Кіріспе

Х. П. Лавкрафттың повесі Беймәлім Қадатты іздеу - американдық жазушы Х. П. Лавкрафттың повесі. Бұл туындының жазылуы шамамен 1926 жылдың күзінде басталды, ал 1927 жылдың 22 қаңтарында аяқталды және автордың өмірінде түзетілмей, жарияланбады. Ол оның Арман Айналымына кіретін әңгімелердің ең ұзыны және басты кейіпкер Рэндольф Картерді бейнелейтін ең ұзақ Лавкрафт туындысы. 1927 жылы жарық көрген "Чарльз Декстер Уордтың ісі" романымен бірге, оны Лавкрафттың шығармашылығының сол кезеңіндегі маңызды жетістіктерінің бірі деп санауға болады. "Беймәлім Қадатты іздеу" қорқыныш пен фантастика элементтерін біріктіріп, адамзаттың арман көру қабілетінің кеңдігі мен ғажайыптығын көрсететін эпикалық оқиғаны құрайды. Бұл повесть 1943 жылы Аркхэм Хаус баспасынан автор қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Қазіргі уақытта ол Ballantine Books баспасында "Күміс кілт" және "Күміс кілт қақпалары арқылы" шығармаларын қамтитын антологияда жарық көреді. С. Т. Джоши түзететін нақты нұсқасы Аркхэм Хаус баспасынан "Айран тауларында және басқа да романдарда" және Penguin Classics баспасынан "Солқын үйіндегі арман және басқа да керемет әңгімелерде" жарияланды.

Сюжет

Рэндольф Картер түсінде салтанатты қаланы көреді, бірақ оған жақындау мүмкін болмайды. Үшінші рет қала түсіне келген соң, ол қаланың қайда екенін білу үшін арман құдайларына дұға етеді, бірақ қала түсінен мүлдем жоғалады. Картер арман құдайлары тұратын таудың үстіндегі Кадат қаласында, құдайларға жеке дұға етуге бейімделеді. Арман-мұраның шекарасында орналасқан ғибадатханадағы діни қызметкерлермен кеңеседі. Олар Картерге Кадаттың орналасқан жерін ешкім білмейтінін айтады және қалаға жету жолында жалғастырса, үлкен қауіп төнетінін ескертеді, сондай-ақ құдайлар оның көріністерін әдейі тоқтатқан болуы мүмкін екенін айтады. Картердің арман елдерінің әдет-ғұрыптары мен тілдерін білуі, оның ізденісін әуесқойға қарағанда аз тәуекелді етеді, бірақ ол қауіпті беделге ие тұлғалармен кеңесуі керек. Зұгтар, жыртқыш кеміргіштердің бір түрі, оны діни қызметкер Аталды табу үшін Ультарға бағыттайды. Мысықтарға толы Ультар қаласында Атал тау беткейінде құдайлардың бейнесі салынған үлкен мүсін туралы айтады. Картер құдайлардың өлімнен кейінгі ұрпақтары да осындай сипаттамаға ие болады және Кадатқа жақын болатынын түсінеді. Картер сол жерге жол іздеп жүргенде, оны айға алып барып, ай айуандарына, зұлым құдай Ньярлатотептің құлдарына тапсыратын құл сатушылар ұрлап алады. Картердің одақтастары – Ультардың мысықтары оны құтқарып, порт қаласына қайтарады. Ұзақ сапардан кейін Картер мүсінді табады және Селефаистегі теңізге кірген саудагерлердің жүзінде құдайлардың бейнелерін таниды. Білімін іске асыра алмай, оны түнгі киімдер деп аталатын бетсіз қанатты жаратылыстар тұтқынға алып, жер асты әлемінде өлтіруге тастап кетеді. Достық жындылар, соның ішінде Картердің досы Ричард Пикман, оны жер бетіне қайта оралуға көмектеседі, адам жейтін Гугтардың қорқынышты қаласы арқылы жасырын өтеді. Картер мысықтарға Зұгтардың жасырын шабуылынан қорғануға көмектескеннен кейін, Селефаиске жол сатып алады және теңізшілерден саудагерлердің мысықтар жоқ, суық және қараңғы Инганок жерінен келгенін біледі. Картер Селефаистің патшасы, досы Куранмен кездеседі, ол оянған әлемде қайтыс болғаннан кейін арман елдерінің тұрақты тұрғыны болды. Ол өз үйін сағынып, патшалығының кейбір бөліктерін туған Корнуоллға ұқсатуды армандады. Куранс арман елдерінің тұзақтарын жақсы біледі, бірақ Картерді оның ізденісінен айнытуға күш жеткізбейді. Картер карьерде жұмыс істегісі келетінін айтып, Инганокқа баратын кемеге отырады. Олар жақындағанда, Картер аты жоқ аралды көреді, одан ол ерекше айқайларды естиді. Картерді карьердің жанындағы керемет биіктікте бұрын кездескен саудагер тұтқынға алады. Қорқынышты құстар оларды Ленг жазықтарының үстінен ұшырып әкетеді, мүйізді адам тәрізді жандар мекендейтін кең дала. Картерді қорқынышты Бас діни қызметкер мекендейтін монастырға әкеледі. Картер Ленгтің адамдарының оны тұтқынға алған құл сатушылар екенін, мүйіздерін жасыру үшін шапан кигенін біледі. Ол сондай-ақ түнгі киімдер Ньярлатотепке емес, Ноденге қызмет ететінін және тіпті Жер құдайлары да олардан қорқатынын біледі. Картер бас діни қызметкердің кім екенін білгенде, қорқып, қашып кетеді. Картер лабиринт сияқты дәліздер арқылы қашып, монастырь арқылы қараңғылықта, шығу жолын тапқанша жүріп жатыр. Ленгтің адамдарынан бірнеше жындыны құтқарып алғаннан кейін, Картер мен жынды күштері аты жоқ жартастағы ай айуандарының бекетіне шабуыл жасайды. Жақын маңдағы қалада Картер түнгі киімдер үйірінің қызметін пайдаланып, өзі мен жындыларды Кадаттағы құдайлар сарайына жеткізеді. Ұзақ ұшудан кейін Картер Кадатқа жетеді, бірақ оны бос табады. Фараонға ұқсаған адам бастаған үлкен шеру келеді. Фараон өзін Ньярлатотеп деп таныстырып, Картерге армандаған қаласы Бостонның балалық шағындағы естеліктері екенін айтады. Жер құдайлары Картердің арманындағы қаланы көріп, оны өздерінің үйі етіп алды, Кадатты және өздерінің міндеттерін тастап кетті. Картердің шешімінен таң қалған Ньярлатотеп Картерге жердің құдайларын шақыру үшін қалаға кіруді ұсынады, бірақ Картер кеш түсінгеннен кейін, оны мазақтаушы Ньярлатотеп алдап, ғаламның ортасындағы Азатоттың сотына әкелінді. Өлімге кесілгенін ойлаған Картер бірден түсінеді және оянады. Ньярлатотеп Кадат залында жеңілгенін ойлап, күн батып жатқан қаладан қайтарып алған "жердің жұмсақ құдайларын" ашуланып мазақтайды.

Кейіпкерлер

Лавкрафт «Белгісіз Кадаттың арман іздеуінде» бұрынғы әңгімелерден алынған элементтер мен кейіпкерлерді пайдаланды, олардың көпшілігі Лорд Дансанидің ықпалында болды, бірақ олар әрқашан дәйекті бейнеленбеді. Рэндольф Картер арман-ермектер әлеміне кіре алады, ол арман арқылы қол жетімді балама өлшем. Ол Лавкрафттың басқа бірнеше әңгімелерінде де кездеседі: «Рэндольф Картердің мәлімдемесі», «Аты жоқ», «Күміс кілт» және «Күміс кілт қақпалары арқылы». Ол автордың өзінің бейнесі және оның философиялық көзқарасын көрсетеді. Ричард Аптон Пикмен жын ретінде пайда болады. Бұл кейіпкер алғаш рет 1927 жылғы «Пикменнің моделі» әңгімесінде пайда болды, онда ол әлі де тірі суретші болған. Ньярлатотеп, Жыртылып жүрген Хаос, Лавкрафттың Ктулху мифологиясында жиі еске алынады, бірақ оның осы жердегі пайда болуы – Ньярлатотеп Лавкрафттың адам кейіпкерлерінің бірімен мағыналы қарым-қатынасқа түсетін жалғыз жағдай. Ньярлатотеп Югготтың «Фунги» сонет циклында да кездеседі. Ноденс (Ескі Құдай) «Бұлыстағы таңғажайып биік үйде» де сипатталған. Фриц Лейбер Лавкрафттың әдебиетіндегі құдайлар әдетте «жаман немесе, ең жақсы жағдайда, қатыгездікпен бейжай» болып бейнеленетінін айтты. Ноденс осыдан ерекшеленеді, Лейбердің пікірінше, бұл зұлым құдайлар неліктен адамзатты жаулап алмағанын түсіндіруге жасалған әрекет болуы мүмкін. Куран 1920 жылғы «Celephaïs» әңгімесінде арман-ермектерге жердегі өмірін тастап кеткен адам ретінде таныстырылды.

Шабыт

Лавкрафттың "Азатот" (1922, 1938 жылы жарық көрген) романының фрагменті сияқты, "Ұйқы ізденісінде" Уильям Томас Бекфордтың 1786 жылы жазған "Ватек" романының ықпалы болған сияқты, ол "сондай-ақ тарауларға бөлінбеген экзотикалық фантазия". Уилл Мюррей және Дэвид Э. Шульц сыншыларының пікірінше, "Ұйқыдағы ізденіс" романы, шын мәнінде, тастап кетілген "Азатот" романын аяқтауға жасалған екінші әрекет. Лорд Дансанидің Лавкрафттың арман циклына тигізген әсері жиі айтылса да, Роберт М. Прайс "Ұйқы ізденісіне" 1927 жылға дейін жарық көрген Эдгар Райс Берроуздың алты Марс ("Барсум") романы тікелей үлгі болғанын айтады. Алайда, классикалық әрекетке толы батыр, ерекше жауынгер және ханшайымдарды құтқарушы Джон Картер мен ренжіді, тыныш және ойлы, жауларымен ешқашан күреспейтін, бірнеше рет тұтқындалып, достарының қайта-қайта құтқаруына мұқтаж Рэндольф Картердің арасында көп ортақ емес екені атап өтілді. Прайс басқа жерде Л. Фрэнк Баумның "Оздың керемет сиқыршысы" (1900) романының да "Ұйқы ізденісіне" маңызды ықпал еткенін айтады, екі кітапта да басты кейіпкер соңында "үйге" қайтуды ең жақсы орын деп таңдайды. Х. П. Лавкрафт энциклопедиясында Натаниел Хоторнның "Мәрмәр фаун" және "Ұлы тас бет" шығармаларының ықпалы көрсетілген.

Қабылдау

"The Dream Quest" әртүрлі реакцияларды тудырды, "кейбір HPL жанкүйерлері оны түсінікті емес деп тапты, ал басқалары оны "Алиса" кітаптарымен және Джордж Макдональдтың фантастикалық шығармаларымен салыстырды". Джоанна Расс "The Dream Quest" кітабын "әдемі, бірақ аяусыз, қайта жазылмаған немесе жақсартылмаған" деп сипаттады. Лавкрафт өзі "бұл аса жақсы емес, бірақ кейінірек роман жанрында жасалған шынайы әрекеттер үшін пайдалы жаттығу болды" деп мәлімдеді. Ол жазғанда "Рендольф Картердің бастырған оқиғалары оқырманға жалықтыруы мүмкін, немесе ерекше суреттердің көптігі кез келген суреттің керемет әсерін тудыру қабілетін жоюы мүмкін" деп алаңдады. 1948 жылы Артур Кларк Лорд Дансаниге "The Dream Quest" бөлігін қамтитын "Аркхэм жинағының" көшірмесін жіберді. Дансани былай деп жауап берді: "Мен Лавкрафттың менің стилімді алғанын байқадым, және оған ашуланбаймын".