Кіріспе
АҚШ ядролық шабуылға бұйрық беру құрылғысы – АҚШ нұсқасы. Ядролық футбол (атомдық футбол, Президенттік төтенше жағдайларге арналған сумка, сумка, түйме, Қара қап, қара жәшік немесе жай ғана футбол) – АҚШ Президентінің Ақ үйдің жағдайлық бөлмесі немесе Президенттік төтенше жағдайлар операциялық орталығы сияқты бекітілген басқару орталықтарынан алыс болғанда ядролық шабуыл туралы хабарласуға және рұқсат беруге арналған құжаттар сақталатын портфель. АҚШ стратегиялық қорғаныс жүйесінде жылжымалы орталық ретінде қызмет ететін футболды Президент сапарда жүрген кезде әскери көмекші алып жүреді.
the United States' version
The nuclear football (also known as the atomic football, the Presidential Emergency Satchel, the satchel, the button, the Black Bag, the black box, or just the football) is a briefcase, the contents of which are to be used by the president of the United States to communicate and authorize a nuclear attack while away from fixed command centers, such as the White House Situation Room or the Presidential Emergency Operations Center. Functioning as a mobile hub in the strategic defense system of the United States, the football is carried by a military aide when the President is traveling.
Мазмұны
1980 жылы Ақ үйдің әскери кеңсесінің бұрынғы директоры Билл Галли өзінің «Жасырынды Бұзу» кітабында былай деп жазды: «Оны металлдан жасалған «Zero Halliburton» портфелі ретінде де, салмағы шамамен 3 кг болатын былғары портфель ретінде де сипаттады. Соңғысына фотодәлелдер бар. Портфельдің тұтқасына жақын жерде шағын антенна шығып тұрады, ол ішінде қандай да бір байланыс құралдары бар екенін көрсетеді. Рұқсат ету әрекеті сілтемесіне кодтарды енгізу алдында екі адамнан тұратын тексеру рәсімі жүргізіледі. Әскерилер бұйрықты орындамас бұрын, президентті «бисквит» деп аталған пластикалық картадағы арнайы код арқылы анықтап алуы керек. Президент пен Ұлттық әскери басқару орталығы операция директорының орынбасары арасында екі буын әрпінен тұратын кодты пайдаланып аутентификация жүргізіледі. Президент «бисквиттен» күнделікті буын әрптерін оқиды, ал директордың орынбасары оның дұрыс екенін растайды немесе жоққа шығарады. Растау, адамның президент екенін көрсетеді және шабуыл бұйрықтары берілуі мүмкін. Әскери басқару тізбегі бойынша АҚШ ядролық қаруды іске қосу орындарында екі адамнан тұратын қағида қолданылады. Бұл тексеру процесі бұйрықтың нақты президенттен келгенін қамтамасыз етеді; қорғаныс министрінің вето құқығы жоқ. Көптеген деректер президенттің ғана шабуылды бастауға құқылы екенін көрсетеді. Дегенмен, президенттің ядролық шабуылды бастауға жалғыз құқығы бар емес болуы мүмкін, өйткені қорғаныс министрі бұйрықты тексеруге міндетті, бірақ оған вето қоя алмайды. АҚШ заңдары шабуылдың заңды болуын талап етеді; әскери шенеуніктер халықаралық гуманитарлық құқықты бұзатын заңсыз бұйрықтарды орындаудан бас тартуға міндетті. Әскери қызметкерлер, соның ішінде генерал Джон Хайтен, АҚШ Конгресінде ядролық соққы туралы заңсыз бұйрықты орындаудан бас тартатынын мәлімдеді. Сонымен қатар, ереуіл пакеттері заңгерлермен тексеріліп, олардың заңдылығы расталғаннан кейін, мұндай шабуыл заңды бұйрық деп есептеледі. Әскери қызметкерлер ядролық соққы беру туралы АҚШ хаттамаларына күмән келтіргені үшін жазаланды. 1975 жылы майор Харольд Херинг: «Мен ракеталарымды ұшыру туралы бұйрықты ақыл-есі дұрыс президенттен алғанымды қалай білейін?» деп сұрағаны үшін әуе күшінен шығарылды. Осының барлығына қарамастан, бұрынғы қорғаныс министрі Уильям Перри мен Том З. Коллина атап өткендей, президент билікке келгеннен кейін ядролық соққыны немесе шабуылды бастау үшін жалғыз өкілеттігін сақтайды. «Футболды» президенттің ауысып отыратын әскери көмекшілерінің бірі алып жүреді (әрбір алты қарулі күштер саласынан бір адам), оның жұмыс кестесі құпия ротамен сипатталған. Бұл адам АҚШ әскери қызметіндегі офицер, жалақысы O4 немесе одан жоғары, және елдің ең қатаң тексеруінен (Yankee White) өтеді. Бұл офицерлер футболды президентке әрдайым қолжетімді етуге міндетті. Сәйкесінше, көмекші футболды қолымен ұстап, әрқашан президенттің жанында тұрады немесе жүреді, соның ішінде Air Force One, Marine One немесе президентпен бірге президенттік кортежде. Вице-президентке де футболды беру практикасы, президент мүгедек немесе қайтыс болған жағдайда оған басқару құқығы жүктеледі, Картер әкімшілігі кезінде басталды. Президенттік тағайындау кезінде, сайланған президент ядролық брифингтен кейін ғана нақты ядролық код картасын алады, ол әдетте «инаугурация рәсімінен бұрын Ақ үйде кетіп бара жатқан президентпен кездеседі». Код картасы сайланған президент ант бергеннен кейін электронды түрде іске қосылады. Егер кетіп бара жатқан президент инаугурацияға қатыспаса, мысалы, 2021 жылы Дональд Трамп Джо Байденнің инаугурациясына қатыспаған және Флоридада қалған жағдайда, бір футбол онымен бірге сақталады және инаугурация күні сағат 11:59:59 дейін белсенді болып қалады. Осы уақыттан кейін бұрынғы президентке футболға кіруге тыйым салынады, оның кодтары автоматты түрде өшіріледі, ал футболды алып жүрген көмекші Вашингтонға қайта оралады. Осы арада келер президентке инаугурацияға дейін берілетін ядролық брифингте қосалқы футболдың бірі беріледі, сондай-ақ сағат 12:00:00-де белсенді болатын кодтары бар «бисквит» беріледі. Әскери сарапшы және хабаршы Дэниел Эллсбергтің сөзіне қарағанда, Эйзенхауэрден бастап президенттер ядролық қаруды іске қосу құқығын әскери командирлерге жүктеді, олар өздерінің өкілеттіктерін одан әрі тапсыруы мүмкін. Эллсбергтің пікірінше, ядролық футбол – бұл, ең алдымен, саяси театрдың бір бөлігі, ядролық басқару мен бақылаудың нақты тізбесін жасыратын алдау.
Тарих
Ядролық футбол Дуайт Д. Эйзенхауэрдің президенттігінің соңғы жылдарында пайда болды, ол Ақ үйдің төтенше жағдайларға дайындық және ядролық қаруды президенттік бақылау құралына айналды. Саяхаттаушы президентті арнайы сөмкемен бірге алып жүру керек деген идея Ақ үйдің әскери көмекшісі Эдвард Л. Бич-тың идеясы болды. 1961 жылғы 19 қаңтарда, инаугурациясына бір күн қалғанда, президент Джон Ф. Кеннеди президент Эйзенхауэрден және оның штаб хатшысы генерал Эндрю Гудпастерден ядролық дағдарыстағы төтенше жағдайлар туралы брифинг алды. Гудпастер «сөмкеге» кіретін заттарды сипаттады, онда D Минус федералдық төтенше жағдай жоспарын іске асыру жоспарлары және дағдарыс кезінде ядролық қаруды қолдануға рұқсат беретін құжат жазылған. Бұл Бірлескен штабтар бас қолбасшысының жедел іс-қимылдар туралы құжаты, онда АҚШ қолбасшыларына НАТО одақтастарына ядролық қаруды беру туралы нұсқаулар және президенттің қорғаныс министрімен және Бірлескен штабтармен жедел телефон арқылы кездесуге мүмкіндік беру туралы келісімдер бар. Гудпастер сондай-ақ Кеннедиге әскери командирлерге арналған нұсқаулық кітапшасын көрсетті, онда президенттің ядролық шабуылдан аман қалмай, Вашингтонмен байланыс үзілген жағдайда ядролық қаруды қолдануға алдын ала рұқсат (өкілеттік беру) берілген. Өзінің билігі кезінде президент Кеннеди «қара қап» деп аталатын сөмкені әдеттегідей етті. 1962 жылғы қаңтарда Берлиндегі дағдарыс ядролық апаттың болуы мүмкіндігі туралы сұрақтар туғызғанда, Кеннеди Ақ үйдің әскери көмекшісі Тейзвелл Шепардпен әскери қарсылық кезінде ядролық жауап беру үшін қандай процедуралар қажет болатынын және Пентагонға мұны қалай жасауға нұсқау беруін талқылады. Шепард Кеннедидің Бірлескен штабтармен кездесу кезінде дағдарыс кезінде президенттік нұсқауларды жеткізу және аутентификациялау әдістері туралы сұрақтар қойды. Сұрақтар Пентагонның Бірлескен соғыс бөлмесімен байланыс орнату процедурасына қатысты, егер президент «коммунистік блокқа қарсы бірден ядролық соққы беруді» қажет деп санаса. Мысалы, егер президент телефонның «қызыл түймесін» пайдаланып соғыс бөлмесімен байланыс орнатса, ол мұндай өтініш жасағанда не айтатын және нұсқаулар қалай тексерілетін болады. Кеннедидің Бірлескен штабтар басшыларының конференциясының жазбалары ашылмаған, бірақ Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі МакДжордж Бандидің айтуынша, талқылаудан алынған бір нәрсе – президент «қорғаныс министрімен және Бірлескен штабтармен төтенше конференцияны бастауға және оған қатысуға» болады деп күткен. Банди Пентагоннан тәжірибелік жаттығулар өткізу арқылы ынтымақтастық күтті, сонда соғыс бөлмесі қызметкерлері президенттің сұрағын орындай алады. Басқа бір әкімшілік әрекет «Қара қапқа» ядролық қаруды іске қосуға рұқсат беретін кодтар бар картаны, кейін «Бисквит» деп аталды. Уильям Манчестердің айтуынша, Кеннедидің қаза тапқан кезінде «Қара қап» құрамында осындай кодтар, сондай-ақ ядролық дағдарыс кезінде Ұлыбритания премьер-министрі мен Франция президентімен байланыс үшін байланыс деректері болған. Ол сондай-ақ бірнеше ондаған төтенше іс-қимыл құжаттарын, кейіннен Президенттік төтенше іс-қимыл құжаттары (ПЕАД) деп аталды, соның ішінде әскери жағдай туралы жарияланымдар да бар. «Қара қаптың» негізгі құралы «SIOP орындау нұсқаулығы», сонымен қатар «Алтын кітап» деп аталады, онда шешім қабылдаушыларға қол жетімді бірыңғай интеграцияланған операциялық жоспардың шабуыл нұсқалары туралы мәліметтер бар. Кеннедиге SIOP туралы бірнеше брифингтер берілді, олар оны негізгі ерекшеліктерімен таныстырды. Осындай құпия заттарды қорғау үшін 1963 жылдың қараша айында «Қара қап» «отыз фунт салмақты металл портфель, оның құлпын ашу қиын болды». Эйзенхауэр әкімшілігі кезінде вице-президент Ричард Никсонға апаттық жағдайда қажетті құралдар бөлінген. Кеннеди президент болған кезде, Ақ үйдің әскери көмекшілерінің бірі вице-президент Линдон Джонсонға портфель жіберді, бірақ оның кеңсесі оны түсіндіруге болмайтын себептермен қайтарып берді. Бірлескен штабтар төрағасы генерал Максвелл Д. Тейлордың айтуынша, Джонсон сөмке туралы білген, бірақ ол президент болғанға дейін бұл туралы ақпарат алған жоқ. Президент Кеннедидің қаза тапқан кезінен бастап «Қара қап» «Футбол» деп аталатын болды. Генерал Честер Клифтон 1986 жылғы сұхбатында бұл термин «әзілдеп» қолданылғанын айтты және ол жиырма төрт сағат жұмыс кестесіне сәйкес болған офицерлердің «қара сөмке» келесі адамға редовно тапсыратынын сипаттады. Бұл әдет футбол метафорасын тудырған болуы мүмкін, ол Кеннеди әулетінің футболға деген құштарлығымен үйлеседі. Әртүрлі дереккөздер, көбінесе қорғаныс министрі Роберт Макнамараны дереккөз ретінде көрсетеді, «футбол» термині «Dropkick» кодолық атауы бар ядролық шабуыл жоспарынан шыққан деп мәлімдейді. Макнамара мұндай мәлімдеме жасаған кезде және қайда жасағаны туралы нақтыланбаған, сондай-ақ «Dropkick» туралы бастапқы дереккөз жоқ. Бұл талаптың негізі ойдан шығарылған болуы мүмкін, өйткені «Dropkick» есімді операция «Доктор Стрэнджлав» фильмінде ғана ерекше көзге түседі, онда генерал Бак Тургидсон (Джордж С. Скотт) президент Меркин Маффлиге (Питер Селлерс) Совет Одағына бет алған адасқан B-52 бомбалаушылары «Dropkick» операциясы аясындағы жаттығудың бөлігі болғанын хабарлайды. Президент Джонсонға футболды әскери көмекшінің қасында алып жүру стрессті тудырғандықтан, 1964 жылғы сайлау кампаниясы кезіндегі бір сапарында көмекші басқа ұшақта ұшқан. 1965 жылы Джонсон Роберт Макнамарамен оның қасында әскери көмекшінің болуын жою туралы келісімге келді. Бұл ұсыныс туралы ақпарат БАҚ-қа тарады, нәтижесінде Ақ үйдің көмекшісі Джек Валенти бұл мәселені қарастырғанын жоққа шығарды. Бұл жоққа шығару туралы хабарлаған «Аллен Скотт баяндамасы» газетінде Валенти «'қара қап' немесе 'футбол', біз оны қалай атасақ та, президенттің барлық сапарларында бірге жүреді» деген пікірін келтірген. Футбол президенттік кортеждің қалыпты бөлігіне айналған сайын оның туралы ақпарат пайда бола бастады. 1965 жылғы Baltimore Sun газетінде дағдарыс кезінде іске қосу кодтары қалай берілетіні және Пентагонда президенттік бұйрықтарды тексеру үшін қандай жүйелер бар екені туралы хабарлама жарияланды. Президенттерді қабылдаған шенеуніктер кейде әскери көмекшінің футболды алып жүргенін байқады. 1972 жылдың қыркүйегінде президент Ричард Никсон BART ашылуына қатысқанда, оның қабылдаушылары АҚШ теңіз жаяу әскері офицері алып жүрген «ерекше портфельге» назар аударды. Кейбір жағдайларда қиындықтар туындауы мүмкін. 1973 жылы Кэмп-Дэвидте Совет Одағының бас хатшысы Леонид Брежнев президентке сыйға берген Lincoln Continental көлігімен Никсоннан кенеттен кетіп қалғанда, Никсон күзеттен және, болжамды түрде, сөмке тасушыдан айырылды. Бір президент Ақ үйден сапар кезінде футбол тасушыға ыңғайлы жағдай жасауға құлықсыз болды. Хабарға сәйкес, Джимми Картер өзінің Джорджия штатындағы Плейнс резиденциясындағы трейлерде әскери көмекшінің болуына бас тартты, бірақ Картер бұл айыптаманы кейіннен жоққа шығарды. Картер президент болған кезде ол «Бисквитті» күртке қалтасында алып жүре бастады. Картер бұл картаны құрғақ тазалауға жіберілген костюмде жоғалтқан деген қауесет бар. 1981 жылғы қастандықтан кейін жараланған Рональд Рейганнан «Бисквит» дереу алынды, өйткені Джордж Вашингтон университетінің ауруханасының шұғыл жәрдем бөліміндегі дәрігерлер оның киімдерін кесіп тастады. Ол шұғыл жәрдем бөлімінің еденіндегі бір аяқ киімінде қауіпсізсіз қалдырылған. Оқиға кезінде Рейган футболды тасыған офицерден де айырылды, өйткені жараланған президенттің машинасымен кеткенде ол қалып қойды. Президент Билл Клинтон НАТО саммитінен асығыс кеткен кезде ядролық футбол тасушысын қалдырып кеткені хабарланды.
Соңғы кездері
Ядролық футбол президенттің қасында әрдайым болуы тиіс болғандықтан, оны алып жүретін көмекшілер жиі баспасөз суреттерінде көрінеді. Бұл фотосурет Трамп Жапония премьер-министрі Синдзо Абэге қабылдау өткізіп жатқан кезде түсірілген, сол кезде Солтүстік Корея Жапон теңізі арқылы ядролық қару тасуға қабілетті Пукгуксон-2 баллистикалық зымыранын ұшырғандығы туралы хабар тарады. АҚШ әскери шенеуніктері офицердің мұндай суретте болуы заңсыз емес, сондай-ақ дұрыс процедураға қайшы емес екенін түсіндірді, бірақ жағдайдың ерекше екенін мойындады. 2017 жылдың 8 қарашасында президент Трамп Қытайға мемлекеттік сапармен келген кезде, ядролық футболды алып жүрген АҚШ әскери көмекшілері Қытай қауіпсіздік қызметкерлерімен "қысқаша қақтығысқа" түсті, себебі соңғылары бұрынғыларына Ұлы халық залына кіруге тыйым салуға тырысты. Оқиғаны баяндаған саяси тілші Джонатан Сван: "Маған ешқашан қытайлықтардың ядролық футболды иеленбегені немесе портфельге тиіспегені айтылды. Сондай-ақ, қытайлық қауіпсіздік бөлімінің басшысы кейіннен американдықтардан түсініспеушілік үшін кешірім сұрады" деп жазды. Президент Трамп екінші мерзімге сайланбағандықтан, ол президент Байденнің инаугурациясына қатыспады, онда әдетте ядролық футбол тапсырылады. Оның орнына Трамптың ядролық футбол досы оның қасында қалды, ал екіншісі Байденмен бірге болды. EST сағат 12:00-де ауысу уақытында Трамп пен Пенстің (инаугурацияға қатысқан) ядролық футболдарындағы кодтар деактивацияланды, ал Байден мен болашақ вице-президент Камала Харристің ядролық футболдарындағы кодтар активтендірілді. 2021 жылдың ақпан айында Конгрестің 31 мүшесі президент Байденге ядролық қаруды іске қосу кодтарын пайдалануға толық құқығынан бас тартуды сұраған хатқа қол қойды. Хатта Байденнен "ядролық басқару және бақылау құрылымымызда тексерулер мен тепе-теңдіктерді орнатуды" сұрады және қолданыстағы құрылымға баламаларды ұсынды. 1986 жылғы Голдвотер-Николс заңы әскери басқару тізбегін оңайлатты, ол қазір президенттен қорғаныс министрі арқылы тікелей жауынгерлік командирлерге (CCDR, барлық төрт жұлдызды генералдар немесе адмиралдар) жүреді, қызмет басшыларын айналып өтеді. Қызмет басшыларына президентке және қорғаныс министріне кеңес беру міндеті жүктелді және біріктірілген жауынгерлік командалардағы қызметкерлерді оқыту және жарақтандыру жауапкершілігі берілді.