Кіріспе

Британдық саясаткер

Генри Дэвид Реджинальд Маргессон, 1-ші виконт Маргессон, ПК (26 шілде 1890 – 24 желтоқсан 1965) – британдық консервативті саясаткер, ең көп танымал болғаны 1930 жылдардағы Үкімет бас қамшысы қызметін атқарғандығымен. Ол қатал тәртіпті ұстанушы, сондай-ақ ең қатал және тиімді қамшылардың бірі ретінде танылды. Халықтың көңіл-күйін сезіну арқасында ол танымы жоқ министрлерді қашан құрбан ету керектігін білді. Ол қолдаған үкіметті мүмкіндігінше қорғады. Дегенмен, кейбірлер оның қызмет кезеңінде болған жоғары деңгейдегі наразылықтардың саны оның жүйесінің кемшіліктеріне себеп болды деп санайды.

Өмірбаян және білім

Маргессон – сэр Мортимер Маргессон мен леди Изабельдің үшінші баласы және үлкен ұлы, Фредерик Хобарт Хэмпденнің қызы, лорд Хобарт және Букингемширдің 7-ші графының қарындасы. Ол Вустерширде өсті және Харроу мектебінде, содан кейін Кембридж университетінің Магдалина колледжінде білім алды. Білімін аяқтамай, Америка Құрама Штаттарында өзінің бағын іздеуді жөн көрді. Маргессон 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда өз еркімен қатысып, 11-ші гусар полкінде адъютант қызметін атқарды.

Саяси мансабының алғашқы жылдары, 1922-1931

Соғыстан кейін Маргессон лорд Ли Фархэмнің ұсынысымен саясатқа қатысты. 1922 жылғы жалпы сайлауда ол Уптон округінен Парламент депутаты болып сайланды. Сайланғаннан кейін көп ұзамай ол Еңбек министрі Андерсон Монтегю Барлоудың парламенттік жеке хатшысы болып тағайындалды. 1923 жылғы жалпы сайлауда ол мандатын жоғалтты, бірақ 1924 жылғы жалпы сайлауда ол Регби округінен Парламентке қайта оралды, және келесі он сегіз жыл осы округтің депутаты болды. Ол болашақ Либералды-ұлттық партияның жетекшісі Эрнест Браунды жеңіп шықты. Маргессон Үкіметтің көмекші қамшысы болып тағайындалды. Екі жыл өткен соң ол Қазынашылықтың кіші лорды атағымен жоғары дәрежелі қамшы болып, 1929 жылғы жалпы сайлауда консерваторлардың жеңілісіне дейін қызмет етті. 1931 жылдың тамызында Ұлттық үкімет құрылған кезде ол қайтадан осы лауазымға тағайындалды.

Үкімет бас қамшысы, 1931-1940

1931 жылдың қарашасында өткен жалпы сайлаудан кейін ол Қаржы министрінің Парламенттік хатшысы (Үкімет Бас қамшысы) лауазымына тағайындалды. Маргессонның лауазымы көп жағынан бұрынғысыздардың бірі болды, оның міндеті консерваторлар, Ұлттық лейбористер және либералдардың екі тобынан (ресми Либералдық партия және Либералдық Ұлттық партия) құралған топты билікте ұстау еді. Оның басты міндеті – үкіметтің біртұтас күйін сақтап, үкімет ішінде үлкен дау-жанжалсыз, даулы заңдарды қабылдауға мүмкіндік беру болды. Бұл бірнеше рет қиындық тудырды, өйткені Ұлттық коалицияның әртүрлі бөлімдері үкімет саясатының кейбір салаларын сынады. Маргессон әрбір дауысты қамтамасыз ету үшін қатаң тәртіптілік, таңдаулы қолдау және остракизмнің әлеуметтік салдарынан тұратын әдіс қолданды. Оның әдістерінің мысалы – Норвегиялық дебаттардан кейін, ол басқа консерваторлармен келіспеген болашақ министр Джон Профумоға жазған хаты. Маргессонның хатында мынадай ерекше сөздер бар еді: «Сен өте жаман, кішкентай тышқансың. Өміріңнің соңына дейін әр таңертең оянғанда кеше жасаған ісіңе ұялатын боласың». Бірақ бұл жолы оның әдісі сәтсіз аяқталды. Осындай мінез-құлқына қарамастан, Маргессон көпшілікке ұнады, көптеген депутаттар оған жеке құрметтерін білдірді. Ол лауазымдық міндеттерінен тыс, өте әлеуметтік адам болды және парламенттік партияда оны жақтырмағандар азаз болды. Дегенмен, импортқа қорғау тарифін енгізу мәселесі, британдық империя ішінде кедендік одақ құруға дайындық ретінде, маңызды келіспеушілік тудырды. Бұл ұсынылған саясат алдыңғы 30 жылда консерваторларды терең бөліп келді, бірақ сол кезде олар, Ұлттық лейбористердің және Либералдық Ұлттық партия мүшелерінің көпшілігімен бірге, Ұлы депрессия кезінде осы саясатты қолдады. Алайда Либералдық партия еркін сауда принципіне берік тұрды және келісімге келуге құлшынбады. Либералдардың өзі 33 депутаттың қолдауын ғана алғанымен, олар үкіметтегі ұзақ тәуелсіз тарихы бар екі партияның бірі болды және олардың үкіметтен шығуы Ұлттық үкіметті жай ғана консервативтік топқа айналдырады деген қауіп болды, бұл Ұлттық Еңбек Премьер-министрі Рамзи Макдональдтың қаламаған нәрсесі еді. Бір кезде кабинет мүшелері кабинеттік жауапкершіліктің ұжымдық принципін тоқтата тұрып, тарифтер бойынша келіспеушіліктерге келісуге келісті. Мәселелер қайтадан кабинеттік тағайындаулармен қиындады. Білім беру жөніндегі либералдық президент сэр Дональд Маклин қайтыс болғаннан кейін, Маргессон партиялық теңгерімді ғана ескере отырып, тағы бір либералды тағайындау консервативтік депутаттардың арасында шиеленісті күшейтеді, нашар тағайындауға әкелуі мүмкін және теңгерімсіздікті сақтап қалады, өйткені либералдар либералдық Ұлттық партиядан екі депутатқа көп иелік етеді деп талап етті. Ұлттық Еңбек Лорд жеке мөрдің иесі Лорд Сноуден барлық маңызды мәселелерде либералдардың жағына көбірек қосылды, осылайша олардың орнын басты. Консервативтік Лорд Ирвиннің тағайындалуы либералдарды ашуландырды, олар келесі кабинеттік бос орынды либерал толтырады деген уәде алмады. 1932 жылдың жазында доминиондар арасында Оттава келісімі жасалды, ал еркін сауда үкімет ішінде өлі себеп болып көрінді. Қыркүйекте либералдар министрлік қызметтерінен кетті, бірақ келесі қарашаға дейін үкіметке толық қолдау білдірмеді. Алайда Ұлттық үкімет тарап кетпеді, өйткені қалған Ұлттық лейбористік және Либералдық Ұлттық элементтер үкіметте қалды. 1933 жылы Маргессон Патшалық кеңесіне тағайындалды. 1935 жылы Үкімет Үндістан Үкіметі заңын (1935) жүзеге асыру жоспарларына байланысты Консервативтік партияның «Diehard» қанатынан сынға ұшырады, бұл Үндістанға көбірек автономия беретін еді. Бұл саясат бұрынғы лейбористік үкіметтен қалған және консервативтік үкіметтер жүзеге асырмайтын саясат деп есептелді. Көптеген адамдар жоспарды үкіметтің партиялық емес беделділігін дәлелдеу және консервативтік көшбасшы Стэнли Болдуиннің саясатты жүзеге асыруға деген шешімі болмағанда жүзеге асырмас еді деп сенді. Кейбіреулер үшін саясаттың табысы Ұлттық үкіметтің тіршілік етуі мәселесіне айналды. Үндістанның өзін-өзі басқаруына қарсылар бірнеше өкілдерді тапты, ең бастысы Уинстон Черчилль, және олар үкіметті әр кезеңде мазалады, жүзге жуық консервативтік депутат заң жобасының үшінші оқылуына қарсы дауыс берді, бұл ХХ ғасырда үш жолды қамшыға қарсы дауыс берген консерваторлардың ең көп саны болды. Дегенмен, заң оңай қабылданды. Болдуин 1935 жылдың маусымында Премьер-министр болғанда Маргессон Бас қамшы қызметінде қалды, бірақ партиядағы сыртқы саясат және басқа да мәселелер бойынша жаңа дауларға тап болды. 1935 жылдың қарашасында өткен жалпы сайлауда үкіметтің көпшілігі 250-ге дейін азайды. Желу айында Италияға Абиссинияның үштен екі бөлігін беруді көздейтін ұсынылған Хоар-Лаваль жоспарының жариялануы кейбір консервативтік депутаттарды ашуландырды. Маргессонның көңіл-күйін бағалауы шетелдік істер министрі Сэмюэл Хоардың үкіметтен шеттетілуіне және үкіметтің билігін сақтауға әкелді. 1930 жылдардың соңы Ұлттық үкімет үшін күрделі кезең болды, сыртқы саясат, жұмыссыздық, ауыл шаруашылығы және басқа да мәселелер бойынша бүліктер үкіметтің тұрақтылығына қауіп төндірді. Маргессон көптеген бүліктерді болдырмауға және қалғандарынан келген зиянды шектеуге көмектесті. Ол Болдуин және кейін Невилл Чемберлен үшін осы шараларды іске асыруға көмектесті. Алайда, әсіресе Ұлыбритания 2-ші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін, үкіметтің сыртқы саясатына наразылық күшейді. Соғыс басталғалы сегіз ай өткен соң, Норвегиядағы науқандағы ауыр жеңілістер 1940 жылдың 7-8 мамырындағы екі күндік «Норвегия дебаттарына» әкелді, онда үкімет өзінің жақтастарынан қатты сынға ұшырады және сенімсіздік туралы үлкен мәлімдеме жасалды. Үкімет көпшілігін сақтап қалды, бірақ Маргессонның сауалдары көрсеткендей, көпшілік үкіметтің саяси құрамын кеңейтусіз қауіпті еді. Чемберлен мұны істей алмайтынын түсінгеннен кейін, ол отставкаға кетті және оның орнына Черчилль келді. Маргессон Майкл Фут, Фрэнк Оуэн және Питер Ховардтың (қанаты «Като» атымен жазылған) 1940 жылы жарық көрген «Кінәлі адамдар» кітабында, қарулануға жеткіліксіз дайындық жасағаны және нацистік Германияға мойынсұнуы үшін сынға алынды.

Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы, 1940-1942

Көптеген адамдар Черчилльдің Маргессонды бас қамшы қызметінде қалдырғанына таң қалды, екеуінің арасында жеке антагонизм болмағанын және Маргессон бас қамшы міндеттерін атқара алмаса, Черчилль оны одан да аз бағалайтынын түсінбеді. Маргессон Черчилль үкіметтегі беделін нығайта беруде пайдалы тірек болды. Соңғы ажырысуынан бері Карлтон клубында тұратын Маргессон 1940 жылдың 14 қазанында Люфтваффе бомбалаған кезде сол жерде болды. Ол үйсіз қалды және уақытша төсекке жатып, жер астындағы Кабинет қосымшасында ұйықтауға мәжбүр болды. 1940 жылдың соңында соғыс министрінің лауазымы бос қалғанда, Маргессон осы лауазымға тағайындалды. Маргессон өзінің қабілетті және тиімді екенін көрсетті, бірақ 1942 жылдың ақпан айында Ұлыбритания Сингапурдың жоғалтуы сияқты ауыр әскери жеңілістерге ұшырады. Черчилль министрлер кабинетінде өзгерістер жасауға және апаттардың себебін анықтауға мәжбүр болды. Маргессон қызметтен алынып, оның тұрақты хатшысы П.Дж. Григгпен алмастырылды, бұл бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Маргессонға бұл өзгеріс туралы алғаш рет Григг өзі хабарлады, бірақ ол үкіметтің болашағы үшін мұның қажет екенін қабылдады. Кейін сол жылы ол Уорвик графтығындағы Рагби виконты Маргессон атанды. Оның саяси ықпалы күрт азайды. Одан кейін ол Лондон қаласында жұмыс істеді.

Отбасы

Маргессон 1916 жылы Сандвич графесі Альберта Монтегюдің жартылай қарындасы, Фрэнсис Говард Леггет пен Бетти Леггеттің қызы Фрэнсиске үйленді. Олардың бір ұлы мен екі қызы болды, бірақ 1940 жылы ажырасып кетті. Олардың екінші қызы, Хон. Мэри, Эмисфилд лорды Чартериске тұрмысқа шықты. Лорд Маргессон 1965 жылдың желтоқсанында Багам аралдарында 75 жасында қайтыс болды, ал виконт лауазымына оның жалғыз ұлы Фрэнсис ие болды.