Кіріспе

Дене қозғалысы арқылы қарым-қатынасты түсіндіру

Кинесика – бет-әлпеттер мен әрекеттер сияқты дене арқылы берілетін хабарларды түсіндіру, дененің кез келген бөлігінің немесе бүкіл дененің қозғалысына байланысты сөзсіз мінез-құлық. Бұл құбылысқа қатысты халық арасында қолданылатын термин – «дене тілі». Алайда, осы зерттеу саласын қалаған Ray Birdwhistell бұл терминді қолданудан бас тартып, ұнатушы емес (өйткені денемен берілетін хабар лингвисттердің тіл туралы берген анықтамасына сай келмейді).

Birdwhistell-дің жұмысы

Кинезиканы алғаш рет 1952 жылы Рэй Бёрдвистелл атты антрополог қолданды. Бёрдвистелл адамдардың дене тілі, әрекеттері, қалыптары мен қозғалыстары арқылы қалай байланыс жасайтынын зерттеуді мақсат еткен. Оның ондаған жылдық еңбектері жинақталып, «Кинезика және контекст» атты кітапқа ұласты. Кинезикаға, әсіресе, және жалпы алғанда, сөзсіз мінез-құлыққа қызығушылық 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында «Адамды кітаптай оқу қалай?» сияқты танымал, академиялық емес басылымдар арқылы күшейді. Бёрдвистеллдің жұмысының бір бөлігі әлеуметтік жағдайлардағы адамдарды түсіріп, оларды талдаудан өтті, бұл көбінесе байқауға келмейтін байланыс элементтерін көрсетуге мүмкіндік берді. Оның маңызды жобаларының бірі – Грегори Бейтсон, Фрида Фромм Райхман, Норман А. Маккуон, Генри В. Броссин және тағы басқалар қатысқан, ұзақ мерзімді ғылымдар аралық ынтымақтастық «Сұхбаттың табиғи тарихы» болды. Сипаттамалық лингвистикаға көп сүйене отырып, Бёрдвистелл дененің кез келген қозғалысының мағынасы бар екенін және сөзсіз мінез-құлықтың сөйлеу тіліне ұқсас грамматикасы бар екенін айтты. Сондықтан, «кинем» – «фонемаға ұқсас, себебі ол бір-бірімен толық сәйкес келмеген, бірақ әлеуметтік мағынаны өзгертпей алмастырылатын қозғалыстар тобынан тұрады». Бёрдвистелл пікірінше, әңгіме немесе қарым-қатынастың әлеуметтік мағынасының 30-35 пайызы ғана сөздер арқылы беріледі. Ол сондай-ақ осы кинезикалық көріністерде ешқандай жалпылама ережелер жоқ деген қорытындыға келді, бірақ бұл тұжырымды Пауль Экман жоққа шығарды, ол әсіресе бет-әлпеттегі жалпыламаларды талдауға қызығушылық танытқан.