Кіріспе

Көп көлік қатысқан жол-көлік оқиғасы

Көп көлік қатысқан соқтығысу (халық арасында "тізілім" немесе "көп көлік соқтығысуы" деп аталады) – көп көлік қатысқан жол-көлік оқиғасы. Әдетте, жоғары өткізу қабілеті мен жоғары жылдамдықты магистральдарда, мысалы, тас жолдарда болады және бұл жол-көлік оқиғаларының ең қауіпті түрлерінің бірі саналады. Ең ірі соқтығысуларға жүзден астам көлік қатысқан жағдайлар да кездеседі.

Терминология

Тізбекті соқтығысу – бұл үш немесе одан көп көлік құралының қатысқан апаты, онда бір көлік құралы тек артқы жағынан соғылғаннан зақымданады (яғни, "бастапқы" көлік құралы); бір көлік құралы тек алдыңғы жағынан соғылғаннан зақымданады; ал қалған барлық көлік құралдары алдыңғы және артқы жағынан соғылғаннан зақымданады (бұл "аралық" көлік құралдары).

Ұлыбритания статистикасы

Ұлыбританияда жол-көлік оқиғаларына қатысқан көліктердің саны туралы статистика бар. 2013 жылы: 42487 бір көлік құралымен болған оқиға, 82429 екі көлік құралымен болған оқиға, 13744 үш немесе одан көп көлік құралы қатысқан оқиға (%) тіркелді, барлығы 138660 оқиға туралы хабарлама келіп түсті. Үш немесе одан көп көлік құралы қатысқан оқиғаларда 228 автокөлік жүргізушісі және 19 жаяу жүргіншісі қаза тапты. 2020 жылы: 25730 бір көлік құралымен болған оқиға, 57392 екі көлік құралымен болған оқиға, үш немесе одан көп көлік құралы қатысқан 8077 оқиға (%) тіркелді, барлығы 91199 оқиға туралы хабарлама келіп түсті. Үш немесе одан көп көлік құралы қатысқан жол-көлік оқиғаларында 200 автокөлік жүргізушісі (барлық қаза тапқан автокөлік жүргізушілерінің %-ы) және 17 жаяу жүргіншісі (барлық қаза тапқан жаяу жүргіншілердің %-ы) қаза тапты.

Себептер

Жол апаттары көбінесе нашар көріну жағдайында болады, себебі тас жолдарда жүргізушілер тым жақын қашықтықта келеді де, жол жағдайына орай бейімделе алмайды. Тізбектей соқтығысулар жақсы көріну болған кезде де орын алуы мүмкін, егер жүргізушілер бұрылыс немесе төбеден өте бергенде күтпеген мұз немесе басқа да жол тосқауылымен кездессе.

Әсерлер

Көліктердің бірнеше рет соқтығысуы аса қауіпті, себебі қираған көліктердің көптігінен аман қалғандардың қашуы қиындалады. Тіпті аман қалғандар көліктерінен шығып кетсе де, басқа көліктер оларды қағуы мүмкін. Көп көлік соқтығысқанда жеке көліктер көбінесе жоғары жылдамдықпен бірнеше рет соқтығысады, бұл алғашқы соққыдан аман қалған жолаушылардың жаралану қаупін арттырады, тіпті қауіпсіздік қаптамалары жұмыс істегенімен. Бастапқы соқтығысудан кейін болатын соқтығысулар көліктің жолаушылар бөліміне көбірек зиян келтіретін бүйір жағынан болуы мүмкін. Соқтығысқан жердегі бір өрт тез таралып, төгілген жанармай арқылы бүкіл апат алаңын жабуы мүмкін. Көліктердің бірнеше рет соқтығысуы жергілікті жедел жәрдем қызметтерін шамадан тыс жүктеуі мүмкін, бұл жылдам құтқару жұмыстарын қиындатады. Егер соқтығысу шалғай жерде болса, медициналық көмекті оқиға орнына жеткізу қиынға соғады. Өрттен туған қирау және қатты ыстық жолдарға да зиян келтіруі мүмкін, әсіресе асфальтты балқытып, өртеп немесе бетонды жарып. Көпірлер мен эстакадалардың металл конструкциялары да ыстықтан әлсіреуі мүмкін. Тоннель ішіндегі өрт ең қауіптісі, себебі улы газдардан қашу мүмкіндігі шектеулі, ал шектеулі кеңістіктегі қатты ыстық конструкциялық тіреулерге зиян келтіруі мүмкін. Мұндай ірі соқтығыстар тас жолдарды бірнеше күнге, ал жолдың тіреу құрылымдары зақымданған жағдайда одан да ұзақ уақытқа жабуы мүмкін.

Қауіпсіздік

NHTSA есебі көрсеткендей, орта тұсына жоғары орнатылған тоқтау шамдары бар көлік тізбекті соқтығысуда алдыңғы көлік ретінде қатысу қаупін 23,7%-ға, ал ортаңғы көлік ретінде қатысу қаупін 16,0%-ға азайтады.

Корея

Кореялық тас жолдарында тізбектес апаттар жүк көліктерінің жүргізушілеріне қатысты жарақаттармен болатын апаттардың 10,7% құрайды. Кореяның ауылдық жолдарында тізбектес апаттар жүк көліктерінің жүргізушілеріне қатысты жарақаттармен болатын апаттардың 0,6% құрайды.

Үлкен үйірулер

Күн, орын, қаза болған, зардап шеккен, көлік құралдары, егжей-тегжейлі мәліметтер
31 қазан 1965 ж. АҚШ (Лос-Анджелес аймағы, Калифорния) 0 28 100+ Санта-Ана тас жолында тұман түсіп, екі бағыттағы 100-ден астам көліктің тізбектес соқтығысуына себеп болды. Апат 28 адамды жарақаттады. Сол күні Харбор тас жолында да тұманға байланысты тағы екі тізбекті соқтығысу болды, оларға қосымша 50 автомобиль қатысты.
29 қараша 1971 ж. Ұлыбритания (Лютон, Англия) 7 42 70 Тұманға байланысты Ұлыбританияның Лютон қаласының жанындағы М1 тас жолында A505 қиылысынан солтүстікке қарай көліктер үйіріліп, апатқа ұшырады. Жол-көлік патрульдерінің кеңесімен қосылған тұман ескерту шамдары апат кезінде істемеді. М1 тас жолының 26 милі екі бағытта бірнеше сағатқа жабылды.
24 қазан 1973 ж. АҚШ (Секаукус, Нью-Джерси) 9 40+ 65 Қалың тұман Нью-Джерсидің Секаукус маңындағы Хакенсак өзенінің жағалауындағы Нью-Джерси тас жолының жол ақысын төлеу алаңында көрінуді күрт төмендетті. Апатқа жүк көліктері, жеке көліктер және тіпті автобус та қатысты. Жақын жердегі өрттен шыққан түтін де көрінудің нашарлауына себеп болды. Жергілікті полиция және Нью-Джерси штатының полициясы іздеу-құтқару жұмыстарына көмектесті.
7 сәуір 1982 ж. АҚШ (Беркли-Хиллс, Калифорния) 7 25+ Бензин тасымалдайтын жүк көлігіне орын болған апат үшінші (сол кездегі ең солтүстік) туннельде Кальдекотт туннелінің өртенуіне әкелді. Апат үлкен зардап келтірді және жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде туннель бірнеше айға көлік қозғалысына жабылды, ал қозғалыс уақытша үшінші туннельге дейінгі конфигурацияға оралды. Өрт кезінде туннель табиғи мұржа ретінде қызмет етіп, түтін, жалын және ыстық ауаны туннельдің шығыс кіреберісінен жоғары шығарды. Апат пен өрттен жеті адам қаза тапты, олардың көпшілігі уытты түтіннен зардап шекті. Өрт түн ортасынан кейін, туннельде көліктер аз болған кезде болды; егер ол жұмыс сағаттарында болған болса, онда жүздеген адам қаза табар еді.
31 шілде 1982 ж. Франция (Бон, Кот-д'Ор) 5 3 4 Франциядағы Бон автобусының апаты Франциядағы бірнеше көлік құралының қатысуымен болған ең қазалы жол апаты болып саналады. 53 адам, оның ішінде 46 бала (44-і автобуста, 2-і көлікте) қаза тапты. Құқықтық салдары: автобустардың ең жоғары жылдамдығы төмендетілді, жаңбырлы ауа райында барлық көлік құралдарының жылдамдығы автокөлік жолдарында 110 км/сағ (68 миль/сағ), ал басқа жолдарда 80 км/сағ (50 миль/сағ) дейін төмендетілді; шілде айының соңы мен тамыз айының басындағы тынығу күндері балалар тобын тасымалдауға тыйым салынды; және барлық ауыр көліктер (мысалы, жүк көліктері мен автобустар) механикалық жылдамдық шектегіш құрылғысымен жабдықталуы керек, ал пайдаланушыға осы құрылғыны кез келген жолмен бұзуға немесе өзгертуге қатаң тыйым салынды.
12 наурыз 1990 ж. АҚШ (Грин-Бэй, Висконсин) 3 30 52 Жұмыр тұман 52 көлік қатысқан өртке әкелді, нәтижесінде үш адам қаза тауып, 30-дан астам адам жарақат алды. Тұман туралы ескерту жүйесі дереу орнатылды, ал көпірге жарықтандыру 2000 жылдардың ортасында тұманмен байланысты мәселелер туындағаннан кейін орнатылды.
11 желтоқсан 1990 ж. АҚШ (Калхун, Теннесси) 12 42 99 Көршілес Боуотер қағаз фабрикасынан туындаған қатты тұман 99 көлік қатысқан өртке әкелді, нәтижесінде 12 адам қаза тауып, 42 адам жарақат алды. Боуотер қағаз фабрикасы 10 миллион доллардан астам сомада өтемақы төледі. Содан бері тұман туралы ескерту жүйесі орнатылды, ал тас жол патрулі жылдамдық шектеуін қатаң түрде сақтайды.
13 наурыз 1991 ж. Ұлыбритания (Хангерфорд, Англия) 10 25 51 1991 жылғы M4 тас жолындағы апат деп аталады; қатты тұман және фургон жүргізушісінің ұйықтап кетуі немесе сыртқы қатардағы құсқа шашыраудан қашуға тырысуы 51 көлік қатысқан үйірілуге және өртке әкелді, нәтижесінде M4 тас жолында 10 адам қаза тапты.
29 қараша 1991 ж. АҚШ (Колинга, Калифорния) 17 114 104 Құмды дауыл Калифорнияның Колинга қаласындағы 5 тас жолында 104 көлік қатысқан үйірілуге әкелді, нәтижесінде 17 адам қаза тауып, 114 адам жарақат алды.
22 сәуір 1992 ж. АҚШ (Шендоа аңғары, Вирджиния) 2 40 60 Тұман Вирджиниядағы 64 тас жолында Афтон тауының жанында 60 көлік қатысқан үйірілуге әкелді, нәтижесінде екі адам қаза тауып, 40 адам жарақат алды.
10 қараша 1993 ж. Франция (Мирамбо, Шарант-Маритим) 15 53 57 Францияның Мирамбо қаласындағы А10 тас жолында 57 көлік үйіріліп, 15 адам қаза тапты. Orsec Novi жоспары қолданылды.
2 желтоқсан 1994 ж. АҚШ (Сан-Антонио, Техас) 0 67 127 Қабақты жарық және жаңбырдан сырғалған жолдар Сан-Антонио, Техас штатындағы 35 тас жолында 127 көлік қатысқан үйірілуге әкелді, нәтижесінде 67 адам жарақат алды.
20 наурыз 1995 ж. АҚШ (Мобил, Алабама) 1 90 200 Тұман Алабама штатының Мобил қаласындағы 10 тас жолында 200 көлік қатысқан апатқа әкелді, нәтижесінде бір адам қаза тауып, 90 адам жарақат алды.
27 ақпан 1996 ж. Бельгия (Назарет) 10 80 200 Тұман Бельгияның Назарет қаласының жанындағы E17 тас жолында апатқа әкелді.
10 наурыз 1997 ж. Ұлыбритания (Бромсгров, Англия) 3 60 160 1997 жылғы M42 тас жолындағы апат деп аталады: тұман Ұлыбританияда 160 көлік қатысқан апатқа әкелді, нәтижесінде үш адам қаза тауып, 60 адам жарақат алды.
31 желтоқсан 1998 ж. АҚШ (Грейлинг, Мичиган) 13 9 114 Мичиган штатының орталығындағы Грейлингтің солтүстігіндегі қардан сырғалған 75 тас жолының бір бөлігінде қарлы бораны кезінде 114 автомобиль соқтығысып, бір адам қаза тауып, 39 адам жарақат алды.
3 қыркүйек 1999 ж. Канада (Эссекс округі, Онтарио) 8 45 87 Қалың тұман және тікелей ұстау 87 көлік қатысқан үйірілуге әкелді, нәтижесінде Онтарио штатының Эссекс округінде, Виндзордың шығысында 8 адам қаза тауып, 45 адам жарақат алды.
22 қараша 1999 ж. АҚШ (Голден, Колорадо) 2 29 83 Колорадо штатының Голден қаласындағы 70 тас жолында қарлы және тұманды ауа райында көлік жолдан шығып, батыс бағытына қайта оралғанда басқа көліктерге соқтығысты.
5 қараша 2000 ж. Нигерия (Ифе) 9 6–200 115 Нигерияның Ифе қаласында бензин тасымалдайтын жүк көлігі жол апатына ұшырап, жарылды. Қаза болғандардың саны даулы, өйткені апатта 96 дене табылды, бірақ нақты қаза болғандардың саны 200-ге жетеді деп есептеліп отыр.
22 ақпан 2001 ж. АҚШ (Стаффорд округі, Вирджиния) 1 ондаған 196 Қарлы боранынан туындаған апат Вирджиния штатының Стаффорд округіндегі 95 тас жолында 116 көлік және тағы 80 көлікке әкелді.
14 наурыз 2002 ж. АҚШ (Катуса округі, Джорджия) 4 39 125 Кенеттен туындаған тұман Джорджия штатының Катуса округіндегі 75 тас жолында 125 көлік қатысқан үйірілуге әкелді, нәтижесінде төрт адам қаза тапты.
11 қазан 2002 ж. АҚШ (Шебойган округі, Висконсин) 10 36 50 Қалың тұман Висконсин штатының Шебойган округіндегі 43 тас жолында 50 көлік қатысқан соқтығысуға әкелді. Бұл Висконсин тарихындағы ең көп көлік қатысқан апат болып саналады.
3 қараша 2002 ж. АҚШ (Лос-Анджелес округі, Калифорния) 0 4 12 16 Қалың тұман Калифорния штатының Лос-Анджелес округіндегі 710 тас жолында 200-ге жуық көлік қатысқан апатқа әкелді.
5 қараша 2002 ж. Франция (Куломбье, Вьенна) 10 39 58 Францияның Куломбье қаласындағы А10 тас жолында британдық және ресейлік екі жүк көлігінің жүргізушілері тұманға байланысты жылдамдық шегі 50 км/сағ болғанда 140 км/сағ жылдамдықпен жүрді; Orsec Novi жоспары қолданылды.
5 ақпан 2003 ж. Польша (Сважендз, Үлкен Польша воеводствосы) 0 3 1100+ Қалың тұман және жоғары жылдамдық Польшаның Үлкен Польша воеводствосының Сважендз қаласы мен Пачково ауылы арасындағы бұрынғы 2 тас жолында 100-ден астам көлік қатысқан үйірілуге әкелді, нәтижесінде 31 адам жарақат алды.
7 ақпан 2003 ж. АҚШ (Бериен округі, Мичиган) 1 47 80 Көлден келген қар Мичиган штатының Бериен округіндегі 94 тас жолында 80 көлік қатысқан үйірілуге әкелді (бастапқыда 75 деп хабарланған).
23 мамыр 2003 ж. АҚШ (Гаррет округі, Мэриленд) 2 64 90 Қалың тұман Мэриленд штатының Гаррет округіндегі 68 тас жолының қиылысындағы Үлкен Саваж тауында 90-ға жуық көлік қатысқан апатқа әкелді.
6 қаңтар 2004 ж. АҚШ (Центр округі, Пенсильвания) 6 17 50 Қарлы боранынан туындаған нашар көріну кезінде Пенсильвания штатының Центр округіндегі 80 тас жолында...

Автоспорт

Көлік спортында қолданылатын шектеулі трассаларда да бірнеше көлік соқтығысуы мүмкін, әсіресе жарыс басталғанда, жасыл жалауша (жол трассаларында) жылыну айналымынан кейін көрсетілгенде. Баспасөз өкілдері мен жанкүйерлер бір оқиғаны жай ғана трассадағы оқиға деп сипаттау үшін қандай деңгейден өту керектігін анықтауда субъективті өлшемдерді қолданады. Мысалы, NASCAR жанкүйерлері "Үлкен соқтығысу" деп айтады, онда көптеген көліктер тығыз қатарда жүрген кезде апатқа ұшырауы немесе қатысуы мүмкін.