Кіріспе

Уақыттың өтуін қабылдаудың дұрыс жолы жоқ деген философиялық көзқарас. Ғарыш және уақыт философиясында мәңгілік – уақыттың онтологиялық сипатына қатысты көзқарас, онда уақыттағы барлық нәрсе тең дәрежеде нақты болып саналады. Бұл, қазіргілікке немесе уақыттың өсіп келе жатқан блок-әлем теориясына қарама-қарсы, онда болашақ кем дегенде басқа уақыттардан өзгеше. Мәңгіліктің кейбір түрлері уақытқа кеңістік сияқты онтологиялық өлшем береді, мұнда әртүрлі уақыттар әртүрлі орындар сияқты нақты болады, ал болашақ оқиғалар басқа орындардың бар болғандай "әлі де бар", және уақыттың объективті ағыны жоқ. Оны кейде "блок-уақыт" немесе "блок-әлем" теориясы деп атайды, себебі ол кеңістік-уақытты уақыттың өтуімен өзгертілген үш өлшемді кеңістік ретінде емес, өзгермейтін төрт өлшемді "блок" ретінде сипаттайды.

Қазіргі заман

Классикалық философияда уақыт үш бөлек аймаққа бөлінеді: «өткен», «қазіргі» және «болашақ». Осы бейнелеу үлгісін қолдану арқылы, өткеннің өзгермейтін, толыққанды қалыптасқан нәрсе екендігі, ал болашақтың кем дегенде жартылай анықталмаған екендігі қабылданады. Уақыт өте келе, бір кезде қазіргі уақыт болған сәт өткеннің бір бөлігіне айналады, ал болашақтың бір бөлігі жаңа қазіргі уақытқа айналады. Осылайша уақыт өтеді, қазіргі сәт болашаққа қарай жылжып, өткенді артта қалдырады. Осыған ұқсас көзқарас, атап айтқанда, қазіргілік, тек қазіргі уақыт ғана бар екенін көрсетеді. Қазіргі уақыт уақыт кеңістігінде алға жылжымайды, өткендегі нақты нүктеден болашақтағы нақты нүктеге қарай қозгалмайды. Керісінше, ол тек өзгереді. Өткен мен болашақ жоқ, олар тек қана нақты, жеке және өзгеріп отыратын қазіргі уақытты сипаттауға қолданылатын түсініктер. Бұл дәстүрлі модель көптеген философиялық қиындықтарды тудырады және қазіргі ғылыми теориялармен, мысалы, салыстырмалылық теориясымен келісу қиын болуы мүмкін. Арнайы салыстырмалылық абсолюттік бір мезгілделік және жалпыға ортақ қазіргі уақыт тұжырымын жоққа шығарады деп аргументтеуге болады: салыстырмалылық бойынша, әртүрлі есептеу жүйелеріндегі бақылаушылар белгілі бір оқиғалардың бір уақытта немесе әртүрлі уақытта болғаны туралы әртүрлі мәліметтерге ие болуы мүмкін, ал бір жүйенің пікірін екіншісінен жоғары қоюға физикалық негіз жоқ. Дегенмен, барлық есептеу жүйелерінде бір мезгілде болмайтын оқиғалар бар: егер бір оқиға екіншісінің жарық конусының ішінде болса – оның себептік өткені немесе себептік болашағы – онда барлық есептеу жүйелеріндегі бақылаушылар бір оқиғаның екіншісінен бұрын болғанын көреді. Себептік өткен және себептік болашақ барлық есептеу жүйелерінде сәйкес келеді, бірақ кез келген басқа уақыт «басқа жерде» болады, ал онда қазіргі, өткен немесе болашақ жоқ. Қазіргі уақытты білдіретін оқиғалар жиынтығының физикалық негізі жоқ. Көптеген философтар салыстырмалылық мәңгілікке ұласады деп санайды. Ғылымның философы Диан Риклс: «Философтар арасындағы консенсус ерекше және жалпы салыстырмалылық теориясы қазіргілікпен үйлеспейтін сияқты» дейді. Кристиан Вютрих қазіргілікті қолдаушылар абсолюттік бір мезгілделікті тек эмпиризмді немесе салыстырмалылықты қабылдамаса ғана сақтап қала алатынын айтады. Диан Циммерман және басқалар ұзындығы, уақыты және бір мезгілделігі туралы шешімдері дұрыс болып табылатын жалғыз ерекше есептеу жүйесі бар екенін көрсетеді, тіпті осы есептеу жүйесін анықтаудың эмпирикалық жолы болмаса да.

Ежелгі дәуір

Болашақтың тәуелсіз ағыны үшін және оған қарсы аргументтер ежелден бері көтеріліп келеді, оларды фатализм, редукционизм және платонизм көрсетеді: Классикалық фатализм болашақ туралы әрбір мәлімдеме бар екенін және ол дұрыс немесе жалған екенін айтады, сондықтан болашақ туралы барлық дұрыс мәлімдемелердің жиынтығы бар, яғни бұл мәлімдемелер болашақты дәл сол күйінде сипаттайды, ал бұл болашақ шын және өзгеруі мүмкін емес. Фатализмге қарсы тұрып, шындық та, жалған да емес мәлімдемелер бар деген пікір айтылады, мысалы, олар белгісіз болуы мүмкін. Редукционизм уақыт оқиғалар арасындағы қатынастан тәуелсіз болуы мүмкін бе деген сұрақ қояды, ал платонизм уақыт абсолютті және оны толтырған оқиғалардан тәуелсіз деп санайды. Философ Брайан Лефтов бұл интерпретацияға қарсы шығып, Ансельмнің оның орнына қазіргілік ұстанымын жақтағанын ұсынды. Роджерс өзінің бастапқы интерпретациясын қорғап, осы мақалаға жауап берді. Роджерс өзінің «Ансельм бостандық туралы» кітабында осы мәселені талқылап, «қазіргі сәт онтологиялық тұрғыдан ерекшелікке ие емес» деген көзқарас үшін «төрт өлшемділік» терминін «мәңгілік» терминінен артық көреді және «Боэций мен Августин кейде төрт өлшемділікке ұқсайды, бірақ Ансельм бұл ұстанымды тұтастай және нақты түрде қабылдаған алғашқы адам» деп түсіндіреді. Танели Кукконен Оксфордтың Ортағасырлық философиясының анықтамалығында «Августин мен Ансельмнің мәңгілік және қазіргілік, уақытсыз және уақыттық тілдің қосылуы ортағасырлық философтардың қазіргі философтар сияқты «жақтарды таңдау қажеті жоқ» деп ойлағанын көрсетеді». Августин Гиппоның айтуынша, Құдай уақыттан тыс – уақыт тек жаратылған әлемнің ішінде ғана бар. Томас Аквинский да осы көзқараспен келісті, және көптеген дінтанушылар да осымен келіседі. Осы көзқарас бойынша, Құдай «блок әлем» сияқты бір нәрсені қабылдайды, ал уақыт оның ішіндегі шектеулі жандарға басқаша көрінуі мүмкін.

Қазіргі заман

Қазіргі философиядағы уақыт табиғаты туралы ең танымал пікірлердің бірі Дж.М.Э. Мактаггарттың "Уақыттың нақты еместігі" еңбегінде ұсынылған. Онда уақыт – иллюзия екені айтылады. Мактаггарт оқиғаларды абсолютті уақытқа қатысты сипаттау өзіне қайшы екенін, себебі оқиғалардың өткен және болашаққа қатысты сипаттамалары болуы керек, ал бұл сипаттамалар бір-бірімен үйлеспейді деп тұжырымдады. Мактаггарт мұны уақыт тұжырымының өзіндегі қайшылық деп қарастырып, шындық уақыттан тыс екеніне келді. Ол бұл тұжырымдаманы В теориясы деп атады. Сонымен қатар, Дзен буддистік ұстазы Догеннің уақытқа қатысты көзқарастарында Мактаггарттың В сериясы көзқарасының барлық негізгі элементтері қамтылғаны (ол кез келген объективті қазіргі уақыттың бар екенін жоққа шығарады) айтылады, бірақ Догеннің кейбір ойлары А сериясының ұғымдарын да қамтиды, және Воренкамп бұл Догеннің ойлауында белгілі бір дәйсоздықтар болуы мүмкін екенін көрсетті.

Кванттық физика

Кейбір философтар физиканың қалған бөлігінен де радикалдырақ "уақытсыз" болатын нақты бір теорияға, яғни кванттық гравитация теориясына жүгінеді. Мысалы, бұл теория Джулиан Барбурдың уақытсыздық теориясында қолданылады. Ал Джордж Эллис космологиялық теорияларда уақыттың болмауына себепті олардың толық еместігін жатады. Соңғы кезде Хрвое Николич блок-уақыт моделі қара тесік ақпараттық парадоксын шешеді деген пікірді айтты.

Қарсылық

Джон Лукас сияқты философтар "Блок ғалам уақытты өте тереңсіз бейнелейді. Ол уақыттың өтуін, қазіргі сәттың маңыздылығын, уақыттың бағытын және болашақ пен өткеннің өзгешелігін ескермейді". Сол сияқты, Карл Поппер Альберт Эйнштейнмен болған пікірсайысында детерминизм мен мәңгілікке қарсы, жалпыға ортақ саналылық тұрғысынан аргументтер келтірді. Қазіргі сәт сияқты толыққанды сезілмейтін, бірақ қатаң детерминистік болашағы бар уақыт ағыны теориясы, уақыт туралы жалпы түсініктерге сай келмейді. Кейбір ғалымдар, мысалы Джон Г. Крамердің транзакциялық интерпретациясы сияқты, уақыт ағыны туралы жалпы түсініктер мәңгілікпен үйлесімді болуы мүмкін деп санайды. Кастнер (2010) "интерпретацияның қарапайымдылығы мен тиімділігін сақтау үшін, ұсыныс және растау толқындарының "мүмкіндіктердің жоғары кеңістігінде" тарауы мүмкін екенін қарастыру қажет" деп ұсынды. "Time Reborn" кітабында Ли Смолин уақыттың физикалық тұрғыдан негізгі екенін, ал Эйнштейннің уақыт – иллюзия деген көзқарасына қарсы тұрады. Смолин физика заңдарының өзгермейтін емес, керісінше, космологиялық табиғи іріктеу арқылы уақыт өте келе эволюцияға ұшырайтынын болжайды. Философ Роберто Мангабейра Унгермен бірлесіп жазған "Сингулярлық ғалам және уақыттың шындығы" еңбегінде Смолин уақыттың физикалық өтуіне қатысты ойларын толыққанды түсіндіреді. Ортодоксалдық блок ғалам көзқарасынан өзгеше, Смолин қазіргі кездегі екі оқиғаның бір-бірімен себеп-салдар байланысында болуы мүмкін "тығыз қазіргі" бар екенін айтады. Марина Кортес пен Ли Смолин де дискретті динамикалық жүйелердің кейбір түрлері уақыттың асимметриясын және қайтымсыздығын көрсететінін, бұл уақыттың блок ғалам түсінігімен қарама-қайшы екенін айтады. Авшалом Элицур блок ғаламның уақытты түсінуін қатаң түрде жоққа шығарады. 2016 жылы Пермиметр теориялық физика институтында өткен "Time in Cosmology" конференциясында Элицур: "Мен осы блок ғаламнан жалықтым, келесі бейсенбі осы бейсенбімен бірдей емес деп ойлаймын. Болашақ жоқ. Шындығында жоқ! Онтологиялық тұрғыдан алғанда, ол мүлдем жоқ". Элицур мен Шахар Долев кванттық механикалық эксперименттер, мысалы, Кванттық жалғаншы және қара тесіктердің булануы, негізгі блок ғалам моделін сынап, уақыттың объективті өтуінің болуын қолдайды деп санайды. Элицур мен Долев уақыттың өтуі мен салыстырмалылықты татуластыруға болады деп есептейді және бұл блок ғаламмен, сондай-ақ салыстырмалылық пен кванттық механика арасындағы қайшылықтардың көптеген мәселелерін шешеді. Сонымен қатар, Элицур мен Долев кванттық механиканың кейбір эксперименттері өзара сәйкес келмейтін тарихтардың дәлелін ұсынады, сондықтан кеңістік-уақыттың өзі бүкіл тарихтарға әсер ететін өзгерістерге ұшырауы мүмкін.