспасөз бостандығымен байланысты екенін айтты, себебі ол баспасөз, мемлекет және халық арасындағы тілектер мен ақпараттың өзара алмасуына көмектеседі.

Демократиядағы БАҚ-тың нақты рөлі

Бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілер тиімді демократия үшін қажетті қызметін атқара алмайды деген алаңдаушылық кеңінен тараған. Мысалы, БАҚ-тың міндеті – халықты дұрыс ақпаратпен қамтамасыз ету үшін саяси жаңалықтарды шындықпен жеткізу, бірақ бұл хабарламалар екі мақсатқа қызмет етуі мүмкін (халықтың мүддесін қорғау және саясаткерлердің мансабын жақсарту үшін жарнамалық жұмыстар), бұл журналистердің жұмысын күрделендіреді. Қоғамның әлеуметтік, саяси немесе экологиялық мәселелер туралы хабардар болуы қажет. Бұқаралық ақпарат құралдары көпшілікті ақпараттандыру және оқиғаларды жаңартуда маңызды рөл атқарады, алайда 80-90 жылдары осы ақпаратты ұсыну корпоративтік БАҚ-тың қолына көшті.

Феминизм

Феминистік медиа теориялары, егер бұқаралық ақпарат құралдары әділдік және объективтілік туралы еркектердің түсініктеріне сүйенуін жалғастырса, оларды толыққанды инклюзивті немесе демократиялық деп санау мүмкін емес дейді. Олар, бұқаралық ақпарат құралдарын одан да инклюзивті және демократиялық ету үшін жаңалықты және оның қағидаларын қалай анықтаймызды қайта қарастыру қажет екенін айтады. Құнды немесе лайықты жаңалықтар мазмұнын анықтауға негіз болатын жеке және қоғамдық ақпарат арасындағы шекара да гендерлік тұрғыдан қарастырылатын ұғым екендігі айтылады. Осы сынға қарамастан, кейбір теоретиктер медиа өндірісінің жаңа, баламалы формаларының (сондай-ақ, өзара әрекеттесу және пайдаланушылар жасаған контент мүмкіндіктерінің артуы) арқасында жеке және қоғамдық ақпараттың араласуы демократиялық және инклюзивті медиа демократияға қарай позитивті өзгеріс болуы мүмкін деген пікірде. Медиа демократияның кейбір түрлері (мысалы, азаматтық немесе баламалы журналистика) журналистиканың негізгі принциптерін (объективтілік және бейтараптық) оған қарсы шығып, әңгіме айту кезінде жақпарудан толыққанды құтылу мүмкін емес екенін, тіпті одан да маңыздысы, мұның әлеуметтік немесе моральдық тұрғыдан дұрыс екенін жоққа шығарады.

Белсенділік

Медиа демократиясы күні, OpenMedia және NewsWatch Canada – бұл Канаданың бұқаралық ақпарат құралдарындағы реформаларға ұмтылатын бастамалары. Олардың мақсаты – барлық мүдделерге тең мүмкіндік беру.

Сын

БАҚ саяси партияларға көпшілікке жету және маңызды саяси мәселелер мен сайлаулар туралы хабарлау үшін құралдар берді. Бұқаралық ақпарат құралдарын демократияны дамытуға көмектесетін фактор ретінде қарастыруға болады, себебі жақсы білімді сайлаушылардың болуы заңды үкімет құруға әкеледі. Алайда, Джулиан Кинг сияқты сыншылар, зұлым ниетті тұлғалар осы мемлекеттік және мемлекеттік емес құралдарды оңай басып алып, оларды адамдарға қарсы қару ретінде пайдалана алады деп мәлімдейді. Соңғы жылдары БАҚ демократияға тікелей қауіп тудырып отыр. Омидьяр тобының екі ұйымы – Демократия қоры мен Омидьяр желісі БАҚ пен демократия арасындағы байланысты зерттеу үшін бірікті. Олардың алғашқы нәтижелері әлеуметтік желілердің демократияға тікелей қауіп төндіретін алты жолын көрсетті. Facebook сияқты көптеген әлеуметтік желілер пайдаланушылар туралы мәліметтерді жинау және жекелендірілген жарнамалар арқылы белгілі бір топтарды таңдау үшін бақылау инфрақұрылымын қолданады. Пайдаланушылардың барлық жерде сандық із қалдыруына байланысты, әлеуметтік желілер олардың портфолиосын құрып, нақты жарнамалармен әсер етуге мүмкіндік береді. Бұл «эхо-камералардың», поляризацияның және гиперпартиялықтың» қалыптасуына алып келеді. Сондықтан әлеуметтік желілер бір жақты ақпарат пен пікірлерге толы, үнемі өсіп отыратын «көпіршіктерді» жасайды. Бұл «көпіршіктер» пайдаланушыларды тұзаққа түсіріп, салауатты пікір алмасу мүмкіндігін төмендетеді. Әлеуметтік желілердің демократияға тигізетін танымал әсері – «жалған және/немесе бұрмаланған ақпараттың таралуы». Дезинформация мен жалған ақпарат көбінесе мемлекеттік және жеке тұлғалар тарапынан, әсіресе боттарды пайдалану арқылы, әлеуметтік желілерде кеңінен таратылады. Әрбір түр шындықты, фактілерді және дәлелдерді ығыстырып, әлеуметтік желілерді әртүрлі, бәсекелес шындықтармен толтыра отырып, қауіп тудырады. Әлеуметтік желілер танымалдылықты заңдылыққа айналдыратын алгоритмді қолданады, яғни лайктар мен ретвиттер жарамдылықты немесе жаппай қолдауды көрсетеді деген идея. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл ақпаратты бағалаудың бұрмаланған жүйесін құрып, жалған бейнелеуге әкеледі. Троль мен ботты ажырату да қиын. Әлеуметтік желілер «популистік көшбасшылардың, үкіметтердің және маргиналды тұлғалардың» манипуляциялауына да мүмкіндік береді. «Популистік» көшбасшылар Twitter, Instagram сияқты платформаларды өз сайлаушыларымен байланысу үшін пайдаланады. Алайда, бұл платформалар оларға шектеусіз еркін қозғалуға, азшылықтың дауысын басуға, өз көзқарастарын қолдауға немесе мақұлдау сезімін тудыруға мүмкіндік береді. Соңында, әлеуметтік желілер қоғамдық кеңістіктің бұзылуына себеп болады. Кейбір әлеуметтік желілерде жеккөрушілік сөздер, террористік шақырулар, жыныстық және нәсілдік мазақтаулар сияқты қарама-қарсы салдарларды тудыратын пайдаланушы саясаты мен техникалық мүмкіндіктері бар, бұл азаматтық пікірсайыстарға қатысудан жалтаруға итермелейді. Әлеуметтік желілер халыққа жаңалықтар мен ойын-сауықтарды құрылғыларынан алуды жеңілдеткенмен, жалған жаңалықтардың жылдам таралуы тұрғысынан қауіпті болып табылады (2019). Халық енді дезинформация таратуға ниеттенгендер үшін оңай қолжетімді. Биліктегілер, шенеуніктер және элиталар өздерінің қолдауын алу және оларды адастыру үшін әлеуметтік желілердегі ақпаратты бақылауға тырысады.