Хуруфизм (حُرُوفِيَّة ḥurūfiyyah, парсы тілінде: حُروفیان horūfiyān) – әріптердің (ḥurūf) мистикасына негіделген суфилік қозғалыс. Ол 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басында Астрабадта пайда болып, Батыс Иран (Персия) және Анатолия аймақтарына тарады.
Hurufism (حُرُوفِيَّة ḥurūfiyyah, Persian: حُروفیان horūfiyān) was a Sufi movement based on the mysticism of letters (ḥurūf), which originated in Astrabad and spread to areas of western Iran (Persia) and Anatolia in the late 14th and early 15th centuries.
Қор
Хуруфи қозғалысының негізін қалаушы және рухани жетекшісі Фазлалла Астарабади (1340–94) болды. Астрабадта (қазіргі Горган, Иран) дүниеге келген ол, ерте жасынан суфизмге және Мансур әл-Халлаж бен Румидің ұстанымдарына қатты бейімделді. 1370-ші жылдардың ортасында Фазлалла өзінің ілімдерін Иран мен Әзірбайжанның барлық аймақтарында таратуға кірісті. Тәбризде тұрғанда Фазлалла Жалайрид сұлтандығы сарайында жоғары мәртебелі жақтастар жинады. Ол кезде Фазлалла әлі де суфи дәстүрінің бағытында болды. Кейіннен ол эзотерикалық руханиятқа қарай бет бұрды, бірақ Тимурды өз іліміне көндіре алмады. 1394 жылы Нахчыван қаласының жанындағы Алинжа мұнарасының маңында билеушінің ұлы Миран Шах оны өлімге кесті. Хуруфилердің ірі көтерілісі жаншылды, бірақ халықтық қозғалыс тағы он жылға жуық түрлі нысандарда сақталды.
The founder and spiritual head of the Hurufi movement was Fazlallah Astarabadi (1340–94). Born in Astrabad (now Gorgan, Iran), he was strongly drawn to Sufism and the teachings of Mansur al Hallaj and Rumi at an early age. In the mid 1370s, Fazlallah started to propagate his teachings all over Iran and Azerbaijan. While living in Tabriz, Fazlallah gained an elite following in the court of the Jalairid Sultanate. At that time, Fazlallah was still in the mainstream of Sufi tradition. Later, he did move towards more esoteric spirituality, and, failing to convert Timur, was executed in 1394 near Alinja Tower in Nakhchivan by the ruler's son, Miran Shah. The large uprising of Hurufis was crushed, but the popular movement survived for another decade or so in different guises.
Негізгі элементтер
Фазлалланың айтуынша, жетінші мөрленген кітап – Құранды ашу кілті, кейінірек Херуфилердің «Хидайат Намахында», «Жавиданда» және «Махрам Намахында» баяндалған әріптердің каббалалық жүйесі. Әлем мәңгілік және айналым арқылы қозғалады. Құдайдың құлшынысы өлмейді және ең жақсы форма – адамда, «зухур кибрия» арқылы көрінеді. Құдай әрбір атомда жатыр. Хуруфилер Фазлалла Астарабадиді Адам, Мұса және Мұхаммедтен кейін Құдай күшінің көрінісі деп есептейді. Құдай сөздерде де, араб алфавитінің 28 әріпінде де, парсы алфавитінің 32 әріпінде де бейнеленген, олар әлемдегі махаббат пен сұлулықтың негізі. Жеті – беттің құнды бөліктеріне, «әл-Фатиха» аяттарына және иманды ауызша білдіруге сәйкес келетін маңызды сан. Адам – құдайлықтың ең жоғары үлгісі және «хақиқаның» кілті. Р.Н. Фрайдың «Иранның Кембридж тарихы» бойынша, хуруфизм – адам бейнесінің мистикалық сәйкестігі арқылы исмаилизмнің көрінісі, бірақ «хақиқаны» имамның тұлғасында емес, әріптердің мәнінде тануымен ерекшеленеді.
According to Fazlallah, the key to open the seventh sealed book, the Qurʾan, is a kabbalistic system of letters that is expounded by later Hurufis in the Hidayat Namah, Jawidan and in the Mahram Namah. The Universe is eternal and moves by rotation. Divine countenance is imperishable and is manifest in Man, the best of forms, zuhur kibriya. God is incarnated in every atom. Hurufis considered Fazlallah Astarabadi a manifestation of God's force after Adam, Moses and Muhammad. God is also embodied in words and the 28 letters of the Arabic alphabet, and the 32 letters of the Persian alphabet are the basis for love and beauty in the world. Seven is a key number corresponding to noble parts of the face, the verses of Al Fatiha and verbal confession of faith. Man is a supreme copy of the divine and the key to haqiqa. According to R. N. Frye's The Cambridge History of Iran, Hurufism was an expression of Isma'ilism in its mystical identification of the human figure but differed in its recognition of haqiqa in the substance of letters rather than in the person of the Imam.
Әсері
Фазлалланың қайтыс болуынан кейін оның идеяларын Әзірбайжандағы Имададдин Насими және "маңызсыз бірнеше қарғыс айтылғандар" және Түркиядағы Сейід Ишақ одан әрі дамытып, таратуға жатты. Ақын Имададдин Насими (?–1417) және басқа да Хуруфилер каббалалық бейімділіктерді суфизмнің мистикалық ұғымдарына, әсіресе Имададдин Насимиге зор ықпал еткен Мансур әл-Халлаждың ұғымдарына бағындырды. Насимидің поэзиясы арқылы Хуруфи идеялары Ниязи и Мисри, Фузули, Хабиби, Исмаил I және Рушани сияқты адамдарға түрлі деңгейде әсер етті. Анатолия мен Балқанда әлі де белсенді болып табылатын Бекташи ордені Хуруфи ілімдері мен жазбаларының сақтаушысы болды. Фазлалланың шәкірттерінің бірі Рафиғи Балқанға көшіп кетті. Ол Хуруфизмнің басты тезисін – араб және парсы әліпбилерінің сан жағы симметрия осі арқылы пішін мен дыбыстың барлық түрлерін санайтынын жеткізді. Моңғолдар Хорезмдегі Хуруфи көтерілісін басып таңбалады, бұл Хуруфилердің Балқанға көшуіне себеп болды. Бекташи қолжазбалары Балқандағы Хуруфизмнің шамамен 500 жылға созылғанын, 1700 жылдарығы өркендеуін көрсетеді. Қадирия және Нақшбанди тәрізді басқа суфи ордендері Хуруфи қолжазбаларын жинауға, қалпына келтіруге және аударуға үлес қосты.
After Fazlallah's death his ideas were further developed and propagated by Imadaddin Nasimi and "certain accursed ones of no significance" in Azerbaijan and Seyid Ishag in Turkey. The poet Imadaddin Nasimi (?–1417) and other Hurufis make kabbalistic tendencies subordinate to mystic concepts of Sufism, and specifically those of Mansur Al Hallaj, who was another great influence on Imadaddin Nasimi. Through Nasimi's poetry Hurufi ideas influenced, to different degrees, people like Niyazi i Misri, Fuzûlî, Habibi, Ismail I, and Rushani. The Bektashi Order, which is still active in Anatolia and the Balkans, was a repository for the Hurufi teachings and writings. One of Fazlallah's personal students, Rafî'î, emigrated into the Balkans. He transmitted a central thesis of Hurufism, that the cardinalities of the Arabic and Persian alphabet respectively enumerate all types of shape and sound, by axes of symmetry. A Hurufi rebellion in Kwarezem was suppressed by the Mongols, and that motivated the exodus of Hurufis to the Balkans. The Bektashi manuscripts show almost 500 years of Hurufism in the Balkans, with a peak in the 1700s. Other Sufi orders, such as the Qadiriyya and the Naqshbandi, contributed in the collection, retrieval, and translation of Hurufi manuscripts.
Хуруфи қолжазбалары
Балқан аймағынан қазіргі Албания аумағында көптеген жазбалар тіркелген, бірақ бекташизм мен хуруфизм арасындағы байланыс грек транскрипциялары арқылы дәлелденген. Барлығында, бүгінде сақталған көптеген хуруфи қолжазбалары Бекташи дервишханаларының кітапханаларында қорғалған, оның ішінде Фадл’Аллах Язданидің "Жавидан Намасы", Шейх Сафидің "Хақиқат Намасы", Али’ул А’ланың "Махшар Намасы", Әмір Ғияс ад-Диннің "Истива Намесі", Фриште Оғлының "Ахират Намасы", және "Хуруфи теологиясы" тақырыбында жазылған басқа да кітаптар, мысалы "Ашық Нама", "Хидаят Нама", "Муқаддамат ул-Хакаяқ", Сәйід Ишақтың "Мухаррам Намасы", "Нихаят Нама", "Тураб Нама", "Мифтахул Ғайб", "Тухфатул Ушшақ", "Рисала и Ноқта", "Рисала и Хуруф", "Рисала и Фазл’ул Лах", және "Рисала и Виран Абдал". Хуруфи терминдері мен түсініктер Бекташи поэзиясына еніп кеткен. Гүл Баба "Көрінбейтіннің кілтінде" хуруфи идеяларының кеңінен жинағын ұсынды.
From the Balkans, a great number of records were recorded in what is today Albania, but the relation between Bektashism and Hurufism is evidenced from Greek transcriptions. In total, many of the Hurufi manuscripts that are existent today were safeguarded in the libraries of Bektashi lodges, including Fadl’Allah Yazdânî’s Cāvidān Nāma, Shaykh Sāfî’s Hākikāt Nāma, Ali’ûl A’lâ’s Māhşar Nāma, Amîr Gıyâs’ad Dîn’s İstivâ Nāme, Frişte Oğlu’s Ahirat Nāma, and some other books written on "Hurufi Theology" like Aşık Nāma, Hidāyat Nāma, Mukāddama’t ûl Hākayık, Muhārram Nāma i Sayyid İshāk, Nihāyat Nāma, Tûrāb Nāma, Miftāh’ûl Gayb, Tuhfat’ûl Uşşak, Risâla i Noktā, Risāle i Hurûf, Risāla i Fāzl’ûl Lah, and Risāla i Virān Abdāl. Hurufi terms and concepts permeate Bektāshi poetry. Gül Baba provided an extensive compendium of Hurufi ideas in The Key to the Unseen.
Қазіргі мәдениетте
Фазлалланың өлім жазалануы және Насимидің Алепподағы қатыгездікпен күресу көріністері Әзірбайжан КСР-інде түсірілген "Насими" (1973) фильмінде бейнеленген. Хуруфизм түрік жазушысы Орхан Памуқтың "Қара кітап" романында маңызды рөл атқарады. Хуруфизм Иан Макдональдтың "Дервиш үйі" атты болашаққа қадам басатын романында да орын алады.
The scenes of Fazlallah's execution and of Nasimi's brutal flailing in Aleppo appear in the Nasimi (1973) movie produced in Azerbaijan SSR. Hurufism plays a role in Turkish author Orhan Pamuk's novel The Black Book. Hurufism also plays a role in Ian McDonald's futuristic novel, The Dervish House.