Епаминонд: Тебтың көрнекті әскербасы және мемлекет қайраткері

Епаминонд: ежелгі грек полководеці және мемлекет қайраткері. Тебаны күшті мемлекетке айналдырып, Спартаның ықпалын жойды. Тактикалық жаңалықтар жасады.

27 мин оқу

100%

Дереккөз: Epaminondas — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Тебалық генерал және мемлекет қайраткері (б.з.д. 362 ж.т.)

Эпаминондас (/ɪ/,/p//æ//m//ɪ/'/n//ɒ//n//d//ə//s/; б.з.д. 419/411–362 ж.т.) – б.з.д. 4 ғасырындағы грек генерал және мемлекет қайраткері, ежегі грек қала-мемлекеті Тебаны өзгертіп, оны спарталық бағыныштан шығарып, грек саясатындағы басты орынға жеткізген. Осы процесте ол Леуктра шайқасындағы жеңісімен спарталық әскери күшті жойды және Мессендік гелоттарды азат етті. Бұл Пелопоннес гректерінің тобы б.з.д. 600 ж. аяқталған үшінші Мессендік соғыстан кейін 230 жыл бойы спарталық билік астында құлдықта болған. Эпаминондас Грекияның саяси картасын қайта құрды, ескі одақтарды таратып, жаңаларын құрды және толық қалалардың салынуын қадағалады. Ол сонымен қатар әскери жағынан да ықпалды болды және бірнеше маңызды шайқас тактикасын ойлап тапты және енгізді. Тарихшы және замандасы Ксенофонт Эпаминондастың әскери шеберлігі туралы негізгі дереккөз болып табылады және ол өзінің «Эллиника» атты маңызды еңбегінде оған деген құрметін білдіреді (VII кітап, 5 тарау, 19). Осыған сәйкес, кейінгі ғасырларда римдық шешен Цицерон оны «Грекияның бірінші адамы» деп атады, ал Мишель де Монтень оны барлық уақытта өмір сүрген үш «ең құнды және ең ұлы адамның» бірі деп бағалады. Эпаминондастың грек саяси жүйесіне енгізген өзгерістері ұзаққа соқпады, себебі гегемониялар мен одақтардың ауысуы тоқтамай жалғасты. Оның өлімінен кейін жиырма жеті жыл өткен соң, Александр Македонский Тебаны қиратты. Осылайша, өзінің заманында идеалист және азат етуші ретінде мақтан еткен Эпаминондас бүгінде үлкен қала-мемлекеттердің күшін әлсіретіп, македониялық гегемонияға жол ашқан он жылдық (б.з.д. 371–362 жж.) науқандарымен еске алынады.

Тарихи дереккөздер

Епаминонданың өмірі ежелгі дереккөздерде, әсіресе оның кейбір жақын замандастарымен салыстырғанда (мысалы, Македонияның Филипп II және Пелопида) өте нашар куәландырылған. Мұның басты себебі – Плутархтың оның өмірбаянының жоғалуы. Эпаминондас Плутархтың «Параллель өмірлер» кітабында кең көлемді өмірбаян берген 50 ежелгі тұлғаның бірі болды, онда ол римдік мемлекет қайраткері Сципион Африканмен жұптастырылған; алайда, «Өмірлердің» бұл екі бөлігі де қазір жоғалып кетті. Плутарх өзінің өмірбаянын Эпаминондас қайтыс болғаннан кейін 400 жылдан астам уақыт өткен соң жазды, сондықтан ол екіншілік дереккөз болып табылады, бірақ ол өзінің дереккөздерін жиі көрсетеді, бұл оның мәлімдемелерін тексеруге мүмкіндік береді. Эпаминонданың өмірінен кейбір эпизодтарды Плутархтың замандастары Пелопида мен Агесила II өмірбаяндарынан табуға болады. Б.з.б. бірінші ғасырдағы римдік автор Корнелий Непостың Епаминондас туралы сақталған (немесе мүмкін қысқартылған) өмірбаяны бар, ол Плутархтың өмірбаяны болмаған жағдайда, Епаминонданың өміріне маңызды дереккөз болып табылады. Грек тарихының 411–362 ж.б.з. кезеңін негізінен тарихшы, замандас және тікелей куәгер Ксенофонт растайды, оның еңбегі Фукидидтің Пелопоннес соғысы тарихының жалғасы болып табылады. Спарта мен оның патшасы Агесилаға жақын болған Ксенофонт, әрдайым Епаминондасты есімдерін атамайды және оның Леуктра шайқасына қатысқанын көрсетпейді. Дегенмен, Ксенофонт Эпаминонданың соңғы шайқасы мен өлімі туралы айтады, бұл «Хеллениканың» соңғы, жетінші кітабында баяндалған. Эпаминонданың IV ғасырдың қақтығыстарындағы рөлін кейіннен Диодор Сицилий өзінің «Тарихи кітапханасы» еңбегінде сипаттаған. Диодор б.з.б. 1 ғасырда жазған, ол да екіншілік дереккөз болып табылады, бірақ басқа жердегі мәліметтерді растау үшін пайдалы.

Ерте өмір

Эпаминондас Фивада жоғары мәртебелі отбасында дүниеге келді, дәстүр бойынша олар мифтік Спартойлықтардан тараған деп есептелді. Оның туған жылы нақты анықталмаған, шамамен б.з.д. 419-411 жылдар аралығында болған деген болжам бар. Эпаминондастың жақын туыстары туралы мәліметтерде оның әкесі Поли́мнис, ағасы Кафисиас есімдері аталады, және оның ата-анасы екеуі де б.з.д. 371 жылы Леуктра шайқасындағы жеңісін көріпті. Оның білімі жоғары деңгейде және жан-жақты болды. Ол китарада ойнауды, флейта тартуды және билеуді үйренді. Гимназияда жаттығулар жасағанда (Теба білімінің маңызды бөлігі), ол күшке қарағанда ептілікке бейім екенін көрсетті. Эпаминондаға Таранттан келген Лисис философияны оқытты, ол Пифагорлық болған және Магна Грекиядағы қуғыннан қашып, Эпаминонданың әкесінің үйінде қоныстанды. Лисис Эпаминондаға зор әсер етті, ол қартайған ұстазына адалдығын көрсетіп, Пифагор философиясын қабылдады, кейіннен оның қабіріне ерекше күтім жасады. Эпаминондас сол заманның барлық қадірлі мінез-құлықтарын – патриотизмді, адалдықты, өзімшілдіксіздікті және қарапайымдылықты – көрсете білді. Өзінің қажеттіліктерін шектеу және тәуелсіздігін арттыру үшін ол қарапайым өмір салтын ұстанды, тіпті ерікті түрде кедейлікте өмір сүрді. Ежелгі деректерде оның әскери істегі шеберлігі мен сөз өнері, сондай-ақ, сыртқа жабық мінезі, тұрақты ой-пікірі және өткір юморы да айтылған. Эпаминондас ешқашан үйленбеді, бірақ Пифагорлықтардың салты бойынша, достық қарым-қатынастарды күшейтіп, өмір бойғы серігі Пелопидаспен тығыз байланыста болды.

Өмірбаян

Епаминонд грек тарихының аса даулы кезеңінде өмір сүрді. Б.з.д. 404 жылы Пелопоннес соғысында жеңіске жеткеннен кейін Спарта Грекияның қалған бөлігіне қатысты агрессивті, бір жақты саясатқа көшті және көптеген бұрынғы одақтастарын тез арада наразылыққа түсірді. Фива, соғыс кезінде өзінің күшін арттырып, Боэотияның (Ежелгі Грекияның Аттикадан солтүстік-батыс аймағы) басқа қалаларын бақылауға ұмтылды. Бұл саясат, сондай-ақ басқа да даулар Фиваны Спартамен қақтығысқа әкелді. Б.з.д. 395 жылы Фива Афина, Коринф және Аргоспен бірге Коринф соғысында Спартаға (бұрынғы одақтас) қарсы тұрды. Сегіз жылға созылған бұл соғыста спарталықтар фивандықтарға бірнеше қанды жеңілістерді сыйлады. Соғыс аяқталған кезде Фива кеңею жоспарларын тоқтатуға және Спартамен бұрынғы одағына оралуға мәжбүр болды. Алайда, б.з.д. 382 жылы спарталық қолбасшы Фоэбидас Фиваны Спартаға қарсы бұратын және Эпаминондтың билікке өтуіне жағдай жасайтын әрекет жасады. Боэотия арқылы жорық жасаған Фоэбидас Фивадағы азаматтық келіспеушіліктен пайдаланып, әскерін қалаға кіргізді. Ішке кірген соң, ол Кадмеяны (Фива акрополі) басып алып, Спартаға қарсы партияны қаладан қашуға мәжбүр етті. Эпаминонд бұл топқа байланысты болғанымен, қалуға рұқсат алды, себебі "оның философиясы оны жалғыз өмір сүретін, ал кедейлігі әлсіз деп есептелуіне себеп болды". Спарталықтар Фивада марионеттік үкімет орнатты және Фивандықтардың мінез-құлқын бақылау үшін Кадмеяға гарнизон орналастырды.

Ерте мансап

Эпаминонд б.з.б. 385 жылы Мантиней қаласына шабуыл жасаған Спартаға көмектескен теба жасағында қызмет еткен деген аңыз бар. Осы шабуыл кезінде ол Пелопиданың өмірін сақтап қалған, бұл олардың достығын нығайтқан дейді. Плутарх және Паузанияс баялаған оқиға Сократтың б.з.б. 424 жылы Делиум шайқасында Алківиадты құтқаруының тарихи емес қайталануы деп есептеледі. Кейбір тарихшылар Эпаминондтың б.з.б. 385 жылы спарталықтармен бірге қызмет еткенін мойындайды, бірақ бір автор осы кезеңде спарталық-тебалық одақ болғандығына күмән келтіреді.

378 ж. т. б. Тебалық төңкеріс

Спарта билікті басып алғаннан кейінгі жылдары, жер аударылған тебандықтар Афинада жиналып, Пелопиданың ықпалымен қалаларын азат етуге дайындалды. Осы уақытта Эпаминонд Тебадағы жастарды спарталықтарға қарсы күреске дайындауға кірісті. Б.з.д. 379 жылғы қыста Пелопида басқаратын сүргіншілердің шағын тобы қалаға жасырын кірді. Олар спарталық үкіметтің басшыларын өлтіріп, Эпаминонд пен Горгидастың, сондай-ақ жас жігіттер тобының және афиналық гоплиттер күшінің қолдауымен Кадмеяда спарталықтарды қоршап алды. Келесі күні Эпаминонд пен Горгида Пелопида мен оның серіктерін тебандықтар жиналысына алып келіп, оларды бостандық үшін күресуге шақырды; жиналыс Пелопида мен оның серіктерін азат етушілер деп жариялады. Кадмея қоршауда болды, спарталықтар шабуылға көшті; Пелопида оларды Спартадан келген әскер құтқаруға келмес бұрын қуу керек екенін түсінді. Спарталық гарнизон ақырында, ешбір зиян келтірмей кетуге рұқсат етілгені шартымен, тапсырылды. Конспираторлардың жетістігінің шектілігі мынада: спарталық гарнизон Спартаға қайта оралатын жолда оларды құтқаруға келген спарталық күшпен кездесті.

378371 б.з.д. соңынан

Тебадағы көтеріліс туралы хабар Спартаға жеткенде, қаланы бағындыру үшін Клеомброт I басшылығындағы әскер жіберілді, бірақ тебандықтармен шайқаспай кері қайтты. Содан кейін Агесила II басқаратын әскер тебандықтарға шабуыл жасауға жіберілді. Дегенмен, тебандықтар спарталық әскермен шайқасқа түсуден бас тартып, Тебаның сыртында траншея мен бекініс салып, оны басып алды, осылайша спарталықтардың қалаға жол тауып кіруіне кедергі келтірді. Спарталықтар аймақты тонады, бірақ ақырында Тебаны тәуелсіз күйде қалдырып кетіп қалды. Осы жеңіс тебандықтарды осындай шабыттандырды ki, олар көршілес қалаларға да әрекеттер жасады. Көп ұзамай тебандықтар ескі боэот конфедерациясын жаңа, демократиялық формада қайта құруға қол жеткізді. Боэотия қалалары федерация болып бірікті, оның атқарушы органы Боэотияның жеті ауданынан сайланған жеті генералдан, яки боэотархтардан тұрды. Бұл саяси бірігу өте табысты болды, сондықтан Теба және Боэотия атаулары аймақтың жаңадан туған бірлігін көрсететіндей етіп, енді жиі алмастырыла қолданылатын болды. Тебандықтарды басып тастауға тырысқан спарталықтар келесі бірнеше жылда Боэотияға үш рет шабуыл жасады (б.з.д. 378, 377 ж., және мүмкін Леуктра). Бастапқыда тебандықтар спарталықтармен бетпе-бет кездесуден қорқып, бірақ бұл қақтығыс оларға көп тәжірибе мен оқу берді, соның нәтижесінде олардың "рухтары оянды, денелері қиындықтарға толыққанды дайындықпен шыңдалды, және олардың үздіксіз күресінен тәжірибе мен батылдық алды". Спарта Грекиядағы басым құрлықтағы күш болып қала бергенімен, боэотиялықтар өздері де соғысқа қабілетті және саяси тұйық күш екенін көрсетті. Сонымен қатар, Спартаға қарсы агрессивті саясатты жақтаған Пелопидас Тебада маңызды саяси көшбасшы ретінде бекінді. Эпаминондастың б.з.д. 371 жылға дейінгі жылдардағы рөлін анықтау қиын. Әрине, ол 370-ші жылдарда Боэотияны қорғауда тебандық әскерлерімен бірге қызмет етті, ал б.з.д. 371 жылға қарай боэотарх болды. 371 жылдан кейін олардың жақын достығы мен тығыз ынтымақтастығын ескере отырып, Эпаминондас пен Пелопидас б.з.д. 378–371 жылдар аралығында тебандық саясаты бойынша да тығыз ынтымақтастық жасады деп болжауға болады.

When news of the uprising at Thebes reached Sparta, an army under Cleombrotus I had been dispatched to subdue the city, but turned back without engaging the Thebans. Another army under Agesilaus II was then dispatched to attack the Thebans. However, the Thebans refused to meet the Spartan army in battle, instead building a trench and stockade outside Thebes, which they occupied, preventing the Spartans advancing on the city. The Spartans ravaged the countryside but eventually departed, leaving Thebes independent. This victory so heartened the Thebans that they undertook operations against other neighboring cities as well. In short order the Thebans were able to reconstitute their old Boeotian confederacy in a new, democratic form. The cities of Boeotia united as a federation with an executive body composed of seven generals, or Boeotarchs, elected from seven districts throughout Boeotia. This political fusion was so successful that henceforth the names Theban and Boeotian were used interchangeably in a nod to the newfound solidarity of the region. Seeking to crush the Thebans, the Spartans would invade Boeotia three times over the next few years (378 BC, 377 BC, ? possibly Leuctra). At first, the Thebans feared facing the Spartans head on, but the conflict gave them much practice and training, and they "had their spirits roused and their bodies thoroughly inured to hardships, and gained experience and courage from their constant struggles". Although Sparta remained the dominant land power in Greece, the Boeotians had demonstrated that they, too, were a martial threat and a politically cohesive power. At the same time, Pelopidas, an advocate of an aggressive policy against Sparta, had established himself as a major political leader in Thebes. Epaminondas's role in the years prior to 371 BC is difficult to piece together. Certainly, he served with the Theban armies in the defence of Boeotia in the 370s BC, and by 371 BC, he had become a Boeotarch. It seems safe to assume, given their close friendship and their close collaboration after 371 BC, that Epaminondas and Pelopidas also collaborated closely on Theban policy in the period of 378–371 BC.

371 ж. т. б. бейбітшілік конференциясы

Теба төңкерісінен кейінгі жылдары Спарта мен Теба арасында үздіксіз шайқастар болды, Афина да осы қақтығысқа тартылды. 375 ж. ортақ бейбітшілік орнатуға әлсіз талпыныс жасалды, бірақ 373 ж. (кейінірек болса да) Афина мен Спарта арасындағы шайқастар қайта басталды. 371 ж. Афина мен Спарта қайтадан соғыстан шаршады, сол 371 ж. Спартада ортақ бейбітшілікке қатысты тағы бір әрекетті талқылау үшін конференция өтті. Эпаминонд 371 ж. Беотарх қызметін атқарды және Бейотиялық делегацияны бейбітшілік конференциясына жетекшілік етті. Бейбітшілік шарттары конференцияның басында келісілді, ал тебандықтар келісімге өз атынан ғана қол қойды. Бірақ, келесі күні Эпаминонд Спартамен қарым-қатынасты күрт нашарлатты, ол тек тебандықтар үшін ғана емес, барлық беотийліктер үшін қол қоюды талап етті. Агесила Теба елшілерінің қолтаңбасын өзгертуге рұқсат бермеді, Боетия қалалары тәуелсіз болуы керек деп талап қойды; Эпаминонд олай болса, Лакония қалалары да тәуелсіз болуы керек деп жауап берді. Ашуға буған Агесила тебандықтарды құжаттан шығарып тастады. Делегация Тебаға оралды, екі тарап та соғысқа дайындалды.

Леуктра шайқасы (б.з.д. 371 жыл)

Бейбіт келіссөздердің сәтсіз аяқталуынан кейін, Спартадан Фокиде әскер басқарған спартан патшасы Клеомбротқа тікелей Беотияға аттануға бұйрық жіберілді. Клеомброт беотиялықтардың өзіне тұзақ құрып, қоршауға алуына дайын болған тау өткелдерінен қашу үшін солтүстікке қарай бет алды. Клеомброт беотиялықтардың аумағына күтпеген жерден кіріп, бір бекініс тез басып алып, 10 немесе 12 триреманы тартып алды. Содан кейін Тебаға қарай аттанған ол Теспия аймағындағы Левктрада лагерь құрды. Бұл жерде Беотия әскері оны қарсы алды. Спартан әскерінің құрамында 10 000-ға жуық гоплит болды, олардың 700-і спартиаттар деп аталатын таңдаулы жауынгерлер еді. Олардың қарсысында болған беотиялықтардың саны 6000-ға жуық болды, бірақ оларды пелопоннезиялықтардың ат әскерінен артық ат әскері күшейтті. Эпаминондаға Беотия әскерін басқару, ал қалған алты беотархқа кеңес беру міндеті жүктелді. Сол кезде Пелопидас Фиванның ең мықты әскері - "Киелі топтың" капитаны болды. Соғыстан бұрын, әрине, беотархтар арасында шайқасу керек пе, жоқ па деген сұрақтар көп талқыланды. Агрессивті саясаттың тұрақты жақтауы ретінде Эпаминонд шайқасқысы келді, оны Пелопида қолдады, ол шайқасқа дауыс беруді жеңілдетті. Соғыс барысында Эпаминонд гректер соғыстарында бұрын-соңды болмаған тактиканы қолданады. Грек әскерлері қолданатын фалангалар соғыста оңға бұрылуға бейім еді, "себебі қорқыныш әр адамды оң жағындағы қарусыз жағын қорғаныш ретінде пайдалануға талпындырады". Сондықтан дәстүр бойынша, фланг осы үрдіске қарсы тұру үшін оң жақ флангтағы таңдаулы әскерлермен шайқасқа орналасты. Осылайша, Левктрадағы спартандық фалангада Клеомброт пен элиталық спартиаттар оң жақта, ал аз тәжірибелі пелопоннезиялық одақтастар сол жақта болды. Алайда, спартандықтардың сандық артықшылығына қарсы тұру үшін Эпаминонд екі тактикалық жаңалықты жүзеге асырды. Біріншіден, ол әскердегі ең жақсы әскерлерді алып, оларды сол жақ қанатта 50 қатарға (әдеттегі 8-12 қатардан айырмашылығы) орналастырды, Клеомброт пен спартандықтарға қарама-қарсы, Пелопида мен қасиетті топ сол жақ қанатта. Екіншіден, ол пелопоннезиялық фаланганың еніне сәйкес келмейтінін (сол флангты тереңдеткенге дейін) мойындап, ол мұны жасауға барлық әрекеттерден бас тартты. Қайта, әлсіз әскерлерін оң жақ қапталына орналастырып, "жаудың шабуыл жасауы кезінде соғыстан аулақ болып, біртіндеп кері шегінуді" бұйырды. Терең фаланганың тактикасын Делиум шайқасында 25 адамнан тұратын терең формацияны қолданған тағы бір фивандық генерал Пагондас алдын ала болжаған болатын. Алайда, элиталық әскерлердің позициясын кері бұру және шабуылдың көлбеу желісі жаңалықтар болды; сондықтан Эпаминонд өзінің флангісін бас тартудың әскери тактикасына жауапты болған сияқты. Левктрадағы шайқас ат әскері арасындағы қақтығыстан басталды, онда фивандықтар төменгі спартандық ат әскерін жеңіп, оларды жаяу әскер қатарына қайтарып, осылайша фаланканы бұзды. Содан кейін шайқас Эрнестте басталды, күшейтілген фивандық сол жақ флангі екі есе жылдамдықпен алға жылжуда, ал оң жақ фланг кері шегінді. Қатысқаннан кейін спартаның оң жақ флангі фивандықтардың күшеюі мен массасына беріле бастады, ал Клеомброт өлтірілді. Спарталықтар патшаның денесін құтқару үшін жеткілікті уақыт ұстап тұрса да, олардың желісі фивандық шабуылдарының күшінен тез арада сынды. Спарталықтардың қашып кетуін көрген сол жақ қанаттағы пелопоннезиялық одақтастар да қашып кетті, ал бүкіл әскер бұзылып, кері шегініп кетті. Мың пелопоннезиялық өлтірілді, ал беотиялықтар тек 300 адамнан айырылды. Ең бастысы, бұл бүкіл спартандық жұмыс күшінің маңызды бөлігін құрағандықтан, 700 спартиаттың 400-і қаза тапты, бұл Спартаның болашақ соғыс жасау қабілетіне үлкен қауіп төндірді. Спарталықтар шайқастан кейін, олар мен пелопоннезиялықтардың өлгендерді жинап алуын сұрағанда, Эпаминонд спарталықтар өздерінің шығындарының ауқымын жасыруға тырысады деп күдіктенді. Сондықтан ол пелопоннезиялықтарға өлгендерін алдымен алып кетуіне рұқсат берді, осылайша қалғандар спартиаттар екені көрініп, фивандық жеңісінің ауқымын атап көрсетті. Левктрадағы жеңісі Спартаның Грекияға деген үстемдігін түп-тамырымен сілкіндірді. Спарталықтардың саны әрқашан салыстырмалы түрде аз болғандықтан, Спарта қомақты әскерлерді құру үшін одақтастарына арқа сүйеді. Алайда, Левктрадағы жеңілістен кейін пелопоннезиялық одақтастар спартандықтардың талабына мойынсұнуға аз бейім болды. Сонымен қатар, Левктра және басқа шайқастардағы адам шығындарынан кейін спарталықтар өз одақтастарына үстемдігін қайта орнатуға лайықты жағдайда болмады.

Immediately following the failure of the peace talks, orders were sent out from Sparta to the Spartan king Cleombrotus, who was at the head of an army in Phocis, commanding him to march directly to Boeotia. Skirting north to avoid mountain passes where the Boeotians were prepared to ambush him, Cleombrotus entered Boeotian territory from an unexpected direction and quickly seized a fort and captured 10 or 12 triremes. Then marching towards Thebes, he camped at Leuctra, in the territory of Thespiae. Here, the Boeotian army came to meet him. The Spartan army contained some 10,000 hoplites, 700 of whom were the elite warriors known as Spartiates. The Boeotians opposite them numbered about 6,000, but were bolstered by a cavalry superior to that of the Peloponnesians. Epaminondas was given charge of the Boeotian army, with the other six Boeotarchs in an advisory capacity. Pelopidas, meanwhile, was captain of the Sacred Band, the elite Theban troops. Before the battle, there was evidently much debate amongst the Boeotarchs about whether to fight or not. As a consistent advocate of an aggressive policy, Epaminondas wished to fight, and supported by Pelopidas, he managed to swing the vote in favour of battle. During the course of the battle, Epaminondas was to display a grasp of tactics hitherto unseen in Greek warfare. The phalanx formation used by Greek armies had a distinct tendency to veer to the right during battle, "because fear makes each man do his best to shelter his unarmed side with the shield of the man next him on the right". Traditionally, a phalanx therefore lined up for battle with the elite troops on the right flank to counter this tendency. Thus, in the Spartan phalanx at Leuctra, Cleombrotus and the elite 'Spartiates' were on the right, while the less experienced Peloponnesian allies were on the left. However, needing to counter the Spartans' numerical advantage, Epaminondas implemented two tactical innovations. Firstly, he took the best troops in the army, and arranged them 50 ranks deep (as opposed to the normal 8–12 ranks) on the left wing, opposite Cleombrotus and the Spartans, with Pelopidas and the Sacred Band on the extreme left flank. Secondly, recognizing that he could not have matched the width of the Peloponnesian phalanx (even before deepening the left flank), he abandoned all attempts to do so. Instead, placing the weaker troops on the right flank, he "instructed them to avoid battle and withdraw gradually during the enemy's attack". The tactic of the deep phalanx had been anticipated by Pagondas, another Theban general, who used a 25 man deep formation at the Battle of Delium. However, the reversing of the position of the elite troops, and an oblique line of attack were innovations; it seems that Epaminondas was therefore responsible for the military tactic of refusing one's flank. The fighting at Leuctra opened with a clash between the cavalry, in which the Thebans were victorious over the inferior Spartan cavalry, driving them back into the ranks of the infantry, and thereby disrupting the phalanx. The battle then commenced in ernest, with the strengthened Theban left flank advancing at double speed, while the right flank retreated. After intense fighting, the Spartan right flank began to give way under the impetus and the mass of Thebans, and Cleombrotus was killed. Although the Spartans held on for long enough to rescue the body of the king, their line was soon broken by the sheer force of the Theban assault. The Peloponnesian allies on the left wing, seeing the Spartans put to flight, also broke and ran, and the entire army retreated in disarray. One thousand Peloponnesians were killed, while the Boeotians lost only 300 men. Most importantly, since it constituted a significant proportion of the entire Spartan manpower, 400 of the 700 Spartiates present were killed, a loss that posed a serious threat to Sparta's future war making abilities. When, after the battle, the Spartans asked if they and the Peloponnesians could collect the dead, Epaminondas suspected that the Spartans would try to cover up the scale of their losses. He therefore allowed the Peloponnesians to remove their dead first, so that those remaining would be shown to be Spartiates, and emphasise the scale of the Theban victory. The victory at Leuctra shook the foundations of the Spartan dominance of Greece to the core. Since the number of Spartiates was always relatively small, Sparta had relied on her allies in order to field substantial armies. However, with the defeat at Leuctra, the Peloponnesian allies were less inclined to bow to Spartan demands. Furthermore, with the loss of men at Leuctra and other battles, the Spartans were not in a strong position to reassert their dominance over their erstwhile allies.

Тебалықтардың үстемдігі

Левтра шайқасынан кейін тебалықтар жеңісін Спартадан кек алу арқылы жалғастыруды жоспарлады; сондай-ақ олар Афинаны оларға қосылуға шақырды. Бірақ Фераялық Ясон бастаған тессалиялық одақтастары оларды спарталық әскердің қалған бөлігін толықтай талқандаудан қайтарды. Оның орнына Эпаминонд Боэотия конфедерациясын нығайтуға кірісті, бұрын Спартаға жақын болған Орхомен полисін лигаға қосылуға мәжбүр етті. Келесі жылы тебалықтар Пелопоннеске жорық жасады, мақсаты – спарталық билікті түпкілікті түрде жою. Тебалықтар спарталық гегемонияны тоқтату ғана емес, оны өздерінің гегемониясымен алмастыру туралы қашан ойлай бастағаны нақты белгісіз, бірақ соңында осы мақсатқа ұмтылғаны анық. Ханс Бек Пелопоннес одағындағы Спарта мен Делос одағындағы Афинадан өзгеше, Теба империя құруға немесе одақтастарын тұрақты және берік ұйымға байлауға тырыспағанын айтады. Шындығында, Левтрадан кейін Теба алыс аймақтарда билік құру жоспарларына емес, Орталық Грекиядағы дипломатиялық күш-жігерге көбірек назар аударды. 370 жылдың соңына қарай Тебаның Орталық Грекиядағы одақтар желісі оны бұл аймақта бұрынғыдан гөрі қауіпсіз етті – Левтраға дейін мұндай қауіпсіздік болмаған еді – және тебалық ықпалды одан әрі кеңейтуге мүмкіндік берді.

Пелопоннеске бірінші шабуыл (б.з.д. 370 ж.)

Левтра шайқасынан кейін Тебалықтар Афинаға жеңісі туралы хабаршы жібергенде, оны мүлдем үнсіздік күтіп алды. Содан кейін афиналықтар спарталықтардың қиын жағдайын пайдаланып, Афинада кеңес өткізді, онда б.з.д. 371 жылы ұсынылған бейбіт шарты барлық қалалар (Элис ең болмаса) тарапынан бекітілді; және бұл жолы шартта бұрын спарталықтардың билігінде болған Пелопоннес қалаларының тәуелсіздігі нақты көрсетілді. Осы мүмкіндікті пайдаланып, мантинейліктер өздерінің елді мекендерін біріктіріп, бір қала құруға және оны бекітуге шешім қабылдады, бұл Агесилаға зор ашу келтірді. Сонымен қатар, Тегея, Мантинеяның қолдауымен, Аркадия одағын құруға бастама жасады. Бұл спарталықтардың Мантинеяға соғыс жариялауына әкелді, содан кейін Аркадия қалаларының көпшілігі спарталықтарға қарсы тұру үшін бірікті (осылайша спарталықтардың алдын алуға тырысқан конфедерация құрылды) және тебалықтардан көмек сұрады. Тебалық әскері б.з.д. 370 жылы келді, оны Эпаминонд және Пелопид басқарды, екеуі де сол кезде Боеотархтар болды. Аркадияға қарай жол тартқанда, тебалықтарға Спартаның бұрынғы одақтастарының қарулы жасақтары қосылды, олардың саны 50-70 мың адамға жетті. Аркадияда Эпаминонд аркадиялықтарды өздерінің лигасына бірігуге және Спартаға қарсы күш орталығы ретінде Мегалополис жаңа қаласын салуға шақырды. Эпаминонд, Пелопид пен аркадиялықтардың қолдауымен, басқа Боеотархтарды Лаконияға шабуыл жасауға көндірді. Оңтүстікке қарай жылжып, олар Еврот өзенін кесіп өтті, Спартаның шекарасын бұзып, тарихта ешқандай жау әскері бұрын басып өтпеген жерге жетті. Спарталықтар зор әскермен шайқасуға дайын болмағандықтан, тек қалаларын қорғады, бірақ тебалықтар оны басып алуға тырыспады. Тебалықтар мен олардың одақтастары Лаконияны, Гитхий портына дейін тонады, Лакедемондық периоектердің бір бөлігін Спартаға деген адалдығынан босатты. Эпаминонд қысқа уақытқа Аркадияға оралды, содан кейін тағы оңтүстікке, осы жолы Спарталықтар 200 жыл бұрын бағындырған Месенияға аттанды. Эпаминонд Месенияның гелоттарын босатып, Итоме тауында ежелгі Мессен қаласын қайта тұрғызды, оның бекіністері Грекиядағы ең мықтылардың бірі болды. Содан кейін ол Грекияның барлық жерінен Мессендік эмигранттарды отанына оралып, жерлерін қайта құруға шақырды. Месенияның жоғалуы спарталықтар үшін аса ауыр соққы болды, өйткені бұл аймақ Спартаның аумағының үштен бірін құрады және олардың гелоттарының жартысына жуығы осы жерде тұрды. Спарталықтардың "кәсіби" әскерге айналуына осы гелоттардың еңбегі себеп болды. Эпаминондтың 370/369 ж.ж. жорылы "Спартаның әскери үстемдігінің экономикалық негізін" қиюға бағытталған "түсінікті емес стратегияның үлгісі" ретінде сипатталды. Бірнеше айдың ішінде Эпаминонд Спартаға қарсы екі жаңа жау мемлекет құрды, Спарта экономикасының негізін шайқалтты және Спартаның беделін түгелдей құлатты. Бұл міндетті орындағаннан кейін ол жеңімпаз әскерін үйіне қайтарды.

When, in the immediate aftermath of Leuctra, the Thebans had sent a herald to Athens with news of their victory, the messenger was met with stony silence. The Athenians then decided to take advantage of the Spartan discomfiture, holding a conference in Athens, in which the peace terms proposed earlier in 371 BC were ratified by all cities (except Elis); and this time, the treaty explicitly made the Peloponnesian cities, formerly under Spartan dominance, independent. Taking advantage of this, the Mantineans decided to unify their settlements into a single city, and to fortify it; a decision which greatly angered Agesilaus. Furthermore, Tegea, supported by Mantinea, instigated the formation of an Arcadian alliance. This led to the Spartans declaring war on Mantinea, whereupon the majority of Arcadian cities grouped together to oppose the Spartans (thus forming the confederation that the Spartans were trying to prevent), and requested assistance from the Thebans. The Theban force arrived late in 370 BC, and it was led by Epaminondas and Pelopidas, both at this time Boeotarchs. As they journeyed into Arcadia, the Thebans were joined by armed contingents from many of Sparta's former allies, swelling their forces to some 50–70,000 men. In Arcadia Epaminondas encouraged the Arcadians to form their proposed league, and to build the new city of Megalopolis (as a center of power opposed to Sparta). Epaminondas, supported by Pelopidas and the Arcadians, then persuaded the other Boeotarchs to invade Laconia. Moving south, they crossed the Evrotas River, the frontier of Sparta, which no hostile army had breached in memory. The Spartans, unwilling to engage the massive army in battle, simply defended their city, which the Thebans did not attempt to capture. The Thebans and their allies ravaged Laconia, down to the port of Gythium, freeing some of the Lacedaemonian perioeci from their allegiance to Sparta. Epaminondas briefly returned to Arcadia, before marching south again, this time to Messenia, a region which the Spartans had conquered some 200 years before. Epaminondas freed the helots of Messenia, and rebuilt the ancient city of Messene on Mount Ithome, with fortifications that were among the strongest in Greece. He then issued a call to Messenian exiles all over Greece to return and rebuild their homeland. The loss of Messenia was particularly damaging to the Spartans, since the territory comprised one third of Sparta's territory and contained half of their helot population. It had been the helots' labor which had allowed the Spartans to become a "full time" army. Epaminondas' campaign of 370/369 BC has been described as an example of "the grand strategy of indirect approach", which was aimed at severing "the economic roots of her [Sparta's] military supremacy." In mere months, Epaminondas had created two new enemy states that opposed Sparta, shaken the foundations of Sparta's economy, and all but devastated Sparta's prestige. This accomplished, he led his army back home, victorious.

Сот

Пелопоннестегі барлық қалаулыларын орындау үшін Эпаминонд өзінің әріптес боетархтарын қызмет мерзімі бітіп қалғаннан кейін бірнеше ай бойы соғыс алаңында қалуға көндірді. Эпаминонд үйіне оралғанда, оны қаһарман ретінде емес, саяси қарсыластары ұйымдастырған сот процесі күтіп тұрды. Корнелий Непостың сөзіне қарағанда, өзін қорғағанда Эпаминонд егер өлім жазасына кесілсе, үкім туралы жазуда мына сөздерді жазуды сұрады: «Эпаминондты тебандықтар өлімге кесті, өйткені ол оларды Левктра шайқасында лакедемондықтарды жеңуге мәжбүр етті, ал ол генерал болғанға дейін бооттықтардың ешқайсысы далаға оларға тіке қарауға батыл болған емес, және ол бір шайқаста Тебаны құрылудан құтқарып қана қоймай, бүкіл Грекияға бостандық сыйлады, сондай-ақ екі елдің де күшін осындай деңгейге жеткізді: тебандықтар Спартаға шабуыл жасады, ал лакедемондықтар тірі қалуға қанағаттанды; ол Мессенаны бекіткеннен кейін Спартаны тығыз қоршаумен жауып тастағанша соғысты тоқтатпады». Қазылар күліп, айыптаулар алынып тасталды, ал Эпаминонд келесі жылға Боетарх болып қайта сайланды.

Пелопоннеске екінші шабуыл (б.з.д. 369)

369 ж. б.з.д. Аргивтер, Элеандар және Аркадиялықтар Спартаға қарсы соғысты жалғастыруға құштар болып, фивтіктерді өздеріне қолдау көрсету үшін шақырды. Епаминондас өзінің беделінің шыңына жеткенде, қайтадан одақтас шабуылдаушы күштерге басшылық етті. Қорынт мүйісіне жеткенде, фивтіктер оны спартандықтар мен афиналықтар (коринфтіктермен, мегарандықтармен және пеллендіктермен бірге) қатаң күзетіп тұрғанын көрді. Эпаминонд лакедемондықтар күзеткен ең әлсіз жерге шабуыл жасауға шешім қабылдады; таңертеңгі шабуылда ол спартандықтардың бекінісін бұзып өтіп, Пелопоннес одақтастарына қосылды. Осылайша фивтіктер оңай жеңіске жетіп, мүйісті кесіп өтті. Диодор бұл "бұрынғы ұлы ерліктерінен еш кем емес" екенін атап көрсетті. Дегенмен, экспедицияның қалған бөлігі көп нәтиже бермеді: Сикйон мен Пеллен Фивпен одақтасты, ал Троэзен мен Эпидаврдың ауылдары тоналып, қиратылды, бірақ қалаларды бағындыру мүмкін болмады. Қорынтқа жасалған сәтсіз шабуылдан кейін және Сиракузалық Дионисийдің Спартаға көмек үшін жіберген күштер келген соң, фивтіктер үйлеріне қайтуға шешім қабылдады.

Фессалия (б.з.д. 368)

Эпаминонд Тебаға оралғанда, оны екінші рет қуғынға түсірген саяси қарсыластары оны соттауды жалғастырды. Олар б.з.б. 368 жылы оны Беотарх лауазымынан шеттетуге қол жеткізді. Бұл Левктра шайқасынан бастап өліміне дейін ол Беотарх қызметін атқармаған жалғыз жыл болды. 368 жылы Теба армиясы Тесалияға Пелопида мен Исменияны құтқару үшін жорық жасады, олар елшілік қызметін атқару кезінде Александр Ферейлікпен тұтқындалған еді. Тебалық әскер Александр мен оның одақтастарын жеңе алмады, сонымен қатар кері шегінуге тырысқанда қиын жағдайға түсті; Эпаминонд, қатардағы әскер ретінде, оларды құтқаруға қол жеткізді. 367 жылдың басында Эпаминонд Пелопида мен Исменияны босату үшін екінші тебалық жорығын жетекшілік етті. Ақыры ол тесалиялықтарды айламен жеңіп, екі тебалық елшіні ешқандай шайқассыз босатты.

Пелопоннеске үшінші шабуыл (б.з.д. 367)

367 ж.б.к. көктемінде Епаминонд Пелопоннеске қайтадан шабуыл жасады. Бұл жолы Арги әскері Епаминондтың өтініші бойынша Истмустың бір бөлігін басып алды, бұл Фива әскеріне Пелопоннеске кедергісіз кіруге мүмкіндік берді. Осы жолы Эпаминонд Ахаяға жорық жасап, Тебаға адалдықтарын бекітуге тырысты. Ешбір әскер оған далада қарсы тұруға батыл болмады, сондықтан Ахая олигархтары Тебамен одақтасу туралы ұсынысқа келісті. Эпаминондтың Ахая олигархиясын қабылдауы Аркадиялықтар мен оның саяси қарсыластарының наразылығын тудырды, сондықтан оның шешімі көп ұзамай өзгертілді: демократия орнатылды, ал олигархтар жер аударылды. Алайда, бұл демократиялық үкіметтер ұзаққа солмады, себебі барлық қалалардан шыққан спарталық аристократтар бірігіп, әрбір қалаға кезекпен шабуылдап, олигархияны қайта орнатты. Г. Л. Коуквеллдің сөзімен айтқанда, "кейін болған оқиғалар, бәлкім, Епаминондтың сарабдалдығын көрсетті. Осы жер аударылғандар қалаларды қайтарып алғаннан кейін, 'олар енді орта жолды ұстанбады'”. Тебаның оларға жасаған қатысынан кейін, олар бұрынғы бейтараптық позицияларын тастап, "Лакедемондықтарды ынтамен қолдап күресті".

Фибаға қарсылық көрсету

366/365 ж. б.з.д. парсы патшасы Артаксеркс II төреші және кепілгер ретінде ортақ бейбітшілік орнатуға тырысты. Теба бейбітшілік шарттарын қабылдау үшін конференция ұйымдастырды, бірақ олардың дипломатиялық бастамасы сәтсіз аяқталды: келіссөздер Теба мен оның ықпалына наразы болған басқа мемлекеттер арасындағы араздықты шеше алмады (мысалы, Аркадия көшбасшысы Ликомед Тебада конгресс өткізуге тебалықтардың құқығын жоққа шығарды); бейбітшілік толыққанды қабылданбады және ұрыстар көп ұзамай қайта басталды. Зейнл Фиб конгрестен Теба нақты пайда тапқанына сенді: "366/5 жылғы бейбітшілік Эпаминонданың Пелопоннес саясатына бекіткіш таңба басты. Осы келісім бойынша Пелопоннес одағының қалған мүшелері Спартадан бас тартып, Месенияның тәуелсіздігін және, болжам бойынша, Беотияның бірігуін мойындады". Левктра шайқасынан кейінгі он жылдық ішінде Тебаның көптеген бұрынғы одақтастары Спарта одағына немесе тіпті басқа жауынгер мемлекеттермен одаққа көшті. Келесі он жылдықтың ортасында тіпті кейбір аркадиялықтар (Епаминонда 369 ж.б.з.д. лига құруға көмектескен) оларға қарсы шықты. Алайда, сонымен бірге Эпаминонда бірқатар дипломатиялық күш-жігер арқылы Пелопоннес одағын таратуға қол жеткізді: одақтың қалған мүшелері Спартадан бас тартты (365 ж.б.з.д. Коринф, Эпидавр және Флиус Теба мен Аргоспен келісімге келді), ал Месения тәуелсіздігін сақтап, Тебаға адал болды. Боеотия армиялары Грекия бойынша наурыз жүргізді, қарсыластары барлық жақта көтеріліс жасады; Эпаминонда тіпті өз мемлекетін теңізде Афинаға қарсы күреске жетектеді. Тебалықтар Родос, Хиос және Византияны бағындыру үшін жүз триремадан тұратын флотты оған сыйлады. Флот 364 ж.б.з.д. теңізге шықты, бірақ қазіргі ғалымдар Эпаминонда бұл сапарда Теба үшін ұзақ мерзімді пайда әкелмегенін айтады. Сол жылы Пелопида Фессалияда Ферейлік Александрға қарсы жорыста қаза тапты. Оның қазасы Эпаминонданы оның ең жақын саяси одақтасынан айырды.

Пелопоннеске төртінші шабуыл (б.з.д. 362 жыл)

Фивалықтардың үстемдігіне қарсылық күшейген кезде, Эпаминонд өзінің соңғы жорығын Пелопоннеске б.з.д. 362 жылы бастады. Жорықтың негізгі мақсаты – аймақтағы Фива ықпалына қарсы тұрған Мантинеяны бағындыру еді. Эпаминонд Беотия, Фессалия және Эвбеядан әскер жинады. Оған Тегея қосылды, ол Мантинеяға, Аргосқа, Мессенияға және бірқатар аркадиялықтарға қарсы жергілікті қарсылықтың орталығы болды. Мантинея болса, Спартадан, Афинадан, Ахаядан және Аркадияның қалған бөлігінен көмек сұрады, сондықтан Грекияның ден қойып, бір жағына немесе екінші жағына біріккендей болды. Бұл жолы тек Фива әскерінің болуы қарсыластарды бағындыруға жеткіліксіз болды. Уақыт өте келе, Мантинеялық одақтың ыдырауы байқалмағандықтан, Эпаминонд тұрақтан шығуға шешім қабылдады. Лакедемондықтардың үлкен күші Мантинеяға қарай жорып келе жатқанын және Спартаның қорғаныссыз қалғанын естіп, ол түнгі шабуылмен Спартаның өзіне шабуыл жасауды жоспарлады. Алайда, Спарта патшасы Архидамус, Криттік елші болса керек, хабарлағандықтан, бұл әрекеттен хабардар болды, ал Эпаминонд қалаға келгенде, оның жақсы қорғалғанын көрді. Ол қалаға шабуыл жасағанымен, спарталықтарды таң қалдыра алмағанын түсініп, тез қайтып кетті. Сонымен қатар, Мантинеяда орналасқан лакедемондықтар мен мантинеялықтар күні бойы Спартаға қарай жорып, Эпаминондты қайтадан шабуыл жасаудан бас тартты. Енді қарсыластары Спартаны қорғауға асыққанда Мантинеяны қорғанышсыз қалдырды деп ойлап, Эпаминонд әскерін Тегеядағы базасына қайтарды, содан кейін атты әскерін Мантинеяға жіберді. Бірақ Мантинея қабырғасының сыртында афиналық атты әскерімен болған қақтығыс бұл жоспарды да сәтсіз етті. Шайқасқа белгіленген уақыт аяқталып қалғанын түсініп, Тегеяның жауларын жеңбей кетсе, Пелопоннестегі Фива ықпалы жойылатынын сезіп, ол бар күшін бір шайқасқа салмаққа шешім қабылдады. Мантинеяның алдындағы жазықта грек тарихындағы ең ірі гоплит шайқасы болды. Эпаминондтың әскері 30 000 жаяу және 3 000 атты әскерден тұрды, ал қарсыластары 20 000 жаяу және 2 000 атты әскерден құралды. Ксенофонттың айтуынша, шайқасқа дайындалғаннан кейін Эпаминонд әскерін ұрыс ретіне орналастырып, Мантинеялықтардың қатарына параллель бағанамен жүрді, сонда әскер басқа жаққа жорып бара жатқандай көрінді және сол күні шайқаспайды. Жорықтың белгілі бір жеріне жеткеннен кейін, ол әскердің қаруын түсірді, олар лагерьге дайындалып жатқандай болды. Ксенофонт «Осылайша ол жаулардың көпшілігінің шайқасқа дайындығын және жауынгерлік ретін әлсіретті» дейді. Барлық бағана оңнан солға қарай Мантинея армиясының алдынан өтіп, содан кейін «оңға бұрылып», енді Мантинеялықтарға қарсы майданға шықты. Бағананың алдында (қазір сол қанатта) болған Эпаминонд сол қанатты нығайту үшін оң қанаттың бір бөлігін артқа шақырды. Осылайша, ол Леуктра шайқасында Фива көрсеткен күшті сол қанатты қайта жаратты (бұл жолы, мүмкін, барлық беотиялықтардан, Леуктрадағыдай тек фивалықтардан емес). Қанаттарға жеңіл жаяу әскерлерімен нығайтылған күшті атты әскерлерді орналастырды. Содан кейін Эпаминонд алға жылжуға бұйрық берді, жауды күтпеген жерден шабуылдап, Мантинея лагерінде шайқасқа дайындалу үшін ашулы шатасу тудырды. Шайқас Эпаминонд жоспарлағандай өтті. Қанаттардағы атты әскерлер қарсы тұрған афиналық және мантинеялық атты әскерлерді кері шегіндірді. Диодор айтуынша, Мантинеяның оң қанатындағы афиналық атты әскер сапасы жағынан кем болмаса да, Эпаминонд Теба атты әскерінің қатарына қосылған жеңіл әскерлердің зымырандарына төтеп бере алмады. Ал Тебалық жаяу әскерлері алға жылжыды. Ксенофонт Эпаминондтың ойын былайша сипаттайды: «[Ол] үш қайықты сияқты әскерін алға жетелеп, егер кез келген жерге шабуыл жасап, кесіп өте алса, қарсыластарының бүкіл әскерін жояды деп сенді. Леуктрадағыдай, әлсіреген оң қанатқа кері шегінуге және ұрыстан қашуға бұйрық берілді. Жаяу әскерлердің қақтығысында мәселе қысқа уақытқа тоқтап тұрды, бірақ содан кейін Тебаның сол қанаты спарталықтардың қатарын бұзып, бүкіл жау фалангасы қашып кетті. Алайда, шайқастың ең қызыу кезінде Эпаминонд спарталықтың қолынан жараланып, көп ұзамай қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Фива мен одақтастары қашып бара жатқан жауды қумай, Эпаминондтың соғыс күшіндегі маңызды рөлін көрсетті.

In the face of this increasing opposition to Theban dominance, Epaminondas launched his final expedition into the Peloponnese in 362 BC. The immediate goal of the expedition was to subdue Mantinea, which had been opposing Theban influence in the region. Epaminondas brought an army drawn from Boeotia, Thessaly and Euboea. He was joined by Tegea, which was the center of local opposition to Mantinea, Argos, Messenia, and some of the Arcadians. Mantinea, on the other hand, had requested assistance from Sparta, Athens, Achaea and the rest of Arcadia, so that almost all of Greece was represented on one side or the other. This time the mere presence of the Theban army was not enough to cow the opposition. Since time was passing and the Mantinean alliance showed no signs of capsizing, Epaminondas decided that he would have to break the stalemate. Hearing that a large Lacedaemonian force was marching to Mantinea, and that Sparta was practically undefended, he planned an audacious night time march on Sparta itself. However, the Spartan king Archidamus was alerted to this move by an informant, probably a Cretan runner, and Epaminondas arrived to find the city well defended. Although he did attack the city, he seems to have drawn off relatively quickly on discovering that he had not, after all, surprised the Spartans. Furthermore, the Lacedaemonian and Mantinean troops which had been stationed at Mantinea had marched to Sparta during the course of the day, and dissuaded Epaminondas from attacking again. Now hoping that his adversaries had left Mantinea defenseless in their haste to protect Sparta, Epaminondas counter marched his troops back to his base at Tegea, and then dispatched his cavalry to Mantinea. However, a clash outside the walls of Mantinea with Athenian cavalry foiled this strategy as well. Realising that the time allotted for the campaign was drawing to a close, and reasoning that if he departed without defeating the enemies of Tegea, Theban influence in the Peloponnesus would be destroyed, he decided to stake everything on a pitched battle. What followed on the plain in front of Mantinea was the largest hoplite battle in Greek history. Epaminondas had the larger army, 30,000 infantry and 3,000 cavalry, whilst his opponents numbered 20,000 infantry and 2,000 cavalry. Xenophon says that, having decided to fight, Epaminondas arranged the army into battle order, and then marched it in a column parallel to the Mantinean lines, so that it appeared that the army was marching elsewhere, and would not fight that day. Having reached a certain point in the march, he then had the army down arms, so it appeared they were getting ready to camp. Xenophon suggests that "by so doing he caused among most of the enemy a relaxation of their mental readiness for fighting, and likewise a relaxation of their readiness as regards their array for battle". The whole column, which had been marching right to left past the front of the Mantinean army then 'right faced', so that they were now in a battle line, facing the Mantineans. Epaminondas, who had been at the head of the column (now the left wing), brought some companies of infantry from the extreme right wing, behind the battle line, to reinforce the left wing. By this, he recreated the strengthened left wing that Thebes had fielded at Leuctra (this time probably made up by all the Boeotians, and not just the Thebans as at Leuctra). On the wings he placed strong forces of cavalry strengthened by light infantry. Epaminondas then gave the order to advance, catching the enemy off guard, and causing a furious scramble in the Mantinean camp to prepare for battle. The battle unfolded as Epaminondas had planned. The cavalry forces on the wings drove back the Athenian and Mantinean cavalry opposite them. Diodorus says that the Athenian cavalry on the Mantinean right wing, although not inferior in quality, could not withstand the missiles from the light troops that Epaminondas had placed among the Theban cavalry. Meanwhile, the Theban infantry advanced. Xenophon evocatively describes Epaminondas's thinking: "[he] led forward his army prow on, like a trireme, believing that if he could strike and cut through anywhere, he would destroy the entire army of his adversaries. As at Leuctra, the weakened right wing was ordered to hold back and avoid fighting. In the clash of infantry, the issue briefly hung in the balance, but then the Theban left wing broke through the Spartan line, and the entire enemy phalanx was put to flight. However, at the height of the battle, Epaminondas was mortally wounded by a Spartan, and died shortly thereafter. Following his death, the Thebes and allies made no effort to pursue the fleeing enemy; a testament to Epaminondas's centrality to the war effort.

Өлім

Мантинейде әскерлерімен алға жылжып келе жатқанда, Епаминонданың көкірегіне найза (немесе кейбір деректерде қылыш немесе үлкен пышақ) тиді. Корнелий Непос спартандықтардың Епаминонданы өлтіру үмітімен және тебандықтардың рухын түсіру үшін оған қасады соққандығын айтады. Оны өлтірген жауды Антикрат, Махаерион немесе Ксенофонның ұлы Грилл деп атағандар бар. Найза сынды, темір ұшы денесінде қалды, ал Епаминонда құлап түсті. Оның төңірегіндегі тебандықтар спартандықтардың денесін тартып алуына жол бермеу үшін қаһармандық күрес жүргізді. Ол тірі күйінде лагерьке қайтарылды. Оған кім жеңгенін сұрағанда, боеотиялықтар жеңгенін естіген соң: «Өлу уақыты келді», – деді. Диодордың айтуынша, оның бір досы: «Епаминондас, сен баласыз өлесің!» – деп айқай салып, жылап жіберді. Сөйтіп, Епаминонда: «Жоқ, Зевске ант етемін, керісінше мен екі қызымды – Левктра мен Мантинеяны, яғни жеңістерімді қалдырамын», – деп жауап берді. Корнелий Непос, оның баяндамасы басқаша болғанымен, Епаминонданың соңғы сөздерін «Мен жеткілікті өмір сүрдім, себебі жеңілмей өлдім» деп келтіреді. Найзаның ұшы алынып тасталғаннан кейін Епаминонда шапшаң қайтыс болды. Гректердің дәстүріне сәйкес, оны шайқас алаңына жерледі.

Кейіпкер

Епаминондас өзінің іс-әрекеттерін жазған ежелгі тарихшылардың көзінде мінез-құлық жағынан сөзсіз айыпсыз болды. Ол дүние-мүлікті жек көріп, достарымен бөлісіп, парадан бас тартқаны үшін замандастары мақтады. Пифагор дәстүрінің соңғы ұрпағының бірі болған ол, тіпті басшылығы оны бүкіл Грекияның басына көтерген кезде де қарапайым және қанағатқа толы өмір салтын сақтаған сияқты. Корнелий Непос оның жемқорлыққа төзбейтінін айта келіп, оған парамен келген парсы елшісін қабылдамағанын баяндайды. Осы қасиеттері оның өлімінен кейін де даңқын арттырды. Епаминондас ешқашан үйленбеген, сондықтан отандастары оның елге өзі сияқты ұлы ұлдар сыйлауға міндетті екенін айтып сынады. Оған жауап ретінде Эпаминонд Леуктрадағы жеңісінің мәңгілікке дейін өмір сүретін қыз екенін айтты. Алайда, оның бірнеше жас еркек сүйіктілері болғаны белгілі, бұл ежелгі Грекиядағы қалыпты педагогикалық тәжірибе еді, және Фива осы мәселеде ерекше танымал болды; Плутарх Фива заң шығарушыларының «жастардың мінез-құлқын және сипаттарын жетілдіру» үшін осы тәжірибені енгізгенін жазды. Корнелий Непостың бір әңгімесі Эпаминондас Микит есімді жас жігітпен жақын болғанын көрсетеді. Плутарх сондай-ақ оның екі сүйіктісін (эроменои) еске алады: Асопих, ол Леуктра шайқасында оның қасында шайқасып, өзін ерекше көзге түсірді; және Кафисодор, ол Эпаминондаспен бірге Мантинея шайқасында қаза тауып, оның қасына жерленді. «Гулливердің саяхаттарында» ол өмір сүрген алты ең ізгі және асыл адамның бірі ретінде сипатталған.

Әскери қызмет

Епаминонданың өмірбаяндары оны грек қала-мемлекеттерінің өндірген ең дарынды генералдарының бірі деп сипаттайды. Тіпті Леуктрада оның қатысқанын атап өтпеген Ксенофонт Мантинеядағы жорығы туралы: «Мен оның жорысы сәтті болды демеуге болмайды; алайда, менің ойымша, ол алдын ала ойластыру мен батылдықтан туындаған барлық мүмкін істерді істемеген жоқ» дейді. Диодор Епаминонданың әскери жетістіктерін мақтауда шексіз: «Менің ойымша, ол соғыс өнеріндегі шеберлік пен тәжірибесімен замандастарын басып өтті. Өйткені, Епаминонданың заманында танымал адамдар болды: фебалық Пелопид, Тимофей және Конон, сондай-ақ Кабриас пен Ификрат. Агисила, ол сәл ескі буынға жатқан спарталық. Олардан бұрын, мидиялықтар мен парсылықтар дәуірінде, Солон, Темистокл, Мильтиад, Кимон, Миронид, Перикл және Афинада басқа да біраз адамдар, ал Сицилияда Деиноменнің ұлы Гелон және тағы да басқалар болды. Дегенмен, егер сіз олардың қасиеттерін Епаминонданың генералдік қабілетімен және беделімен салыстырсаңыз, оның қасиеттерінің әлдеқайда жоғары екенін көресіз. Тактик ретінде Эпаминонд грек тарихындағы барлық генералдардан жоғары тұрады, тек Филипп II және Александр Македонский патшаларынан басқа, бірақ қазіргі тарихшылар оның стратегиялық көрегендігіне күмән келтіреді. Ричард Габриельдің айтуынша, оның тактикасы «дәстүрлі грек соғыс әдістерінің аяқталуының бастамасы болды». Леуктрадағы инновациялық стратегиясы оған аз күшпен мақтан тұтқан спарталық фаланганы жеңуге мүмкіндік берді, ал оң қанатын бас тарту шешімі осындай тактиканың алғаш рет тіркелген мысалы болды. Эпаминонда қолданған көптеген тактикалық жаңалықтарды Филипп II де пайдаланды, ол жастығында Фивада тұтқын ретінде уақыт өткізген және тікелей Эпаминондадан үйренген болуы мүмкін.

Мұра

Кейбір жағынан Эпаминондас грек саясатының басты тұлғасы болған 10 жыл ішінде Грекияның бет-кейпін күрт өзгертті. Спарта мойысқан, Месения азат етілген, Пелопоннес толыққанды қайта ұйымдастырылды. Дегенмен, басқа жағынан, ол Грекияны тапқаннан ешқандай айырмасы жоқ күйде қалдырды; бір ғасырдан астам уақыт бойы Грекиядағы халықаралық қатынастарды улаған ащы даулар мен антагонизмдер Левктрадан бұрынғыдан кем емес, тіпті тереңдей түсті. Б.з.д. 432 жылдан бастап жалғасқан қатыгез ішкі соғыстар Македония барлық мемлекеттерді жеңгенге дейін тоқтамай жалғасты. Мантинеяда Фива Грекияның ең ірі мемлекеттерінің біріккен күштеріне қарсы тұрды, бірақ жеңіс оған ешқандай олжа әкелмеді. Эпаминонда сахнадан кеткеннен кейін, тебандықтар дәстүрлі қорғаныс саясатына оралды, ал бірнеше жыл ішінде Афина оларды грек саяси жүйесінің шыңына ығыстырды. Ешбір грек мемлекеті Боэотияны спарталық гегемония кезіндегі бағыныштылығына қайтадан әкелген жоқ, бірақ Фиваның ықпалы Грекияның қалған бөлігінде тез жойылды. Соңында, б.з.д. 338 жылы Хайронеяда Македонияның Филиппіне қарсы соңғы тұғыр үшін күрескен Фива мен Афинаның біріккен күштері қатты жеңіліске ұшырады, ал Фиваның тәуелсіздігіне нүкте қойылды. Үш жылдан кейін, Александрдың қаза болғаны туралы жалған хабарға жігерленген тебандықтар көтеріліске шықты; Александр көтерілісті жаншып, қаланы қиратты, барлық азаматтарын өлтірді немесе құлдыққа салды. Грекиядағы ең маңызды мемлекетке айналған адамның қайтысынан кейін 27 жыл өткен соң, Фива жер бетінен жойылды, оның 1000 жылдық тарихы бірнеше күннің ішінде аяқталды. Сондықтан Эпаминондас азат етуші де, жойғыш та ретінде еске алынады. Ол ежелгі грек және рим әлемінде тарихтағы ең ұлы адамдардың бірі ретінде саналады. Цицерон оны «Грекияның бірінші адамы» деп мақтады, ал Паузаний оның қабірінен құрметті өлең жазды:

In some ways Epaminondas dramatically altered the face of Greece during the 10 years in which he was the central figure of Greek politics. By the time of his death, Sparta had been humbled, Messenia freed, and the Peloponnese completely reorganized. In another respect, however, he left behind a Greece no different from that which he had found; the bitter divides and animosities that had poisoned international relations in Greece for over a century remained as deep as or deeper than they had been before Leuctra. The brutal internecine warfare that had characterized the years from 432 BC onwards continued unabated until all the states involved were defeated by Macedon. At Mantinea, Thebes had faced down the combined forces of the greatest states of Greece, but the victory brought it no spoils. With Epaminondas removed from the scene, the Thebans returned to their more traditional defensive policy, and within a few years, Athens had replaced them at the pinnacle of the Greek political system. No Greek state ever again reduced Boeotia to the subjection it had known during the Spartan hegemony, but Theban influence faded quickly in the rest of Greece. Finally, at Chaeronea in 338 BC, the combined forces of Thebes and Athens, driven into each other's arms for a desperate last stand against Philip of Macedon, were crushingly defeated, and Theban independence was put to an end. Three years later, heartened by a false rumor that Alexander had been assassinated, the Thebans revolted; Alexander squashed the revolt, then destroyed the city, slaughtering or enslaving all its citizens. A mere 27 years after the death of the man who had made it preeminent throughout Greece, Thebes was wiped from the face of the Earth, its 1,000 year history ended in the space of a few days. Epaminondas, therefore, is remembered both as a liberator and a destroyer. He was celebrated throughout the ancient Greek and Roman worlds as one of the greatest men of history. Cicero eulogized him as "the first man, in my judgement, of Greece," and Pausanias records an honorary poem from his tomb:

Эпаминонданың іс-қимылдары Мессендіктер және оның Спартаға қарсы жорықтарында көмектескен басқалар үшін әрине қуаныш әкелді. Алайда, дәл сол спартандықтар б.з.д. V ғасырындағы парсылардың шапқыншылығына қарсы тұрудың орталығы болған, ал олардың болмауы Хайронеяда қатты сезілді; Эпаминонда орталық рөл атқарған аяқталмайтын соғыс Грекия қалаларын солтүстік көршілеріне қарсы тұра алмайтындай әлсіретті. Эпаминонда Боэотиялықтар мен Грекиядағы басқалардың бостандығын қамтамасыз ету үшін күрескенде, Грекияның барлығына басқыншылар бағынышты болу күнін жақындатты. Виктор Дэвис Хансон Эпаминонда аймақтық демократиялық федерациялардан тұратын біріккен Грекияны жоспарлаған болуы мүмкін деп болжады, бірақ бұл болжам дұрыс болса да, мұндай жоспар ешқашан іске аспады. Саймон Хорнбловер Фиваның төртінші ғасыр мен эллиндік Грекияға қалдырған үлкен мұрасы федерализм болды деп мәлімдейді, «империализмге балама, күшсіз бірлікке жетудің жолы», ол «өкілдік принципін білдіреді». Барлық асыл қасиеттеріне қарамастан, Эпаминонда грек қала-мемлекет жүйесінен, оның эндемикалық бәсекелестігі мен соғысынан асып түсе алмады, сондықтан Грекияны соғыстан қираған, бірақ ол тапқаннан кем емес бөлінген күйде қалдырды. Хорнбловер «Эпаминонданың саяси сәтсіздігінің белгісі, тіпті Мантинея шайқасынан бұрын, оның Пелопоннес одақтастары Тебаның жағымды тартымдылығынан гөрі Спартаны қабылдамау үшін күрескенін» айтады. Екінші жағынан, Коуквелл «Эпаминонданы Боэотиялық биліктің бұл сөзсіз шектеулеріне байланысты бағалауға болмайды. Боэотияның билігін орнатып, Пелопоннестің спарталық үстемдігін тоқтату – бұл боэотиялықтың қолынан келген ең жақсы іс» деп қорытындылайды.