Кіріспе

Меланезия (/UK/, /m/ɛ//l/ə/'/iː//z//i//ə/, /US/, /m/ɛ//l/ə/'/n//iː//ʒ//ə/) – Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы Океанияның субөңірі. Ол батыста Жаңа Гвинеядан шығыста Фиджи аралдарына дейін созылып, Арафура теңізін қамтиды. Аймаққа Фиджи, Вануату, Соломон аралдары және Папуа-Жаңа Гвинея сияқты төрт тәуелсіз мемлекет кіреді. Сондай-ақ, Индонезияның Жаңа Гвинея бөлігі, Францияның Жаңа Каледония теңізден тыс қауымдастығы және Торрес бұғазы аралдары да кіреді. Аймақтың көп бөлігі Оңтүстік жарты шарда орналасқан; тек бірнеше шағын аралдар ғана саяси тұрғыдан Океанияның құрамына кірмейді, атап айтқанда Батыс Жаңа Гвинеяның солтүстік-батыс аралдары Солтүстік жарты шарда жатыр. Меланезия (француз тілінде Mélanésie) атауын алғаш рет 1832 жылы француз теңізшісі Жюль Дюмон д'Урвилль қолданды: ол бұрыннан бар Полинезиямен қатар Меланезия және Микронезия терминдерін Тынық мұхитын құрайтын үш негізгі этникалық және географиялық аймақ ретінде белгілеу үшін пайдаланды.

Этимологиясы мен атауының түсініксіздігі

Меланезия атауы грекше μέλας – қара және νῆσος – арал сөздерінен шыққан. Еуропалықтардың Меланезияны ерекше аймақ ретінде қабылдауы, олардың Тынық мұхитын картаға түсіріп, зерттеулерімен бірге уақыт өте келе біртіндеп дамыды. Алғашқы еуропалық саяхатшылар Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары арасындағы физикалық айырмашылықтарды байқаған. 1756 жылы Шарль де Бросс Тынық мұхитында "ежелгі қара нәсіл" болғанын, олардың қазіргі Полинезия деп аталатын халықтар тарапынан жеңілген немесе басып алынғанын, оларды ашық түсті терілерімен ерекшелендіріп айтқан. XIX ғасырдың бірінші жартысында Жан Батист Бори де Сент-Винсент және Жюль Дюмон д'Урвилл меланезиялықтарды ерекше нәсілдік топ ретінде сипаттады. Бірақ уақыт өте келе еуропалықтар меланезиялықтарды нәсілдік емес, мәдени топ ретінде қарастыра бастады. Ғалымдар мен басқа да зерттеушілер Меланезияның шекаралары туралы келіспеді, сондықтан оның сипаттамалары даму үстінде болды. Он тоғызыншы ғасырда британдық миссионер Роберт Генри Кодрингтон аймақта ұзақ тұрғандықтан, "меланезиялықтар" тақырыбында бірнеше монография жазды. Меланезия туралы жарияланған еңбектерінде, соның ішінде "Меланезия тілдері" (1885) және "Меланезиялықтар: олардың антропологиясы және фольклоры бойынша зерттеулер" (1891) кітаптарында Кодрингтон Меланезияға Вануату, Соломон аралдары, Жаңа Каледония және Фиджи кіретінін анықтады. Ол Жаңа Гвинея аралдарын қоспау қажет деп санайтын, себебі оның халқының тек бір бөлігі ғана меланезиялықтар еді. Сондай-ақ, Бори де Сент-Винсент сияқты, Австралияны Меланезиядан тыс қалдырды. Кодрингтон осы еңбектерінде батысқа меланезиялық мәдениеттің "мана" ұғымын таныстырды. Аймақтың ең дұрыс шекараларын анықтау және анықтау туралы белгісіздік бүгінге дейін сақталып келеді. Қазіргі ғалымдардың пікірінше, Жаңа Гвинея Меланезия құрамына кіреді. Энн Чоунинг 1977 жылғы Меланезия туралы оқулығында тіпті антропологтардың арасында да Меланезияның географиялық шекаралары туралы толық келісімнің жоқтығын жазды. Көптеген зерттеушілер бұл терминді Жаңа Гвинеяны қоспағанда, кішігірім аралдарға ғана қолданады; Фиджи көбінесе ерекше шекаралық аймақ ретінде қарастырылады немесе тіпті толығымен Полинезияға жатқызылады; ал Торрес бұғазы аралдарының халқы көбінесе Австралияның аборигендері ретінде жіктеледі. 1998 жылы Пол Силлито былай деп жазды: "Географиялық, мәдени, биологиялық немесе басқа да негіздерге сүйене отырып, Меланезия қайда аяқталады және көршілес аймақтар қайдан басталады, оны нақты анықтау оңай емес". Ол соңында бұл аймақ – XIX ғасырда Тынық мұхитында жасалған жаңалықтардан пайда болған және аймақтағы қолданыс пен одан әрі зерттеулер арқылы заңдылыққа ие болған тарихи категория деген қорытындыға келді. Ол белгілі бір тілдік, биологиялық және мәдени ұқсастықтарды – дұрыс анықталмаған ұқсастықты қамтиды, ол шеттерінде айырмашылыққа ұласады. Жазушы Бернард Нарокоби "Меланезия жолы" ұғымының өзіндік мәдени күш ретінде аймақ халқына күш-қуат беру сезімін сыйлайтынын жазды. Бұл ұғым геосаясатта да күш ретінде қолданылды. Мысалы, Вануату, Соломон аралдары, Папуа-Жаңа Гвинея және Фиджи елдері аймақтық артықшылықты сауда келісіміне қол жеткізгенде, оны "Меланезиялық қанатты тобы" деп атады.

Ежелгі тарих

Меланезия халқының ерекше тегі бар. Оңтүстік таралу теориясына сәйкес, Африкадан шыққан гоминидтер популяциясы Азияның оңтүстік жиегі бойымен шамамен 50 000–100 000 жыл бұрын тараған. Кейбір болжамдар бойынша, осы ежелгі көші-қонның соңғы бекеті ежелгі Сахул құрлығы болды, ол қазіргі Австралия мен Жаңа Гвинея аймақтарын біріктірген бір құрлық еді. Олар сол кезде теңіз деңгейі қазіргіден төмен болғандықтан, құрлық көпірі арқылы байланысты болды. Сахулға алғашқы көші-қон 40 мың жыл бұрын жүрді. Көшіп келгендердің кейбіреуі қазіргі Жаңа Гвинеяда қоныстанса, ал қалғандары оңтүстікке қарай жылжып, Австралияның аборигендеріне айналды. Тайваньдан бастау алған австронезиялық көшіп келгендердің келесі толқыны Меланезияға әлдеқайда кейін, шамамен б.з.д. 4000–3000 жылдары келді. Олар негізінен Жаңа Гвинеяның солтүстік жағалауында және солтүстік және шығыстағы аралдарда қоныстанды. Олар келген кезде Папуа тілінде сөйлейтін ежелгі халықтармен қарым-қатынасқа түсті. 20 ғасырдың соңындағы кейбір ғалымдар «Полинезия теориясы» деп аталатын теорияны жасады, ол осы жаңа келгендер мен бұрыннан бар тұрғындар арасындағы ұзақ өзара әрекеттесуді, оның нәтижесінде барлық топтардың ұрпақтары арасында күрделі генетикалық, тілдік және мәдени араласулар мен басқа да өзгерістер болғанын көрсетеді. Алайда, 2008 жылы Темпл университеті жариялаған генетикалық зерттеудің нәтижелері бұл теорияны күмәндандырды. Зерттеу көрсеткендей, полинезиялықтардың да, микронезиялықтардың да меланезиялықтармен айтарлықтай генетикалық байланысы жоқ. Зерттеу нәтижелері полинезиялықтардың ата-бабалары желкенді каноэлерді жасап, Шығыс Азиядан көшіп шыққаннан кейін, Меланезия аймағы арқылы жылдам өтіп, көбінесе онда тұрақтап қалмай, Меланезияның шығысына қарай жол тартқандарын және соңында сол аймақтарда қоныстанғандарын көрсетеді. Генетикалық деректер олардың Меланезияда аз ұрпақ қалдырғанын және демек, «жергілікті халықтармен өте аз дәрежеде араласқанын» көрсетеді. Зерттеу австронезиялық тілдерінде сөйлейтін меланезиялық топтардың кейбіреулерінде австронезиялық генетикалық белгінің шағын үлесін (20%-дан төмен) анықтады, бірақ Папуа тілінде сөйлейтін топтарда мұндай белгі табылмады.

Тілдер

Меланезия тілдерінің көпшілігі австронезиялық тілдер отбасының мүшелері немесе көптеген папуа тілдерінің бірі. "Папуа тілдері" термині олардың тілдік жағынан байланысты екенін білдірмей, тек географиялық орналасуына қатысты қолданылады. Шын мәнінде, олар көптеген жеке тілдік отбасылардан тұрады. Бір мәлімет бойынша, Меланезияда шағын аумаққа тараған 1319 тіл бар. Орташа есеппен, аралда әр 716 шаршы километрге бір тіл келеді. Бұл Жер бетіндегі ең тығыз тілдер жиынтығы, Нигериядағыдан үш есе көп – ол өте ықшам аумақта көптеген тілдерге ие екендігімен танымал ел. Көптеген жергілікті меланезиялық тілдерден басқа, аймақтағы және бүкіл әлемдегі сауда мен мәдени алмасудың нәтижесінде пиджин және креол тілдері пайда болды. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Папуа – Жаңа Гвинеядағы Ток Писин және Хири Моту. Қазір бұл екі тіл де жеке креол тілдері деп саналады. Ток Писин тілінің қолданылуы артып келеді. Кейде ол, әсіресе көпмәдениетті отбасыларда, ана тілі ретінде үйреніледі. Басқа меланезиялық креол тілдерінің мысалдары – Унсердеутш, Соломон аралдарының Пиджині, Бислама және Папуа малайы.

Генетикалық зерттеулер

Меланезиялықтардың геномдарында қазіргі заманғы *Homo sapiens sapiens*-тің геномдарымен генетикалық қосылыста, денисов (3–4%) және неандерталь (2%) ата-бабаларымен қатар үшінші архаикалық *Homo* түрі табылды. Бұл халықтардың арасында шаш түсінің ақ болуының жиі кездесуі, жер шарының солтүстік аймақтарындағы халықтардағы ақ шаштың пайда болуына себеп болған мутациядан өзгеше, нақты бір кездейсоқ мутацияға байланысты. Бұл ақ шаштың генотипі мен фенотипі адам тарихында кем дегенде екі рет пайда болғанын көрсетеді.