Кіріспе

Құқықта, құжатты тіркеу – сот кеңсесінің хатшысына құжатты тапсыру және оның ресми тіркелген материалдарға қою үшін хатшы тарапынан қабылдануы. Егер құжат сот кеңсесіне жеткізілсе және уақытша сотқа тапсырылса немесе сақталса (бірақ тіркеуге қабылданбаса), онда ол сотқа тапсырылды немесе сот алдына келді (бірақ тіркелмеді) делінеді. Соттар тиісті мерзімге дейін тиісті ескерту немесе қысқаша мазмұндама тіркелмесе, өтініштерді қарастырмайды. Әдетте, сот шығындарының бір бөлігі болып табылатын тіркеу алымы төленеді.

Файлдарды сақтау жүйелері

Азаматтық іс жүргізу жүйелерінде іс қағаздарын ұсыну ережелері міндетті немесе рұқсат етілетін болуы мүмкін. Міндетті іс қағаздарын ұсыну жүйесінде тараптар арасында алмасылатын барлық құқықтық маңызы бар құжаттар сотқа бір мезгілде ұсынылуы тиіс, ал рұқсат етілетін жүйеде іс соттың тікелей басқаруын қажет ететін кезеңге (мысалы, сот отырысы алдында) дейін ештеңе ұсынылмайды. Мысалы, АҚШ федералдық соттары міндетті іс қағаздарын ұсыну жүйесі бойынша жұмыс істейді (ең қарапайым процестік алмасуларға қатысты шағын ерекшеліктермен). Керісінше, Эдуард IV билік құрған 1400 жылдардың соңынан бастап 1990 жылдардың соңына дейін (яғни 1998 жылғы Азаматтық іс жүргізу ережелері жарияланғанға дейін) Англия мен Уэльстің соттары әдетте сотқа дейінгі іс материалдарын толыққанды жүргізбеген (заңдық іс қозғауды бастау үшін сотқа шақыру қағазының тіркелуінен басқа). Одан кейін тараптардың бірі соттан іс қарауға дайындауды сұрайтын (яғни, іс сот отырысының күнін белгілеуді күтіп тұрған істер тізіміне қоюды) және сотқа іс қағаздарының екі данасын ұсынатын (жоспарланған сот отырысына қатысты басқа құжаттармен бірге). Бұл құжаттар сотқа уақытша сақтауға берілгеннен кейін де бірден тіркелмейтін. Олардың бірі судьяның жеке пайдалануы үшін, ал екіншісі сот отырысынан кейін сот шешімімен бірге ресми түрде тіркеліп, сотта қаралып шешілген мәселелердің тұрақты тіркелмесін құратын. Іс қағаздарын ұсыну мемлекеттік органға, қоса берілетін төлеммен немесе онсыз нысанды ұсынуды білдіруі мүмкін.

Тіркеу әдістері

Дәстүрлі түрде құжат тапсыру кеңсе қызметкеріне барып, қолма-қол ақшамен, чекпен немесе кредиттік картамен мемлекеттік бажды төлеп, құжатты екі немесе үш данада ұсыну арқылы жүзеге асырылатын. Әрбір құжат бойынша сот хатшысы сот құжаттарының қалыптасуына қатысты сот ережелеріне сәйкес келетінін тексеру үшін құжатты қарап шығады, өтініш берушінің талас-тартыс тудыратын сот ісіне қатысқан тұлға емес екенін анықтайды және іс нөмірі мен тақырыбының нақты іске қатысты екенін растайды. Содан кейін сот хатшысы екі данаға да соттың атауын және құжат тіркелген күнді көрсететін үлкен мөр қояды, содан кейін бір данасын соттың іс қағаздарында сақтап, бір данасын өтініш берушінің жеке мүліктеріне қайтарады. Кейбір юрисдикцияларда кеңсе қызметкері өтініш берушіге қайтарылған көшірмелерге «тіркелді» емес, «түпнұсқаға сәйкес» немесе «түпнұсқаға сәйкес көшірме» деп мөр қояды. Бұл мөрлер көшірменің түпнұсқа құжатқа сәйкес екенін білдіреді, және мұндай мөр қойылған көшірме бұрынғы құжат тапсыру фактісінің куәлігі ретінде келесі құжаттармен бірге ұсынылуы мүмкін. Бірақ «тіркелді» деген мөр сот ісіне қосылатын түпнұсқа құжатқа арналған, және ол іс қағазынан тыс жерде тек түпнұсқа құжаттың фотокөшірмесі алынған жағдайда ғана көрінеді. Үш данада тапсыру талап етілетін соттарда үшінші дананы (хатшы немесе өтініш беруші) іс қарауына тағайындалған судьяның кеңсесіне немесе сот залына апарып тапсырады. Содан кейін кеңсе қызметкері құжатты іс қағазына қосады, сондай-ақ осы іске қатысты барлық мерзімдер мен оқиғаларды тіркеді. Егер құжат іс бойынша алғашқы өтініш болса (әдетте шағым), сот хатшысы жаңа іс нөмірін тағайындайды және осы іс бойынша жаңа іс қағазын ашады. Жаңа құбылыс – электрондық құжат тапсыру, онда адвокаттар портативті құжат форматындағы электрондық құжаттарды соттың (мысалы, АҚШ-та CM/ECF бар) немесе LexisNexis сияқты жеке коммерциялық қызмет көрсететін қорғалған веб-сайтқа жүктейді. Бұл ыңғайлы, себебі көптеген соттар енді құжаттарды тек жұмыс уақытында емес, кез келген уақытта қабылдай алады. Электрондық құжат тапсыру күшіне енген жағдайда, өтініш беруші әдетте келесі жұмыс күніне дейін тағайындалған судьяның кеңсесіне «ілтипат көшірмесін» (яғни, дәстүрлі қағаз түріндегі көшірмесін) тапсыруға міндетті. Ілтипат көшірмесі тек қана қаралып отырған мәселені шешу үшін қолданылады және электрондық файл сот ісінің негізгі көшірмесі болғандықтан, қажеттілігі болмаған жағдайда жойылды.

Өтініш беру ақысы

Жалпы, сотқа арыз беру ақысы көбінесе дау тудырады, себебі кейбір адамдар оның әділеттілікке қол жеткізуге кедергі келтіретініне сенімді. Американдық сот процесіне қатысушылар ақыларға үнемі шағымданады (мысалы, Лос-Анджелесте арыз беру 435 доллар тұрады), бірақ салыстырмалы құқық мамандары американдық жүйені талапкерге өте ыңғайлы деп санайды. Көптеген заң жүйелерінде арыз беру ақысы талап етілетін сомаға пропорционалды болады. Яғни, талап етілетін зиян көлемі қаншалықты жоғары болса, ақы да соншалықты жоғары болады. Егер біреу тым теріс ақыдан бас тартуды сұраса да, соттар көбінесе талапкердің барлық активтерінен артық соманы ғана алып тастайды. Нәтижесінде, негізді іс бастау үшін, бұрыннан-ақ ауыр зардап шеккен талапкер банкрот болуға мәжбүр болуы мүмкін. Австрияда осы жүйенің іс жүзіндегі теріс жағын кейбіреулер әділетсіздік деп есептейді, осыған байланысты АҚШ Жоғарғы Соты Австрия Республикасы мен Альтман (2004) ісі бойынша шешім шығарды.