Кіріспе
Адам басы мен арыстан денесі бар мифологиялық жаратылыс – сфинкс (/s/f/ɪ/ŋ/k/s/ SFINKS; σφίγξ, ; label=[[эол грек тілі, ; немесе сфинкс]) – адам басы, арыстан денесі және бүркіт қанаты бар мифологиялық жаратылыс. Грек дәстүрінде сфинкс – әйел басы, арыстанның арт жағы және құс қанаты бар опасыз және қатыгез жан. Грек мифологиясына сәйкес, ол кездескендерін жұмбақ шешуге шақырады, ал шеше алмаған жағдайда оларды өлтіріп жейді. Сфинкстің осы қауіпті түрі Эдип туралы мифте және драмада кездеседі. Мысыр мифологиясында, керісінше, сфинкс көбінесе адам (андросфинкс (ανδρόσφιγξ)) ретінде бейнеленеді және күш пен қатыгездіктің, әдетте фараонның бейнесі ретінде қарастырылады. Грек және Левант/Месопотамия сфинкстерінен айырмашылығы, мысыр сфинкстері қанатты болмаған. Гректер мен мысырлықтар екеуі де сфинкстерді қорғаушылар деп санаған, олардың мүсіндері көбінесе храмдардың кіреберісінде орналасқан. Ренессанс кезеңінде сфинкс еуропалық сәндік өнерде қайта жанданды. Осы кезеңде сфинкс бейнелері бастапқыда ежелгі мысырлық нұсқасына ұқсас болды, бірақ кейін басқа мәдениеттерге тарағанда, сфинкс көбінесе өте әртүрлі түсініктерде бейнеленді, ішінара түпнұсқа сипаттамаларының әртүрлі аудармаларының нәтижесінде, ал ішінара басқа мәдени дәстүрлерге енгізілген тұжырымдаманың эволюциясынан. Дегенмен, сфинкс бейнелері әдетте патшалық қабірлер немесе діни храмдар сияқты ұлы сәулеттік құрылыстармен байланысты.
sphinxes in general
A sphinx (/s//f//ɪ//ŋ//k//s/ SFINKS; σφίγξ, ; label=[[Aeolic Greek, ; or sphinges) is a mythical creature with the head of a human, the body of a lion, and the wings of an eagle. In Greek tradition, the sphinx is a treacherous and merciless being with the head of a woman, the haunches of a lion, and the wings of a bird. According to Greek myth, she challenges those who encounter her to answer a riddle, and kills and eats them when they fail to solve the riddle. This deadly version of a sphinx appears in the myth and drama of Oedipus. In Egyptian mythology, in contrast, the sphinx is typically depicted as a man (an androsphinx (ανδρόσφιγξ)), and is seen as a benevolent representation of strength and ferocity, usually of a pharaoh. Unlike Greek or Levantine/Mesopotamian ones, Egyptian sphinxes were not winged. Both the Greek and Egyptian sphinxes were thought of as guardians, and statues of them often flank the entrances to temples. During the Renaissance, the sphinx enjoyed a major revival in European decorative art. During this period, images of the sphinx were initially similar to the ancient Egyptian version, but when later exported to other cultures, the sphinx was often conceived of quite differently, partly due to varied translations of descriptions of the originals, and partly through the evolution of the concept as it was integrated into other cultural traditions. However, depictions of the sphinx are generally associated with grand architectural structures, such as royal tombs or religious temples.
Этимология
Сфинкс сөзі грек тіліндегі Σφίγξ сөзінен шыққан, халық этимологиясы бойынша σφίγγω (sphíngō) етістігімен байланысты, "қысу", "тарту" мағынасын береді. Бұл атаудың себебі арыстандардың өз жемтісін мойнынан шағып, өлгенше ұстап өлтіру әдетінен туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, тарихшы Сьюзан Уайз Бауэр "сфинкс" сөзінің "тірі сурет" деген мағынаны білдіретін "shesepankh" египеттік атының грек тілінде бұрмалануы екенін, және бұл сөз аңның өзіне емес, "тірі тастан" (жердің тасты денесінің бір бөлігі, пішінделген, бірақ бастапқы көзінен бөлініп алынбаған тас) қашалған сфинкс мүсініне қатысты екенін ұсынады.
Мысыр
Ең үлкен және ең танымал сфинкс – Гизаның Ұлы сфинксі, ол Гиза жазығында, Гизаның Ұлы пирамидаларының қасында, Ніл өзенінің батыс жағасында және шығысқа қарай орналасқан. Сфинкс пирамидалардың оңтүстік-шығысында жатыр. Оның құрылыс мерзімі нақты белгісіз болғанымен, египтологтардың көпшілігінің пікірінше, Ұлы сфинкстің басы б.з.д. 2600-2500 жылдар аралығында жасалған фараон Хафренің келбетімен ұқсас. Дегенмен, 20 ғасырдың соңындағы геологтардың аз тобы Сфинкстің қоршауында және айналасында су эрозиясының іздерін тапқандарын мәлімдеді, бұл Сфинкс Хафреге дейін, шамамен б.з.д. 10 000-5000 жылдар аралығында салынғанын көрсетеді. Бұл тұжырым кейде «Сфинкс су эрозиясы гипотезасы» деп аталады, бірақ египтологтар арасында қолдауы аз және басқа да дәлелдерге қайшы келеді. Бұл мүсіндерді құрылтайшылары қалай атағандығы белгісіз. Ұлы сфинкс орнынан б.з.д. 1400 жылға жататын, 18-ші династияның фараоны Тутмос IV-ке тиесілі стелада сол дәуірдегі жергілікті күн құдайы Кепера-Ра-Атумның үш қырының аттары жазылған. Көптеген фараондар өздерінің басын қабірлерінің үстіне орнатып, олардың күшті күн құдайы Сехметпен тығыз байланыста екенін көрсеткен. Ұлы сфинкстен басқа, Мысырдың танымал сфинкстеріне граниттен жасалған және Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында сақталатын, фараон Хатшепсуттің келбеті бейнеленген сфинкс, сондай-ақ қазіргі уақытта сол жердегі ашық аспан астындағы мұражайда орналасқан Мемфистің алабастр сфинксі кіреді. Бұл тақырып қабірлер мен храмдарға апаратын жолдарды қорғайтын сфинкстердің ұзын аллеяларын құруға дейін кеңейтілді, сонымен қатар өте әсем кешендерге қарай сатылардың бағаналарында әшекей ретінде пайдаланылды. Амонды бейнелейтін қошқар басты тоғыз жүз сфинкс (криосфинкстер) оның табынуы ең күшті болған Фивада салынған. Карнакта әр криосфинкстің алдында фараонның толық бойы бейнеленген мүсіні орналасқан. Бұл сфинкстердің міндеті – зұлым күштерді тоқтату болған. Ұлы сфинкс Мысырдың символына айналды және оның маркаларында, монеталарында және ресми құжаттарында жиі пайда болады. 2023 жылдың наурыз айында Дендера храм кешенінде әктас сфинкс табылды. Күлімсіреген және шұқабарлары бар бұл сфинкс Рим императоры Клавдийдің бейнесімен жасалған деп саналады.
Еуропа
Кейде XV ғасырдың аяғындағы қайта жаңғырған манерлік сфинксті "француз сфинксі" деп санайды. Оның шашы жинақы, ал кеудесі жас әйелге ұқсайды. Көбінесе ол құлақтарына тағатын сырғалар мен інжу-маржандарды әшекей ретінде киеді. Денесі табиғи түрде, жатқан арпалыс сияқты бейнеленген. Мұндай сфинкстер 15 ғасырдың соңында Римде қазылған Неронның Domus Aurea-сының гротесктік немесе "гротесктік" әшекейлері табылғанда қайта жанданды, және ол 16 және 17 ғасырларда Еуропаға тараған арабтардың ою-өрнектерінің классикалық тіліне енді. Сфинкстер Рафаэльдің шеберханасымен (1515–1520) Ватикан сарайының лоджиясын безендіруге қосылды, бұл римдік гротескелердің тілін жаңартты. Француз өнерінде сфинкстер алғаш рет 1520 және 1530 жылдардағы Фонтенбло мектебінде пайда болды және француз Регенттігінің (1715–1723) кеш барокко стиліне дейін жалғасты. Франциядан ол Еуропаға тарады, 18 ғасырдың сарай бақтарындағы сыртқы сәндік мүсіндердің тұрақты ерекшелігіне айналды, мысалы Венадағы Жоғарғы Бельведер сарайы, Потсдамдағы Сансуси паркі, Испаниядағы Ла Гранья, Браницкий сарайы (Бялыстокта) немесе португалдық Келуз ұлттық сарайының (шамамен 1760 жылдардағы) аумағындағы кеш рококо үлгілері, кішкентай плащпен аяқталатын руфтар мен киімдермен әшекейленген. Сфинкстер Роберт Адам мен оның ізбасарларының неоклассикалық интерьерлерінде жиі кездеседі, олар гротескелердің қарапайым стиліне жақын. Олар 19 ғасырдың романтизм және одан кейінгі символизм қозғалыстарының суретшілері мен дизайнерлеріне де қызығушылық тудырды. Бұл сфинкстердің көпшілігі, қанаттары болмаса да, египеттік емес, грек сфинксі мен Эдип туралы мифке сілтеме жасады. Декаденттік қозғалыс, 1890 жылдар шамасында "декаденция" түсінігімен байланысты еуропалық қозғалыс, сфинкс сияқты макабр немесе тыйым салынған тақырыптар арқылы өркениеттің құлдырауындағы сұлулықты табу идеясын ұсынады. Сфинкс мотиві "femme fatale" бейнесімен де байланысты болуы мүмкін. "Femme fatale" Викториялық қоғамның бұзылуынан, өлімнен, жезөкшеліктен және басқа да тыйымдарынан басталатын құлдырауды немесе ыдырауды бейнелеу үшін қолданылады. Дебора Баркер "Сфинкс жұмбағы: Элизабет Стюарт Фелпс" "Авис тарихы" атты еңбегінде суретші Авис Сфинксті XIX ғасырда әйелдердің шынайы бейнесі ретінде қалай қолданғанын талқылайды. Авис өзінің жынысы мен нәсіліне байланысты әділетсіздікті Сфинкс арқылы шеше аламын деп ойлады, батыс мәдениетінің логикасы мен визуалды тану арқылы өзінің суретші екенін көрсетті. Наполеон Сфинксті өзі құрған империяның символы деп санаса, Авистің әкесі Гегель Добел Сфинкс тек идеяны білдіреді деп ойлады. Декадент жазушысы Оскар Уайльд өзінің "Сфинкс" поэмасында осы мотивті пайдаланды. Поэма Сфинкс пен француз халқы арасындағы байланысты француз империясының құлдырауы сияқты әлеуметтік құлдыраудың фонында көрсетеді. Өлеңде қалада шарлап жүрген жалғыз және уайымдаған адам туралы айтылады, оның уайымдары мен қорқыныштары ажыдаар мен арыстанның қасиеттерін алған алып жануардың бейнесін тудырады. Бұл жануар сыртқы түрі мен зорлығына байланысты декаденттік сфинкстің бір түрі болуы мүмкін.
Грекия
Қола дәуірінде гректер Мысырмен сауда және мәдени байланыстарда болды. Александр Ұлы Мысырды жаулағанға дейін осы мүсіндерге грек тілінде "сфинкс" деген ат қолданылған. Геродот сияқты грек тарихшылары мен географтары мысыр мәдениеті туралы кеңінен жазған. Грек мифологиясында бір ғана сфинкс болған, ол – құрту мен жамандық әкелетін бірегей демон. Аполлодор сфинкстің әйел беті, арыстан денесі мен құйрығы, құс қанаттары бар екенін сипаттайды. Ежелгі Плинийдің сөзіне қарағанда, Эфиопияда қоңыр шашы мен төсі бар көптеген сфинкстер кездеседі, бұл 20-ғасыр археологтарымен расталған. Стаций оны қанатты монстр ретінде бейнелейді, оның беті сарғыш, көздері бұзылған, қанға малған қауырсыны және күңгірт қолдарында тырнақтары бар. Кейде қанаттарының бүркіт қанаттарынан, ал құйрығының жылан басынан тұратыны айтылады. Гесиодқа сәйкес, Сфинкс – Ортростың қызы, анасы Химера, Эхидна немесе Цето болған. Аполлодордың айтуынша, ол Эхидна мен Тифонның қызы. Сфинкс – ежелгі Хиос қала-мемлекетінің символы, ол б.з.д. 6-ғасырдан б.з. 3-ғасырына дейін мөрлерде және монеталардың беткі жағында бейнеленген.
Сфинкс жұмбағы
Сфинкс гректердің Фива қаласына кіреберіс қақпасын күзетіп, саяхатшыларға жол беру үшін жұмбақ сұраған деседі. Сфинкс сұраған нақты жұмбақты мифті ертерек айтқандар нақтыламаған және грек тарихының соңына дейін төменде берілгендей стандартталмаған. Кейінгі деректерде Гера немесе Арес Сфинксті өзінің Эфиопиялық отанынан (гректер Сфинкстің шетелдік шығу тегін әрқашан естеріне түсіретін) Грекиядағы Фиваға жіберді, онда ол барлық жолаушылардан тарихтағы ең әйгілі жұмбақты сұрады: "Қай жаратылыстың бір дауысы бар, бірақ төрт аяқты, екі аяқты және үш аяқты болады?" Ол жауап бере алмағандарды өлтіріп, жеп қоятын. Эдип жұмбақты былай деп шешті: "Адам – бала кезінде төрт аяқпен жүретін, ересек болғанда екі аяқпен, ал қарт жасында таяқпен." Тағы бір жұмбақ айтылды: "Екі қарындас бар: бірі екіншісін тудырады, ал екіншісі біріншісін тудырады. Олар кім?" Жауабы – "күн мен түн" (екеуі де – ἡμέρα және νύξ сөздері ежелгі грек тілінде әйелдік атауға ие). Бұл екінші жұмбақ мифтің Гаскон нұсқасында да кездеседі және өте көне болуы мүмкін. Ақыры жеңілген Сфинкс өзін биік жартастан лақтырып, қайтыс болды; немесе кейбір нұсқаларда Эдип оны өлтірді. Тағы бір нұсқада ол өзін-өзі жеп қойғаны айтылады. Екі жағдайда да Эдипті "лиминалды" немесе шекті тұлға ретінде тануға болады, ол Сфинкстің өлімімен бейнеленген ескі діни тәжірибелер мен жаңа, Олимпиада құдайларының көтерілуі арасындағы ауысуды жүзеге асыруға көмектеседі.
Халықтық мәдениеттегі жұмбақ
Жан Коктоның Эдип туралы аңызын қайта баяндауында, "Тұзақ машинасы" фильмінде Сфинкс Эдипке өзін өлтіру үшін жұмбақтың жауабын айтады, себебі ол енді ешкімді өлтіргісі келмейді, сонымен қатар Эдиптің оны сүйіп қалғанын қалайды. Ол оған жауап бергені үшін оған ешқандай алғыс айтпай кетеді. Көрініс Сфинкс пен Анубистің аспанға қайта көтерілуімен аяқталады. Сфинкс жұмбағының және Эдиптің оған берген жауаптың мифтік, антропологиялық, психоаналитикалық және пародикалық тұрғыдан түсіндірмелері бар. Зигмунд Фрейд "балалар қайдан пайда болады?" деген сұрақты Сфинкс жұмбағы деп атады. Көптеген жұмбақ кітаптарында Сфинкс атауы немесе суреттері қолданылады.
Румыния
Сфинксул – Румынияның Букеги тауларындағы Букеги табиғи паркіндегі табиғи тас формациясы. Бұл тас формациясы Гиза Сфинксімен ұқсас болғаны үшін осылай аталған және Бабел тас формациялары кешенінің ішінде орналасқан.
Жапон әдебиеті
Джорджио Аматраноның "Мураками Харуки романдары мен қазіргі жапон әдебиетінің басқа да туындыларындағы ежегі грек мифтерінің қайырмасы" еңбегі, Харуки Муракамидің "Кафка жағалауда" романының Одип мифімен құлдырау тақырыбындағы ортақ элементтерін және басты кейіпкердің өзін-өзі тану жолымен сабақтастығын зерттейді. Роман ішіндегі Сфинкс мотиві Муракаминің ойынша құрылған жұмбақ жаратылыс – Осима арқылы бейнеленеді: құпия, шексіз күш иесі, ол кейіпкерді байлық пен мәртебеге қатысты қоғамдық нормалардан шешіліп, шынайылықты іздеу арқылы мәнсіз өмір сүру туралы ойға жетелейді. Ол романның басты кейіпкерлерінің мінездік беріктігін олардың өмір туралы түсінігіне күдік тудыратын бірқатар сынақтар арқылы тексереді.
Бірман әдебиеті
Лоуэлл Эдмундтың "Бирмадағы Эдип" еңбегі – бұл Бирма әдебиеті мен мәдениетіндегі Эдип мифін зерттейтін талдамалық жұмыс. "Паук пен Аждаһа" халық ертегісі грек мифологиясымен сабақтас мотивтерді қолданып, басты кейіпкер Пауктің тағдыр жолы мен аждаһарды жеңуге қажетті міндеттерді орындауын – Сфинкс мотивін зерттейді. Паук ақыл-ойы, батылдығы және нық қадамдарының арқасында аждаһарды жеңеді, бірақ жолға шығар алдында алған білімінің салдарымен бетпе-бет келеді. Грек мифтерінің бірмалық бейімделулерінде тағдыр, жазмыш, трагедия, құпия және жеке бастың мәні сияқты мәселелер көтеріледі, осы жағдайда Эдип пен Сфинкс туралы әңгіме баяндалады.
Мысықтардың белгілері бар
Гопаитошах – Парсы Гопаты немесе Гопаитошах – бұл Сфинкске ұқсас тағы бір жаратылыс, қанатты бұқа немесе адам беті бар арыстан. Гопат Иранның ежелгі өнерінде б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңынан бері бейнеленген және ежелгі Ирандағы үстем патшалық биліктің кең таралған символы болған. Гопаттар Элам кезеңінің өнерінде, Луристан, Темір дәуіріндегі Иранның Солтүстік және Солтүстік-Батыс аймақтарында, сондай-ақ Әхеменидтер өнерінде жиі кездесетін мотивтер болды. Олар Бундахишн, Дадестан и Дениг, Меног и Кхрад сияқты мәтіндерде, әрі Матикан е Юшт Фарян және оның исламдық нұсқасы Марзубаннама сияқты әңгімелер жинағында табылған. Лёвенменш мүсіні – 32 000 жылдық Ауригнациялық Лёвенменш мүсіні, сондай-ақ «арыстан адам» деп белгілі, 1939 жылы Германиядағы Холенштейн Штадель үңгірінде табылған ең көне антропоморфтық мүсін. Мантикор – Мантикор (Ерте орта парсы: Мардякор немесе Мартихвар, «адам жегіш» деген мағынаны білдіреді) – парсы аңыздағы гибридтік жаратылыс және Сфинкске ұқсас тағы бір жаратылыс. Нарасимха – Нарасимха («адам-арыстан») – индуизмде Вишнудың Дашаватарадағы бейнесі (Аватарасы). Вишну жартылай адам, жартылай азиялық арыстан түрінде бейнеленеді, оның денесі мен төменгі бөлігі адамға ұқсас, бірақ арыстанға тән беті мен тырнақтары бар. Осы аватарада Вишну Хиранякашипуды Нарасимха ретінде өлтіріп, индуизм мифологиясында әлемді хаостан құтқарды.
Мысық белгілері жоқ
Ежелгі Ассирияда ғибадатханалардың кіреберісін тәж киген, сақалды патшалардың бастары бейнеленген қанатты бұқалар (шеду) қорғаған. Көптеген грек мифологиялық жандар, классикалық Олимпия мифологиясына қарағанда бұрынғы мифологиялардан қалған архаикалық мұралар, мысалы, кентаврлар, Сфинкске ұқсас.