Франция Конституциялық Кеңесі

Кіріспе

Франция Республикасының конституциялық басқару органы

Конституциялық кеңес (француз тілінде: Conseil constitutionnel;; kɔ̃sɛj kɔ̃stitysjɔˈnɛl) – Францияның ең жоғары конституциялық органы. Ол 1958 жылғы 4 қазанда Бесінші Республика Конституциясымен құрылды және конституциялық қағидалар мен ережелердің сақталуын қамтамасыз ету мақсатында жұмыс істейді. Ол Париждегі Корольдік сарайда орналасқан. Кеңестің негізгі қызметі – Парламент дауыс бергеннен кейін және Республика Президенті заңға қол қойғанға дейін (априорлық тексеру), немесе Парламенттің өкілеттігімен үкіметке берілген құқық бойынша, көптеген салаларда заң мәртебесіне ие жарлық ретінде үкімет қабылдағаннан кейін, ұсынылған заңдардың Конституцияға сәйкес келіп-келмейтінін анықтау. 2010 жылғы 1 наурыздан бастап, сот процесіне немесе сот ісіне қатысушы жеке азаматтар осы істе қолданылған заңның конституциялық екендігін тексеру үшін Кеңеске жүгінуге құқылы (а posteriori review). 1971 жылы Кеңес Конституцияға сәйкестіктің, сондай-ақ Конституцияның кіріспе бөлігінде көрсетілген Адам және азамат құқықтары туралы декларацияға және Төртінші Республика Конституциясының кіріспе бөлігіне, олардың екеуі де конституциялық құқықтарды тізімдейді, сәйкестікті де білдіретінін шешті. Бұқаралық ақпарат құралдарында және халық арасында, сондай-ақ Кеңестің өзінің құжаттарында кеңес мүшелері "саналылар" ("les sages") деп аталады. Заң теориясының маманы Артур Дьевр бұл "оларды сынға алуға батылы барларды ақылсыз көрсетуге бейім" екенін айтады. 2016 жылдан бері Лоран Фабиус Франция Конституциялық Кеңесінің Президенті (Конституциялық Кеңестің Президенті) қызметін атқарып келеді, ол бұл лауазымға Франция Президенті Франсуа Олланд тағайындады.

Тарих және эволюция

XIX ғасырдан бері Конституциялық Кеңестің атқарушы биліктің актілеріне қатысты сотқа шағымдануы үнемі артып келеді, бірақ француз институттарын құрған саясаткерлер заңнаманы сот бақылауына ұшуға ұзақ уақыт бойы тартынды. Олардың пікірінше, сайланбаған судьялар демократиялық жолмен сайланған заң шығарушы органның шешімдерін тікелей жоққа шығаруға құқылы емес. Бұл, сондай-ақ, ескі режим монархиясы кезіндегі парламенттердің саяси әрекеттерінен туған жағымсыз әсерді де білдіруі мүмкін. Себебі, бұл соттар көбінесе ұлттағы шағын топтың артықшылықтарын қорғау үшін заңнаманы тоқтатып отырды. Олар заң шығарудың саяси құрал екенін және заң шығару жауапкершілігі заң шығарушы органға жүктелгенін еске салды. 1958 жылдан 1970 жылға дейін Шарль де Гольдің президенттігі кезінде Конституциялық Кеңес кейде «парламентке бағытталған зеңбірек» деп сипатталды, ол парламент дауыс берген заң арқылы атқарушы биліктің құқығын шектеуге қарсы қорғады. Конституциялық Кеңеске түскен барлық шағымдардың бірінен басқасы парламент актілеріне қарсы Премьер-министрден келіп түсті, ал Кеңес барлық жағдайда ішінара күшін жоюға келісті. Тек Сенат Президенті Гастон Моннервиль 1962 жылғы Республика Президентін тікелей сайлау туралы референдумға қарсы шағым түсірді, оны Шарль де Голь қолдады. Кеңес француз халқының еркін тікелей білдіруін жоюдың қажеті жоқ деп шешті. Алайда, 1971 жылы Кеңес жеке коммерциялық емес бірлестіктерді құру ережелерін өзгертетін заңның бірнеше ережені конституцияға қайшы деп таныды (71 44DC шешімі), себебі олар 1789 жылғы Адам және азамат құқықтары декларациясының бір қағидасын – бірлестік құру еркіндігін бұзды. Олар өз шешімін негіздеу үшін француз конституциясының преамбуласында осы қағидаларға қысқаша сілтеме жасады. Алғаш рет заң конституцияға қайшы деп танылды, себебі ол техникалық құқықтық принциптерді бұзған жоқ, азаматтардың жеке бостандықтарына нұқсан келтірді. 1974 жылы конституциялық тексеруді талап ету құқығы Ұлттық Ассамблеяның 60 депутатына немесе 60 сенаторға берілді. Көп ұзамай саяси оппозиция осы мүмкіндікті пайдаланып, барлық даулы актілерді тексеруді сұрады. 2005 жылдың қаңтар айында Конституциялық Кеңестің Президенті Пьер Мазео Кеңес заңдарға енгізілген, кейде «заңнамалық нейтрондар» деп аталатын, анық емес сипаттағы тілге қатаң көзқарас танытатынын мәлімдеді. Порталис айтқандай, бұйрық беру немесе тыйым салу орнына, мұндай тіл әлемнің жай-күйі туралы мәлімдеме жасайды немесе оның қандай болуы керектігі туралы тілек білдіреді. Бұрын мұндай тіл құқықтық салдары жоқ және зиянсыз деп есептелген, бірақ Мазео құқықтық салдары жоқ екіұшты тілді енгізу заңды қажетсіз суландырады деп мәлімдеді. Ол заңды саяси қарым-қатынас құралы ретінде пайдалануды айыптап, тиімді заңнама орнына күңгірт тілектерді білдірді. Мазео сондай-ақ заңның қолжетімді және түсінікті болуы конституциялық мақсат екенін, сондықтан заң нақты және анық болуы керек екенін, сондай-ақ егжей-тегжейлі немесе екіұшты формулировкалардан арылуы керек екенін айтты. Парламент заңдарға нақты құқықтық салдары жоқ ескертулер мен тілектерді енгізуі француз заңгерлерін ұзақ уақыт бойы алаңдатып келді. 2004 жылдан бастап екі заңның бірі, оның ішінде бюджет, оппозицияның өтініші бойынша Кеңеске жіберілді. 2005 жылдың қаңтар айында Кеңес Президенті Пьер Мазео саяси себептермен конституциялық тексеру туралы өтініштердің көбеюіне наразылық білдірді, олардың көпшілігі конституциялық негіздемелермен толыққанды қолдау таппады. 2012 жылдың 29 желтоқсанында Кеңес 2013 жылы енгізілуі тиіс 75% жоғары табыс салығының мөлшерлемесін жойды.

While since the 19th century the judicial review that the Constitutional Council brings to bear on the acts of the executive branch has played an increasingly large role, the politicians who have framed the successive French institutions have long been reluctant to have the judiciary review legislation. The argument was that un elected judges should not be able to overrule directly the decisions of the democratically elected legislature. This may also have reflected the poor impression resulting from the political action of the parlements – courts of justice under the ancien régime monarchy: these courts often had chosen to block legislation in order to further the privileges of a small caste in the nation. The idea was that legislation was a political tool, and that the responsibility of legislation should be borne by the legislative body. From 1958 to 1970, under Charles de Gaulle's presidency, the Constitutional Council was sometimes described as a "cannon aimed at Parliament", protecting the executive branch against encroachment by statute law voted by Parliament. All but one referral to the Constitutional Council came from the Prime Minister, against acts of Parliament, and the Council agreed to partial annulments in all cases. The only remaining referral came from the President of the Senate, Gaston Monnerville, against the 1962 referendum on direct election of the President of the Republic, which Charles de Gaulle supported. The Council ruled that it was "incompetent" to cancel the direct expression of the will of the French people. In 1971, however, the Council ruled unconstitutional (Decision 71 44DC) some provisions of a law changing the rules for the incorporation of private nonprofit associations, because they infringed on freedom of association, one of the principles of the 1789 Declaration of the Rights of Man and of the Citizen; they used the fact that the preamble of the French constitution briefly referred to those principles to justify their decision. For the first time, a statute was declared unconstitutional not because it infringed on technical legal principles, but because it was deemed to infringe on personal freedoms of citizens. In 1974, authority to request a constitutional review was extended to 60 members of the National Assembly or 60 senators. Soon, the political opposition seized that opportunity to request the review of all controversial acts. In January 2005, Pierre Mazeaud, then President of the Constitutional Council, announced that the Council would take a stricter view of language of a non prescriptive character introduced in laws, sometimes known as "legislative neutrons". Instead of prescribing or prohibiting, as advocated by Portalis, such language makes statements about the state of the world, or wishes about what it should be. Previously, such language was considered devoid of juridical effects and thus harmless; but Mazeaud contended that introducing vague language devoid of juridical consequences dilutes law unnecessarily. He denounced the use of law as an instrument of political communication, expressing vague wishes rather than effective legislation. Mazeaud also said that, because of the constitutional objective that law should be accessible and understandable, law should be precise and clear, and devoid of details or equivocal formulas. The practice of the Parliament putting into laws remarks or wishes with no clear legal consequences has been a long standing concern of French jurists. as of 2004, one law out of two, including the budget, was sent to the Council at the request of the opposition. In January 2005, Pierre Mazeaud, then president of the Council, publicly deplored the inflation of the number of constitutional review requests motivated by political concerns, without much legal argumentation to back them on constitutional grounds. On 29 December 2012, the council said it was overturning an upper income tax rate of 75% due to be introduced in 2013.

Даулар

1995 жылы Франсуа Миттеран Роланд Дюманы Кеңес төрағасы етіп тағайындады. Дюма екі рет үлкен дау тудырды. Біріншіден, ол Elf Aquitaine мұнай компаниясына қатысты жанжалдарға қатысқандығы туралы хабар тарады, оның сүйіктісі Кристин Девиерс Джонкур және оның киім таңдауындағы жоғары талғампаздығы туралы көптеген мәліметтер баспасөзде жарияланды. Осы кезеңде Кеңес Халықаралық қылмыстық сотқа қатысты бір шешімде, 98–408 DC нөмірімен, өте даулы пікір білдірді, онда Республика Президенті тек Парламент құрған және бастапқыда мемлекетке қарсы қылмыс істеріне арналған Жоғары Сотпен ғана қылмыстық жауапқа тартылуы мүмкін екендігі айтылды. Бұл, мәні бойынша, Жак Ширактың қызметтен кеткенге дейін қылмыстық айыптаудан қорғалғанын қамтамасыз етті. Аталған даулы шешім қазірде мәнсіз, себебі Парламент 2008 жылғы 23 шілдедегі француз конституциялық заңы арқылы Республика Президентінің жауапкершілігі туралы ережелерді қайта қарастырды. 1999 жылы «Эльф» жанжалына байланысты Дюма Кеңестен ресми түрде демалысқа шығып, Ив Гена уақытша төрағалық етті. 2005 жылы Кеңес тағы да дау тудырды, өйткені Валери Жискар д’Эстен мен Симона Вейль француз сайлаушыларына референдумға ұсынылған Еуропалық Конституцияны қолдады. Симона Вейль Кеңестен демалыс алғаннан кейін ғана науқанға қатысты. Бұл әрекетке кейбір адамдар, соның ішінде Ұлттық Ассамблеяның төрағасы Жан-Луи Дебре сын айтты. Ол, Кеңес мүшелерінің партиялық саясатпен айналысуына тыйым салуды, науқан барысында демалысқа шығу арқылы айналып өтуге болмайды деп есептеді. Вейль өзін қорғап, бұрынғы оқиғаларға сілтеме жасады: «Бұл оның [Дебренің] ісі ме? Ол маған үйрете алмайды».

Мүшелік

Кеңеске бұрынғы Республика Президенттері кіреді, олар Кеңесте отыруды таңдаған (егер олар қайтадан саясатқа тікелей араласса, онда олар мұны істей алмайды) және тоғыз жыл мерзімге қайта жаңартылмайтын басқа тоғыз мүше, олардың үштен бірі әр үш жыл сайын тағайындалады, үштен Республика Президенті, Ұлттық Ассамблея Президенті және Сенат Президенті тағайындайды. Конституциялық Кеңестің Президенті Республика Президенті тарапынан тоғыз жылға тағайындалады. Орын бос қалған жағдайда, ең үлкен мүше уақытша Президент болады. 2008 жылғы конституциялық түзетуден кейін, Республика Президентінің Кеңеске тағайындайтын адамдары парламенттік мақұлдау рәсімінен өтеді, онда Сенаттағы және Ұлттық Ассамблеядағы тиісті комитеттер тағайындалған адамға дауыс береді. Егер комитеттердің біреуінің мүшелерінің үштен екісі тағайындалған адамды бекітуге қарсы дауыс берсе, онда Республика Президенті оны қайтарып алуға тиіс. Кворум жеті мүшеден тұрады, ерекше жағдайлар болмаса. Дауыс беру отырысқа қатысқан мүшелердің көпшілігімен жүзеге асырылады; дауыстар тең болған жағдайда, Кеңес Президентінің шешімді дауысы болады. Республика Президентінің қабілетсіздігі туралы шешімдерді қабылдау үшін Кеңес мүшелерінің көпшілігі қажет.

Қазіргі мүшелері

Конституциялық Кеңестің мүшелері Республика Президентінің алдында ант етеді. Бұрынғы президенттер қалаған жағдайда олар да қатыса алады.

Жарияланымдар

Кеңес 1996 жылы мерзімді басылым құрды, 2010 жылдың қазанынан бастап (No. 29) бұл басылым жарық көрді.

Бұл кеңес шешімдері туралы ақпаратты жақсы тарату мақсатында жасалды, әсіресе 1993 жылы баспана құқығы туралы үкіметтік заң жобасын қабылдамау туралы шешімге байланысты туған даудан кейін, сол кезде премьер-министр Эдуард Балладур аталған институтқа бұрын-соңды болмаған сын айтқан болатын. Кеңес шешімдері дәстүрлі түрде өте қысқа және формалды сот пікірін қамтиды, көбінесе қарапайым тұжырымдамаларға немесе тікелей қайталауларға сүйенеді, оның негіздемесі мен принциптерді және прецеденттерді қолдануын түсіндіруге кең мүмкіндік береді. 1996 жылға дейін бас хатшылар кеңестің ниеттерін түсіндіру үшін заң ғылымы саласындағы мақалаларға үлестік қосатын. 1996 жылдан бастап «Конституциялық Кеңестің шешімдері мен құжаттары» бөліміне 2008 жылдың қарашасынан бастап «түсіндірмелер» деп аталатын соңғы шешімдердің талдауы енгізілді. Түсіндірмелер кеңінен таралды, заңгерлер мен бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан көп оқылды және қолданылды. Оларды кеңестің заң кеңсесі мен бас хатшы жазады, олар авторлық құқықсыз жарияланады; кеңес оларды бекітпейді, бірақ кеңсе мен бас хатшы кеңестің шешімдері үшін қажетті заңдық зерттеулердің көп бөлігін жүргізуге көмектеседі. Олар заң күшіне ие емес, бірақ кеңес алдындағы сот процесінде және кейде төменгі сатыдағы соттарда жиі сілтеме жасалады. Дегенмен, олар әлі де «түсіндірмелер» деп аталады. Бұл басылымның мақсаты, сол кездегі редакторы айтқандай, «Конституциялық Кеңестің академиялық қауымдастықтармен және шетелдік соттармен диалог құру саясатын білдіру» болды. Әр нөмірде арнайы мақала және құқықтанушылар мен зерттеушілер жазған шетелдік конституциялық сот туралы мақала жарияланды. 2010 жылдан бастап түсіндірмелерді жеке жариялау арқылы бұл басылым заң журналына айналды, содан кейін ол 2018 жылдың сәуіріне дейін жыл сайын екі-төрт нөмірмен, қағаз және электрондық форматта жарық көрді. 2018 жылдың қыркүйегінде оның орнын Конституцияның VII тарауымен аталған жаңа басылым алмастырды, ол кеңестің құрылуын регламенттейді. Жарияланым тек цифрлық форматта, кеңестің веб-сайтында және Cairn.info порталында қолжетімді. Жыл сайын екі нөмір жарық көреді – көктемде және күзде. Кеңес 2016 жылдан бері жылдық есептерді француз және ағылшын тілдерінде жариялап келеді.

This was done in view of a better communication over the council's decisions, especially following the 1993 controversy over the decision to strike down a government bill on the right of asylum, during which Prime Minister Édouard Balladur had publicly attacked the institution. Decisions of the council traditionally include an extremely short and purely formal judicial opinion, often relying of plain statements if not tautologies, leaving its rationale and its use of principles and precedents open to interpretation. Before 1996, secretaries general occasionally contributed articles in law reviews in order to clarify the council's intents. Starting in 1996, the "Decisions and Documents of the Constitutional Council" section included analyses of recent decisions, formally called "commentaries" from November 2008. Commentaries became extensive, widely read and used by the legal community and the media. They are written by the council's Legal Office and secretary general, and unsigned; they are not approved by the council itself, although the office and secretary general assist with the bulk of the legal research for its decisions. They do not have the force of law, although they are increasingly mentioned in arguments before the council, and occasionally in lower courts. They are however still commonly referred to as the " commentaries"
The purpose of the , as summed up by its then editor, was also to "express the policy of dialogue of the Constitutional Council with academia as well as with foreign courts". Each issue included a special feature, as well as an article on a foreign constitutional court, authored by legal scholars and researchers. With the separate publication of commentaries from 2010, it was more clearly turned into a law journal, upon which it became the It ran until April 2018, with two to four issues every year, published both in print and online. In September 2018, it was succeeded by , named after title VII of the Constitution, which establishes the council. Publication is exclusively digital, on the council's website and on the Cairn. info portal. Two issues are published every year, in the spring and autumn. The Council has released annual reports since 2016, in French and English.

Орналасқан жері

Кеңес Париждегі Корольдік сарайында отырады (онда Мәдениет министрлігі де орналасқан), ол Мемлекеттік кеңестің жанында.

Мақалалар

Майкл Х. Дэвис, Заң/саясат аражігі, француздық Конституциялық кеңесі және АҚШ Жоғарғы соты, Салыстырмалы құқық американдық журналы, 34-том, 1-номер (Қыс, 1986), 45–92 беттер.
Ф. Л. Мортон, Франциядағы сот қарауы: салыстырмалы талдау, Салыстырмалы құқық американдық журналы, 36-том, 1-номер (Қыс, 1988), 89–110 беттер.
Джеймс Бирдсли, Франциядағы конституциялық шолу, Жоғарғы соттың шолуы, 1975-том, (1975), 189–259 беттер.