Кіріспе

Ежелгі Грециядағы емдеу орындары Асклепийлер (Ἀσκληπιεῖον Asklepieion; дорийлік диалектіде Ἀσκλαπιεῖον; латынша aesculapīum) – ежелгі Грецияда (және кеңінен эллиндік және римдік әлемде) Асклепийге, грек мифологиясындағы алғашқы жартылай құдай дәрігерге арналған емдеу орындары. Асклепийдің дәрігерлік шеберлігі соншалық, тіпті өлгендерді қайта тірілте алатындығы айтылады. Оның ұлы емдік күші туралы мифтен туындаған сенімде, рухани және дене сауығуы үшін оның құрметіне салынған ғибадатханаларға зыяратшылар көптеп келетін. Асклепийлерде емделуге қолайлы, мұқият бақыланатын кеңістіктер болды және емдеу мекемелерінің көптеген талаптарын орындады. Бұл орындарда емдеудің басты мақсаты – денсаулықты сақтауға және адамның рухани қажеттіліктеріне баса назар аудару арқылы өмір салтын жақсарту еді. Асклепийлердің ерекшелігі – инкубация, яғни «ғибадатханадағы ұйқы» дәстүрі. Бұл емделушілердің Асклепийдің өзі немесе оның емші балаларының бірі түсіне кіріп, емделу жолын көрсетсін деген үмітпен ғибадатханада ұйықтауымен байланысты. Оларға ауруларын емдеу үшін не істеу керектігі айтылар еді. Егер түсіне ешқандай құдай келмесе, олар түсін дін қызметкеріне айтатын. Дін қызметкері түсті түсіндіріп, емдік шараны тағайындайтын, көбінесе моншаға немесе гимназияға баруды ұсынатын. Асклепийлерге қабылдау үшін алдымен тазарту рәсімі – катарсис жүргізілетін. Ол бірнеше күнге созылған тазалау ванналары, дәрі-дәрмектер және диетадан тұратын. Бұл әдістер «сеніммен емдеу» саналып, өте тиімді болды, мұны науқастардың жазылған жазбалары мен емделу тарихынан көруге болады. Эпидавр Асклепийінде б.з.б. 350 жылға дейін сақталған үш үлкен мәрмәр тақтада ғибадатханаға проблемасымен келген және оны шешкен шамамен 70 науқастың есімдері, ауру тарихтары, шағымдары мен емделу жолдары жазылған. Тізімделген хирургиялық емдердің кейбіреуі, мысалы, іш қуысының абсцесін ашу немесе жарақаттанған шетелдік затты алып тастау, шындыққа жақын. Бұл емделушілердің «енкоимезис» (ἐγκοίμησις) деп аталатын, есіктен тыс жағдайға ұқсас, мақалды ұйқыға келуімен жүзеге асырылған, ол опиум сияқты ұйқы келтіретін заттардың көмегімен шақырылған анестезияға ұқсас. Асклепийлер болашақ дәрігерлердің оқу ортасы болды. Гиппократ Кос аралындағы Асклепийде медициналық білім алған деседі. Рим императоры Марк Аврелийдің жеке дәрігері болған Гален, Пергамдағы әйгілі Асклепийде ем алып, оқыған.

Асклепий және оның сектасы

Грек мифологиясы мен дінінде Асклепий – медицина құдайы, Аполлон құдайы мен өлімге ұшыраған Коронистің ұлы. Оның есімі "жару" немесе "кесу" дегенді білдіреді дейді. Асклепийдің аты анасының бала туған кездегі қиындықтарынан туған, оның жатыры Асклепийдің дүниеге келуі үшін кесілуге мәжбүр болған (қазір бұл кесарев тілігі деп аталады). Гомердің "Илиада" дастанында Асклепий – Троя шайқасында жараланған сарбаздардың емшісі. Алайда Гиппократ заманында ол құдай статусына көтерілді. Асклепийдің әкесі Аполлонның өзі де медицинаның қамқоршысы болған. Аполлон арқылы дана және бейбіт кентавр Хирон емдеу өнерін үйренді. Аполлонның жетекшілігімен Хирон өнерде осыншалықты жетілді, тіпті Аполлон өзінің ұлы Асклепийді оқытуды Хиронға сеніп тапсырды. Асклепийдің тікелей ұрпақтары екенін мәлімдеген дәрігерлер өздерін "Асклепиадтар" деп атады.

Асклепий ғибадатханалары

Ежелгі Грекияда 300-ден астам асклепион табылды. Ең танымал ғибадатханалардың қатарында Трикка, Эпидавр, Кос аралы, Афина, Коринф және Пергамон болды. Бұл ғибадатханалар көбінесе уақытша шипажайлар немесе тау санаторийлерімен қоршалған шалқар орындарда орналасқан. Бұл қасиетті орындар емделуден өзге де түрлі себептермен келушілерді тартты, осылайша оларды жай ғана емдеу орындарынан гөрі күрделі кеңістіктерге айналдырды. Бұл ғибадатханалардың ерекшелігі – залдары мен жатақханаларында жиі кездесетін, емдеу процесінде маңызды рөл атқарған иттер мен улы емес жыландар, атап айтқанда, Асклепий жыланының болуы еді. Асклепийге алғаш рет Грекияның Тесалия аймағындағы Триккада (қазіргі Трикала) батыр ретінде табынылған болуы мүмкін. Көне мифографтар Трикканы Асклепийдің туған жері деп есептегенмен, қазірге дейін археологиялық қазбалар оның киелі орнын таба алмады. Ал Эпидавр б.з.б. 5 ғасырда Асклепийге құдай ретінде табынудың алғашқы орны болды. Эпидаврдағы асклепион кең және жақсы сақталған. Афина Акрополінің оңтүстік беткейінде б.з.б. 420 жылға жуық салынған асклепион да бар. Грекияның шығыс Пелопоннесіндегі Арголид жазығында орналасқан Эпидавр – негізгі асклепион болды. Емдеу ғибадатханасы Аполлонның ұлы Асклепийдің құрметіне аталған. Эпидаврда емдеу сеансын іздегендерге көмектесетін дәрігерлер мен діни қызметкерлер сияқты түрлі мамандық иелері жұмыс істеді. Науқастар құдайларға құрмет көрсету үшін ғибадатханаға қажылыққа барып, дұға оқып, құрбандық шалып, ақшалай сыйлықтар сыйлап, тіпті ғибадатханада түнеуге келді. Эпидавр аса ауыр науқастарға пана болды. Рим империясы кезінде ол өліп бара жатқандар мен босанған әйелдерді орналастыру үшін 180 бөлмелік мекемеге дейін кеңейтілді.

Асклепияда орындалатын процедуралар

Асклепиялық медицинаның ерекшелігі – науқасқа көмектесудегі тұтасқан тәсілі болды. Ол емдеуді табиғи орта арқылы жүргізуге баса мән берді, сондықтан да орналасқан жерлер мұқият таңдалды, сондай-ақ науқастың психологиялық және эмоционалдық жағдайларына да көңіл бөлінді. Осы факторларды ескере отырып, науқастың ішкі емдік механизмдері белсендіріліп, жазылу процесі жеделдеді. Пациенттің асклепионда ем алуы үшін екі қадам қажет болды. Біріншісі – катарсис немесе тазарту кезеңі. Бұл кезеңде науқас бірнеше күн бойы таза диета ұстанатын, немесе сурет салу арқылы эмоцияларын босататын сияқты ванналар мен басқа да тазарту процедураларынан өтетін. Содан кейін науқас ғибадатханаға ақша немесе дұға сияқты құрбандықтар шалатын, яғни Асклепийге сыйлықтар сыйлатын. Ғибадатхананың діни қызметкері науқасқа оның ойын тыныштандырып, жағымды көзқарас қалыптастыратын дұға оқитын. Одан кейін инкубация немесе арман терапиясы жүзеге асырылатын. Пациенттер "Абатон" немесе "Энкометрион" деп аталатын асклепиондағы жатақханада ұйықтайтын. Бұл жерде олар гипнозға ұқсас күйге еніп, арман саяхатына шығатын. Ұйықтағанда, оларға Асклепий немесе оның қыздары Гигея мен Панакея келіп, арман арқылы көрінетін. Бұл арман көріністері болжамдық сипатқа ие болды, аурудың қалай дамитынын және науқастың соңғы нәтижесін көрсетіп тұрды. Осы уақыт ішінде науқастар оянғаннан кейін ауруларын емдеу үшін не істеу керектігін де біліп алатын. Оянғаннан кейін науқас өзінің арманын ғибадатхананың діни қызметкеріне айтатын, ол арманды түсіндіріп, тиісті ем тағайындайтын. Кейбір армандар тікелей болмай, символдық мағынаға ие болатын. Асклепиондағы діни қызметкерлер сонымен қатар арманды түсіндіруде шебер болды және науқастың айтқан арманынан емдеу жолын анықтайтын. Асклепий құдайының тотемдік жануарлары болды, ол ұйықтап жатқан адамдарға осы жануарлардың кейпінде келіп көрінетін. Олар – ит, әтеш және, әрине, жылан.