Кіріспе
Ирландиялық епископ, реформатор және жазушы, өзін Оэнгус Сейле Де деп атаған 10 ғасырғы ақын – Оэнгус мак Оэнгобанн, Таллахт қасиетті Оэнгусы немесе Оэнгус Кульди деп кеңінен танымал. Ол 9 ғасырдың бірінші тоқсанында өркендеген ирландиялық епископ, реформатор және жазушы. Ол "Фелире Оэнгуссо" ("Оэнгустың шейіттер тізімі") және, мүмкін, Таллахт шейіттер тізімінің авторы саналады. Оэнгустың өмірі мен қызметі туралы сенімді мәліметтер аз. Ең маңызды дереккөздерге "Фелире" ішіндегі дәлелдер, осы еңбектің кейінгі орта ирландтық кіріспесі, "Aíbind suide sund amne" ("Осылай отырудың өзі ләззат") деп басталатын өмірбаяндық өлең және Таллахт шейіттер тізіміне енгізілген оның мереке күніне арналған жазба кіреді.
the 10th century poet who names himself Óengus céile Dé
Óengus mac Óengobann, better known as Saint Óengus of Tallaght or Óengus the Culdee, was an Irish bishop, reformer and writer, who flourished in the first quarter of the 9th century and is held to be the author of the Félire Óengusso ("Martyrology of Óengus") and possibly the Martyrology of Tallaght. Little of Óengus's life and career is reliably attested. The most important sources include internal evidence from the Félire, a later Middle Irish preface to that work, a biographic poem beginning Aíbind suide sund amne ("Delightful to sit here thus") and the entry for his feast day inserted into the Martyrology of Tallaght.
Өмірбаян
Оэнгус Оэбангоның ұлы және Оибленнің немересі ретінде танымал болды, ол кейінгі шежіреде Ирландияның солтүстік-шығысындағы билеуші ру Даль нАраидиге жатқызылған. Мартирологияға қосымша жазылған соңғы мәліметте Оэнгус қазіргі Монтрат қаласынан көп алыс емес Клуайн Эднех / Эйднехте (Клоненах, Спахилл, Лаос графтығы, Ирландия) дүниеге келгені, ал денесі сол жердегі Клоненахтың Финтан құрған монастырь мектебінде жерленгені айтылады. Бұл мәлімдеме шындыққа сай келмеуі мүмкін, себебі Фелире монастырь негізін салуға немесе оның қасиеттісі Финанға ешқандай маңыз бермейді. Оэнгус Фелиреде өзін дін қызметкері деп сипаттайды, бұл ретте "кедей" (көне ирланд тілінде pauperán және deidblén) деген қарапайым атауды қолданады.
Күнтізбені санау
Оның түпнұсқасы қашан жазылғанын анықтау қиын болды. Терминус пост куэм анықтаудың қалыпты әдісі мәтінде айтылған қасиеттілер мен патшалардың мансабынан шығару болды, олардың көптегені белгісіз күйде қалды. Терминус анте кем дегенде басқаша ойын. Félire-дің таңдаулы табиғатын ескере отырып, үндемеуден жасалған аргументтер, кем дегенде жеке жағдайларда, көп ұсынбайды. Óengus-тың қайтыс болған жылы білуге құмарлық тудырар еді, бірақ Máel Ruain-ның (792 жылы қайтыс болған) білімі оның 9 ғасырдан асып кетпегенін көрсетеді. Көбінесе қабылданған нәрсе – ол 797 жылдан бұрын жазылмаған, сол кезде прологта қайтыс болған деп сипатталған Тара патшасы Donnchad mac Domnaill қайтыс болды. Rudolf Thurneysen, Ленстер патшасы Bran Ardchenn mac Muiredaig-тың (шамамен 795 жылы қайтыс болған) өлімі туралы сілтеме оның мұрагері Fínsnechta mac Cellaig-тың (808 жылы қайтыс болған) билігіндегі саяси симпатиялармен байланысты болуы керек деп болжады. Алайда, Ó Riain дәстүрлі мерзімді (797–808) 828 мен 833 жылдар аралығындағы кейінгі кезеңге қатысты деп жолдады, ал жақында Dumville Ó Riain-ның қорытындылары мен мерзімдеу әдістеріне күмән келтірді. Біріншіден, Ó Riain, Thurneysen айтқандай, осындай симпатиялар патшалық желідегі келесі патшаларға, Cellach mac Brain (829–834 жылдары билеген) және Conchobar mac Donnchada (819–833 жылдары билеген), тиісінше Bran мен Donnchad-тың ұлдарына ғана қатысты деп санайды. Dumville бұл саяси аргумент Bran мен Donnchad қарсы династиялардан келген билеушілерге жол бергенімен, олардың өздерінің tuatha немесе mórthuatha-ларында өз отбасы мүшелерімен ауыстырылғанын еске салады. Сондықтан бұл патшалардың прологқа енгізілуі terminus ante quem-ді жылжытуға ешқандай себеп бермейді. Екіншіден, Ó Riain әулиелер Airerán (11 тамыз), Modímóc (10 желтоқсан) және Flann (14 қаңтар) Airfhinnán (803 жылы қайтыс болған), Tallaght аббаты, Dímmán of Araid (811 жылы қайтыс болған) және Lismore аббаты Flann mac Fairchellaig (825 жылы қайтыс болған) деп анықтауға себептер көреді. Алайда Dumville бірнеше әлсіз жақтарды көрсетеді және Stokes-пен бірге "тоғызыншы ғасырда қайтыс болған бірде-бір әулие немесе басқа адам есімдері айтылмаған" деген қорытындыға келеді. Үшіншіден, Tallaght шейіттерінің мартирологиясында бірнеше қасиеттілерді анықтағаннан кейін, ол 828 жылы қайтыс болған Linn Duachaill-дың Teimnén немесе Temnán-ға дейінгі қайтыс тізімін ұсынады. Dumville-дің пікірінше, дәлелдер күмәнді, өйткені Félire үшін бастапқы көз ретінде қызмет еткен Tallaght шейіттерінің мартирологиясының қазіргі көшірмелерінің жоғалған түпнұсқамен байланысы әлі анық емес. Liam Breatnach та Thurneysen-нің мерзімін қолдады.
Дүниелік және рухани билік орталықтары
Оэнгустың зайырлы саясатқа қатысты пікірлерінің бір бөлігі "Фелире" журналына жазған кіріспесінде көрінеді. Бірнеше шумақтарда Тара, Круахан (сондай-ақ Круаху) және Эмайн Махаидің қираған жерлері христиан діні келгенге дейін қуатты билеушілер орналасқан бекіністердің бұрынғы орындары ретінде бейнеленеді. Бұл пұтқа табынушылық билік орындары Оэнгустың өмір сүрген дәуірінде гүлденген Армаг және Клонмаквиз сияқты Ирландияның ірі діни орталықтарымен салыстырылады. Тарихшы Т. М. Чарльз Эдвардстың сөзіне сүйенсек, Оэнгус замандас әміршілердің әскери үстемдігіне жауап ретінде, дүниелік даңқ өткінші, ал рухани күш – мәңгілік екенін айтқан. Сол сияқты, Оэнгус Маэль Руайн мысалын келтіреді, ол өлімінен кейін де қолдау мен демеу беруді жалғастырды, ал замандас жауынгер патшалар Доннад пен Бран Ардченннің билігі олардан кейін ешқандай із қалдырмады.
Таллахт шейітінің мартирологиясы
Оэнгус Таллахт мартирологиясын құрастыруға, тіпті оны жазуға белсенді қатысқан деген пікір бар. Бұл Нортумбрияда туған еңбек, ықтималда Линдисфарннан шыққан, алғаш Иона мен Бангор арқылы өтіп, онда ирланд жазушылары бірнеше қосымшалар жасады. Қолжазба (қазіргі кезде жоғалған) ақыры Таллахтқа жетті, онда көптеген ирландтық қосымшалар енгізілді. Осылардың нәтижесінде 819, 824 және 830 жылдары сияқты бірнеше мүмкін мерзімдер пайда болды, бірақ мартирологиялардың мерзімдері белгілі болғанша, нақты жауап беру мүмкін емес. Оның өлеңмен жазылған өмірбаянында ол туған жері Клоненахта жерленгені айтылады.
Беделі
Ол бір уақытқа Бег қаласында тұрды, онда Норе өзенінің жағасында періштелермен сөйлескені айтылады. Ол дұға етуді және жалғыздықты ұнатқандықтан "Кулди" деп аталды, яғни "Сейле Де", немесе "Құдайдың қызметшісі". Клоненахтан бір шақырымдай жерде орналасқан, сондықтан студенттер мен жолшылардың кедергісіне ұшырауы мүмкін болған эремітілік орталыққа қанағаттанбаған Оэнгус сегіз шақырым қашықтықтағы оңаша жерге көшті. Қазіргі Мэриборо қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай екі шақырым жердегі осы усақ-түйек жер оның құрметіне "Оэнгустың шөлі" немесе "Дизерт Энос" деп аталды. Мұнда ол Dysert Hills арасындағы жұмсақ төбеде шағын ғибадатхана салды, қазір бұл қираған және қараусыз қалған протестант шіркеуімен белгіленген. Ол сондай-ақ шамамен 780 жылы Крум қаласының жанындағы Дисерт Оэнгусаны құрған деп есептеледі. Оэнгустың өмірінде құрылған Лимерик және Лаоис округтеріндегі Таллахттың екі жаңартылған қауымдастығы Дисерт Оэнгуса ("Оэнгустың эремітілігі") деп аталды. Тоғызыншы ғасырдағы оның ең алғашқы биографы Оэнгустың "шөлінде" атқарған керемет қаталдықтарын айтады, және ол адамдардан алыс болуға тырысқанмен, оның даңқы көптеген келушілерді тартты. Соның салдарынан, ізгі қасиетті кісі Дизерт Эностағы ғибадатханасын тастап, бірнеше саяхаттардан кейін Дублинге жақын Таллахт монастыріне келді, сол кезде Маэль Руэйн басқарды. Ол өзінің кім екенін жасырып, қарапайым монах ретінде кірді, бірақ Маэль Руэйн оны көп ұзамай танып, Таллахт мартирологиясын бірге жасады.
Екіншілік көздер
Карни, Джеймс. "Тіл және әдебиет 1169 жылға дейін". "Ирландияның жаңа тарихы" еңбегінде. Преисториялық және ерте Ирландия, ред. Даби О Кронин. Оксфорд, 2005. 451–510 беттер. Чарльз Эдвардс, Т. М. Ерте христиандық Ирландия. Кембридж, 2000. Дэмвилл, Дэвид Н. "Фелире Оэнгуссо. Ежелгі ирланд ескерткішінің мерзімін анықтаудағы мәселелер". Éigse 33 (2002): 19–34. О Риан, Падраг. "Таллахттық Оэнгус (fl. c.830)". Ұлттық биографияның Оксфорд сөздігі. Оксфорд университетінің баспасы, 2004. 2009 жылғы 27 қаңтарда қарастырылды. О Риан, Падраг. "Таллахт шейіттерінің тізімі қайта жаңартылды". Кембридж ортағасырлық кельттану зерттеулері 20 (1990): 21–38. Турнейсен, Рудольф. "Оэнгустың Фелиресін жазу". ZCP 6 (1908): 6–8.