Әлеуметтік биология: Жаңа синтез

Кіріспе

1975 жылы биолог Э. О. Уилсонның «Социобиология: Жаңа синтез» (1975; 25 жылдық мерекелік басылымы 2000 жылы жарық көрген) атты кітабы жарық көрді. Ол 20 ғасырдағы биологиядағы маңызды ғылыми даулардың біріне, сондай-ақ эволюциялық психология және эволюциялық биологияның қазіргі заманғы синтезі туралы кең пікірталасқа бастау салуға көмектесті. Уилсон «социобиология» терминін әлеуметтік мінез-құлықтың, мысалы, игіліктілік, агрессия және балаларды тәрбиелеу сияқты эволюциялық механизмдерін түсіндіру әрекеті ретінде танымал етті. Бұл табиғат пен тәрбиенің ұзаққа созылған пікірталасындағы белгілі бір ұстанымды қалыптастырды. Социобиологияның негізгі қағидасы – организмнің эволюциялық сәттілігі оның гендерінің келесі буынға қаншалықты жетілуімен өлшенді. Кітап биологиялық журналдарда жақсы қабылданып, мақтауға ие болды. Алайда, әлеуметтанушылар арасында одан әртүрлі пікірлер туды, себебі кітаптың бірінші және соңғы тарауларында социобиологияның адам қоғамына тигізетін әсері қысқаша сипатталған еді; кітаптың негізгі бөлігі көбінесе жылы қарсы алынды. Пікірталасқа деген қызығушылық соншалықты жоғары болды, тіпті оның шолуы «Нью-Йорк Таймс» газетінің бірінші бетіне шықты. Социолог Герхард Ленски социологтардың адам емес қоғамдарды зерттеуді тереңдетуі керектігін мойындап, адам қоғамының биологиялық негізде екенін қабылдады, бірақ биологиялық редукционизм мен детерминизмді жоққа шығарды. Ленски табиғат пен тәрбиенің қарама-қарсылығы жалған екенін, сондықтан әлеуметтанушылар мен биологтардың келіспеуіне себеп жоқ екенін атап өтті. Басқа әлеуметтанушылар, әсіресе «Адам» тақырыбындағы соңғы тарауға қарсылық білдірді: Девра Г. Клейман Уилсонның өз тезисін адамдарға тарату әрекетін әлсіз және мерзімінен бұрынғы деп бағалады және сүтқоректілер қоғамындағы ынтымақтастық мінез-құлық пен әйелдердің рөліне жеткілікті назар бермегенін көрсетті.

Контекст

Э. О. Уилсон – американдық биолог, құмырсқаларды зерттеуге маманданған және әлеуметтік жәндіктер саласындағы әлемдегі жетекші сарапшы болды. Ол сондай-ақ аралдық биогеография саласындағы пионерлік жұмыстарымен танымал, ол түрлердің көптігін аралдың мөлшерімен байланыстырады, бұл табиғатты қорғаудағы маңызды фактор. Дегенмен, Уилсон әлеуметтік жануарлардағы ынтымақтастықты түсіндіру үшін неодарвинистік туыстық таңдауға қарағанда топтық таңдауды қолдады.

Жарияланым

Кітап алғаш рет 1975 жылы жарық көрді. 2014 жылға дейін ол кем дегенде 14 рет қайта басылды. Ол қытай, жапон және испан тілдері сияқты тілдерге аударылған. 1980 жылы қысқартылған нұсқасы жарық көрді.

Суреттер

Кітап 31 жартылай түсті сурет, Сара Лэндридің 209 сызық суреті және 43 кестемен суреттелген. Жануарлар қоғамдарының суреттері «ақпаратты және тартымды» деп есептелді. Сол жылдың қараша айында да осы пікір сақталды. Газет бұл құбылысты «үрдіс кезеңі» деп сипаттап, «монументалды» кітапты «ашытқы» деп атады [қайнауды көпіргенге дейін тудырған]. «Таймс» газеті бұл пікірталас Дарвин заманынан бері жалғасып келе жатқан «табиғат немесе тәрбие» пікірінің жаңартылған нұсқасы екенін атап өтті: «Адам денесі биологиялық ережелерге бағынатын биологиялық машина деген тұжырым, адам ақылы мен мінез-құлқының ерекше екендігіне, ерік-жігердің бостандығына сенуді толығымен жойған жоқ». Газет Уилсонның Гарвардтағы әріптесі Ричард Левонтиннің кітапқа 5000 сөздік шабуыл жасағанын және «ұқыпты» Уилсонның «Мен мұның бәрінде өте сақ болуға тырыстым» дегенін хабарлады. Газет Уилсонның адам мінез-құлқының гендермен толығымен анықталатынын айтпағанын, ал оның шамамен 10 пайызы генетикалық екенін мәлімдегенін көрсетті. Энтомолог Чарльз Д. Миченер кітапты BioScience журналы үшін қарап шықты. Ол кітаптың ауқымы Уилсонның бұрынғы кітабы «Көмекейлер қоғамындағы» әлеуметтік жәндіктерге қарағанда әлдеқайда кең екенін, онда «қоғамдық құбылыстар – шырыштан адамға дейін» қарастырылғанын байқады. Ол популяциялық биология бөлімін (I бөлім) өте жақсы деп бағалады. Вильсонның альтруизм – социобиологияның орталық мәселесі екенін айтқанын және оның еңбегі шын мәнінде туыстық таңдаудың шешімін ұсынатынын атап өтті. Ол «Адам» тарауын «адамның әлеуметтік табиғатын зерттейтін, білімді ғарышкердің көзқарасынан» сипаттады. Орнитолог Герберт Фридман кітапты The Journal of Wildlife Management журналы үшін қарап, кітапты адамдарды қоса, көптеген тақырыптарды қамтығаны және «түсіндіруге бейімділігі» үшін өте маңызды деп атады. Бұл студенттер үшін қамтылған топтардың кез келгенінің ыңғайлы қорытындысы болар еді, сондай-ақ әрбір «ақылды биологты» қызықтыратын биоэтика мәселесі де бар. Фридман Вильсонның «адам этикасы мен моралі философиялық емес, биологиялық тұрғыда айқындалуы керек» деген пікірін айтқанын атап өтті, өйткені Фридманның пікірінше, этика «адам емес әлемде» адамдарға тән мағынада жоқ. Психолог Дэвид Бараш мінез-құлықты зерттеушілердің, соңғы кезде Дарвиндік көзқарасқа бет бұрып, «шалаңғы» ғылымды берік зияткерлік негізге ие етуге айналып келе жатқанын ойлады. Ол социобиологияны қорғап, гендер мінез-құлықты басқарады деп мәлімдемейтінін, бірақ тәжірибе мен мәдениетпен бірге оған үлес қосатынын дәлелдеді. Ол «адам мінез-құлқындағы мәдени универсалдарды» зерттеу арқылы адам мінез-құлқы туралы дұрыс болжамдар жасауға болады деп болжады, антропология мен эволюциялық биологияның дене шынықтыруды максимизациялау теоремасын біріктіру арқылы.

The book is illustrated with 31 halftone figures, 209 line drawings by Sarah Landry, and 43 tables. The drawings of animal societies were considered "informing and attractive". and again in November that year as the controversy grew. The paper described the effect as "a period of ferment", naming the "monumental" book as the "yeast" [which caused the brew to bubble]. The Times noted that the debate was an updated version of the nature or nurture argument that had simmered ever since Darwin's time: "The assertion that man's body is a biological machine, subject to biological rules, has never completely shaken the conviction that the human intellect and human behavior are unique, the subject of free will." The paper reported that Wilson's colleague at Harvard, Richard Lewontin, had issued a 5,000 word attack on the book, and that the "meticulous" Wilson had said "I've tried to be extremely cautious in all this". The paper noted that Wilson had nowhere actually said that human behaviour was totally determined by genes, and reported him as saying that a rough figure was 10 percent genetic. Charles D. Michener, an entomologist, reviewed the book for BioScience. He observed that its scope was far wider than the social insects of Wilson's previous book The Insect Societies, dealing with "social phenomena from the slime molds to man". He found the review of population biology (Part I) excellent. He noted Wilson's statement that altruism is the central problem of sociobiology, and remarks that Wilson's account in fact indicates the solution, kin selection. He describes the chapter on Man as being "from the viewpoint of a very knowledgeable extraterrestrial visitor recording man's social natural history". The ornithologist Herbert Friedmann, reviewing the book for The Journal of Wildlife Management, called the book very important for its coverage of topics including of humans, and its "interpretive attitude". It would be a convenient summary of any of the groups it covers for the student, and the question of bio ethics of interest to every "intelligent biologist". Friedmann noted that Wilson has "the courage of his convictions" to suggest in the chapter on Man that "human ethics and morality should be expressed biologically rather than philosophically", something that "need not deter the zoologist" since in Friedmann's view ethics does not exist in the human sense "in the nonhuman world". David Barash, a psychologist, thought it "about time" students of behaviour were finally becoming Darwinian, starting to turn the "ramshackle" science into something with firmer intellectual foundations. He defended sociobiology, arguing that it does not claim that genes somehow control behaviour, but that they along with experience and culture contribute to it. He speculated that it might be possible to make valid predictions about human behaviour by studying "cross cultural universals in human behaviour", combining anthropology and evolutionary biology's theorem of fitness maximization.

Әлеуметтанушылар

Әлеуметтанушы Айлин Баркер бұл кітапты "Британдық әлеуметтану журналы" үшін қарады. Ол оны "көлемді том" (салмағы 5 фунт) деп атап, "жануарлардың әлеуметтік мінез-құлқының керемет әртүрлілігін қамтитын жан-жақты, әдемі безендірілген және суреттелген анықтамалық кітап" деді. Ол "Адам" тақырыбындағы соңғы бөлімде "көптеген әлеуметтанушылар үшін бірнеше күтпеген жайттар" бар екенін, ал кітап "адамның эволюциялық мұрасы туралы жақында жасалған көптеген ойсыз қорытындыларға" қарсы тұруы керектігін айтты. Марион Блют, "Қазіргі заманғы социологияда" Нью-Йорк Таймс газетінің бірінші бетінде кітапқа шолу жасауының немесе "Социобиологияға" байланысты байқалған "шектен тыс реакцияны" алуының сирек екенін атап өтті. Ол "осы монографиядағы нақты, кең және бай мәліметтердің айқындығы тыныс алатындай" екенін тапты. Дегенмен, ол кітаптың барлық әлеуметтік мінез-құлықтың биологиялық негізін қамтыды деген таласқа қарсы болды, себебі ол "эпигенетикалық ғылымдар" деп атаған нәрсені, яғни эмбриондық және кейінірек жеке дамуға қоршаған ортаның әсерін, соның ішінде оқуды (тек табиғат емес, тәрбие) қамтымады. Ол бұл кемшілікті "өкінішті" деп атады және "даму мәселесі" мен адам миының жұмыс істеуі зерттеудің шекарасы екенін көрсетті. Добжанскийге сілтеме жасай отырып, ол "генетикалық емес жолдармен әлеуметтік-мәдени берілудің маңыздылығын шын мәнінде бағалайтын эволюциялық көзқарастағы әлеуметтану қоғам мен мәдениетті өте басқаша көретінін" байқады. Вильсонның "эпигенетикалық" және әлеуметтік ғылымдарды назарға алмауына қарамастан, ол әлеуметтанушыларды "өте жақсы кітапты" оқуға шақырды, оның ұзындығына қарамастан, екі есе ұзын болуы керек екенін атап өтті. Ол социологияның неодарвинистік синтезге бейімделуін күтті, бұл қазірдің өзінде жүріп жатқан процесс, ол (оның пікірінше) әлеуметтік теорияны байытады, табиғат пен тәрбие туралы пікірталасқа уақытты ысырап етуден гөрі жақсы нәтиже береді. Герхард Ленски "Әлеуметтік күштерде" әлеуметтанушылардың адам емес қоғамдарды жиі назарға алмағанын мойындады және кітапты міндетті оқу деп санады. Адам қоғамы, әрине, биологияға негізделген, бірақ бұл биологиялық редукционизмді немесе детерминизмді білдірмейді. Басқа түрлермен салыстыру пайдалы болар еді, өйткені адам емес қоғамдарда дәстүрлер бір ұрпақтан екіншісіне беріліп отырады, мысалы, "көшпенді құстардың ұшу жолдары немесе приматтар арасындағы тамақтану үлгілері". Қақтығыс және ынтымақтастық мәселелері де осылайша ашықталды. Бірақ оның пікірінше, кітап "керексіз мәселелерді" көтеріп отыр. Бірінші тарау, оның пікірінше, "интеллектуалды империализм" сияқты естілуі мүмкін, өйткені Вильсон социологияны "негізінен теориялық емес, сипаттамалық ғылым деп атады, ол қырық жыл бұрын таксономия мен экологиядан ерекшеленбеген, олар [неодарвинистік] эволюциялық теориямен толыққандай өзгергенге дейін". Ленски Вильсонды одан да ашық түсінді, Вильсонның алдын бақтастары Джулиан Хаксли, Джордж Гейлорд Симпсон, Добжанский және басқа да қазіргі синтез авторларын атады. Олар бірнеше рет әлеуметтанушылармен сөйлесуге тырысты, Ленскидің пікірінше, бұл әлі де қажет. Сонымен қатар, табиғат пен тәрбие арасындағы дихотомияның жалған екені анық, сондықтан әлеуметтанушылар мен биологтардың келіспеушіліктеріне орын жоқ. Оның пікірінше, биологияны әлеуметтанушылар тарапынан одан әрі қабылдамау "биологтардың редукционистік жауабын" шақырады. Ленски Адам туралы соңғы тарауды "көңілін қалдыратын" деп тапты, өйткені Вильсон әлеуметтік ғылымның қазіргі синтезге қарсы қойған "кедергілерін" бұза алмады және Уилсонның генетиканың адам қоғамына мәдениет пен технологияға қарағандағы ықпалын асыра бағалауы. Дегенмен, Ленски бұл "кемшіліктерді" социология мен биология арасындағы диалог арқылы түзетуге болады деп ойлады. Аллан Мазур бұл кітапты "Американдық социология журналында" қарастырды. Ол оны керемет және жан-жақты зерттеу деп атады және өте аз қателерді тапты, мысалы, үйсін маймылдарында доминанттық иерархия бар екенін атап өтті. Бірақ ол Адам туралы тарауды көңілі толмады: ол тривиальды, құндылықтарға толы немесе қате болды; деректерді сынамалы түрде қолданды және "Герхард пен Жан Ленскидің кіріспе оқулығына" негізделген сияқты көрінді. Сонымен қатар, ол Вильсонмен ғылыми теориялардың жалғандалуы керектігімен келісті және "Мен Вильсонның теориясының басым бөлігі жалған емес екенін және сондықтан құндылығы аз" деп мәлімдеді. Бұл Вильсонның "теориясының" кейде тавтологиялық, кейде үмітсіз тұманды және кейде байқауға келмейтін өткен оқиғаларға негізделгендігіне байланысты болды. Мысалы, Мазур Вильсонның альтруизм көптеген әлеуметтік түрлерде дамығаны туралы таласының тексеруге келмейтінін айтты: Мазур анасының баласын құтқару әрекетінің альтруистік емес екенін жоққа шығарды, өйткені (туыстық таңдау арқылы) ол өзінің сәйкестігін арттырады. Дегенмен, Мазур Вильсонның "биологиялық көзқарасты социологияға қабылдауын" қуанышпен қабылдады, тіпті Роберт Хайндтың 1974 жылғы "Адамның әлеуметтік мінез-құлқының биологиялық негіздері" сияқты басқа кітаптар әлеуметтанушылар үшін көбірек пайдалы болды. Девра Г. Клейман бұл жұмысты "Signs" журналы үшін қарады. Ол оны "биологияның бірнеше салаларының синтезі арқылы жануарлардағы әлеуметтік мінез-құлық пен әлеуметтік жүйелердің эволюциясын түсіндіруге жасалған керемет әрекет" деп атады, бірақ кейбір биологтар мен әлеуметтік ғылымдар тарапынан қатты сынға ілінгенін атап өтті. Ол "генетикаға қарағанда мінез-құлықтың қоршаған ортамен бақылануына аз көңіл бөлгенін" байқады. Бірақ "Вильсоннің ең үлкен қатесі" - соңғы тарауды қосу болды, "өкінішке орай 'Адам' деп аталған", бұл "адамның мінез-құлқына биологияның ықпалын жоққа шығаруға тырысқандардың ашуын тудырды, себебі оның саяси және әлеуметтік мағынасы бар". Ол бұл өкінішті деп атады, өйткені оның адамдарды талдауына қосу әрекеті "әлсіз және ерте" болғанымен, жалпы принциптер дұрыс болды - мысалы, ол әлеуметтік өзара әрекеттерді бағалау кезінде жеке тұлғалардың генетикалық туыстығын білу пайдалы екенін айтты. Ол Вильсонды "кейбір салалардағы теорияны қолдануда қатаң емес және бейтарап емес" деп санады. Оның бейтараптығына жәндіктерге, генетикаға және еркек сүтқоректілердің әйелдерге басымдығына артық көңіл бөлгені кірді: Вильсон негізінен еркектер жазған этологиялық әдебиеттен бұл бейтараптықты күшейтті. Керісінше, ол сүтқоректілер арасындағы ынтымақтастық мінез-құлығын, еркектерге қатысты болмаса, бағаламады, Клейманның пікірінше, генетикалық жақын әйелдер көптеген сүтқоректілер қоғамының ядросын құрайды. Вильсонның кітабы оның пікірінше, болашақ зерттеулер үшін пайдалы ая болды, бірақ "Синтез" ретінде ерте болды.

The sociologist Eileen Barker reviewed the book for The British Journal of Sociology. She called it an "impressive tome (it weighs 5 lb)" and "a comprehensive, beautifully laid out and illustrated reference book covering the amazing variety of animal social behaviour". She noted that the final section on "Man" contained "several surprises for most sociologists", and that the book should counter "many of the naive inferences that have recently been made about man's evolutionary heritage." Marion Blute, in Contemporary Sociology, noted that it was rare for any book to be reviewed on the front page of the New York Times, or to receive "the extremes of reaction" seen for Sociobiology. She found that "the clarity, breadth and richness of accurately rendered detail in this monograph is really quite breath taking." However, she objected to the claim that the book covered the biological basis of all social behaviour, as it did not cover what she called the "epigenetic disciplines", the effects of the environment on the embryonic and later development of the individual including learning (nurture, not just nature). She called the gap "unfortunate" and pointed out that "the development problem" and the functioning of the human brain were the frontiers of research. She observed, citing Dobzhansky, that "an evolutionary minded sociology which really appreciated the significance of sociocultural transmission along nongenetic lines would likely see society and culture in a very different way". Despite Wilson's neglect of "epigenetic" and social sciences, she urged sociologists to read "this exceptionally fine book", noting that despite its length it should have been twice as long. She looked forward to seeing sociology coming to terms with the neo Darwinian synthesis, something that was already under way, which (she argued) would enrich social theory, a much better result than the alternative possibility, a renewed waste of time on the nature versus nurture debate. Gerhard Lenski, in Social Forces, admitted that sociologists had too often ignored non human societies, and thought the book should be required reading. Human societies were plainly founded on biology, but this did not imply either biological reductionism or determinism. Comparison with other species would be productive, as nonhuman societies often had traditions handed down from one generation to the next, such as "the flyways of migratory birds or dietary patterns among primates". Issues of conflict and cooperation were similarly illuminated. But in his view the book raised "uncomfortable issues". The first chapter could sound, he argued, like "intellectual imperialism" as Wilson called sociology "an essentially nontheoretical, descriptive science, not unlike taxonomy and ecology forty years ago, before they were 'reshaped entirely [by] neo Darwinian evolutionary theory'". Lenski however took Wilson more openly than that, noting Wilson's precursors, Julian Huxley, George Gaylord Simpson, Dobzhansky and others of the modern synthesis. They had tried repeatedly to talk to sociologists, and in Lenski's view that remained necessary. Further, he suggested, the nature nurture dichotomy was evidently false, so there was no reason for sociologists and biologists to disagree. In his view, continued rejection of biology by sociologists only invited "a reductionist response on the part of biologists." Lenski found the final chapter on Man "disappointing", as Wilson had been unable to penetrate the "barriers" put up by social science against the modern synthesis, and Wilson's overestimation of the influence of genetics compared to culture and technology on human society. All the same, Lenski thought these "flaws" could be mended by dialogue between sociology and biology. Allan Mazur reviewed the book for the American Journal of Sociology. He called it an excellent and comprehensive survey, and said he found very few errors, though for instance squirrel monkeys did have dominance hierarchies. But he found the chapter on Man disappointing: it was trite, value loaded, or wrong; used data uncritically, and seemed to be based on "Gerhard and Jean Lenski's introductory textbook". Further, he agreed with Wilson that scientific theories must be falsifiable, and stated "I claim that the bulk of Wilson's theorizing is not falsifiable and therefore is of little value." This was because Wilson's "theorizing" was sometimes tautologous, sometimes hopelessly vague, and sometimes based on unobservable past events. For instance, Mazur argued that Wilson's claim that altruism has evolved in most social species is untestable: Mazur denied that a mother's action to save her baby is altruistic, as (by kin selection) it increases her own fitness. However, Mazur was glad that Wilson has "legitimate[d] the biological approach to sociology", even if other books like Robert Hinde's 1974 Biological Bases of Human Social Behaviour were of more use to sociologists. Devra G. Kleiman reviewed the work for Signs. She called it "a remarkable attempt to explain the evolution of social behavior and social systems in animals by a synthesis of several disciplines within biology", but noted that it had been severely criticised by some biologists and social scientists. She observed that "it gives less attention to the environmental control of behavior" than to genetics. But "Wilson's ultimate sin" was to include the final chapter, "unfortunately titled 'Man'", attracting "the wrath of those who would deny the influence of biology on human behavior because of its political and social connotations." She called this a pity, since while his attempt to include humans in his analysis was "admittedly weak and premature", the general principles were correct – for instance, she argued, it was useful to know the genetic relatedness of individuals when assessing social interactions. She considered Wilson "nonrigorous and biased in his application of theory in certain areas". His biases included over representation of insects, genetics, and the dominance of male mammals over females: Wilson had further exaggerated a bias from an ethology literature written mainly by males. Conversely, he had undervalued co operative behaviour among mammals, except where it concerned males, ignoring the fact that, Kleiman argued, genetically related females were the core of most mammal societies. Wilson's book was in her view valuable as a framework for future research, but premature as a "Synthesis".

Басқа пәндер бойынша

Саясат философы Роджер Д. Мастерс кітапты «Американдық саясаттану шолуы» үшін қарап шығып, кітапты талқылау мүмкін емес екенін, сонымен бірге оны қабылдамау да мүмкін емес екенін айтты, өйткені ол көп назар аударған еді. Оның пікірінше, кітаптың «кешенді қоғамдардың өмір сүруі биологиялық құбылыс екенін көрсетуде даусыз артықшылығы бар. Вильсон жануарлардың мінез-құлқы мен популяциялық генетика арасындағы байланысты атап көрсету арқылы, әлеуметтік ғалымдар Дарвин биологиясына сілтеме жасамайтын оқиғалардың эволюциялық маңыздылығын мойындауымызға мәжбүр етеді». Бірақ осы және көптеген саясаттанушылардың жұмысы арасында «үлкен алшақтық» болды, және социобиологияны адамның әлеуметтік мәселелеріне тікелей қолдануға тырысу әлі ерте болды. Ол кітаптың қызықты, ой қозғаушы екенін және адамның «әлеуметтік мінез-құлқы табиғи текті болғандықтан, адамды «саяси жануар» ретінде қарастыратын «Аристотельге дейінгідей көне» дәстүрге оралудың бастамасы екенін» қорытындылады. [[Файл:Графтон Эллиот Смит Мысырдан мәдени диффузия картасы.jpg|thumb|upright=1.35|Мәдени таралу Уилсоннан бұрын-ақ модельделіп, картаға түсірілген.]]

Биология пәнінің мұғалімі Лотте Р. Геллер «Американдық биология мұғалімі» журналында кітапты қарап шығып, оның мұқият зерттелгенін айтты; ешкім оның тезисіне қарсы шықпайды, бірақ адамды қосудан басқа. «[Уилсон] бұл қиындықтарды жақсы біледі». Геллер биологияны социологиямен байланыстыратын соңғы тарауды «ғылыми зерттеуден болжамға жасалған қадам» деп атады. Оның пікірінше, ең даулы және алаңдатарлық нәрсе – ғалымдар мен гуманитарлық ғылымдар өкілдерін этиканы «философтардың қолынан уақытша алып тастап, биологияландыруға» шақыру болды. Ол «биологтардың шындық пен этиканы монополиялауы керек деп айту қауіпті» деп атады. Антрополог Фрэнсис Л. Стюарт Канада археологиялық қауымдастығының бюллетенінде былай деп жазды: «Бұл кітапты оқыған антрополог антропологиялық теорияға қайшы келетін мәлімдемелерге тап болады. Барлық әлеуметтік мінез-құлықтың биологиялық негізі бар деген негізгі аргумент күмәнді».

Адамның биологиялық детерминизм туралы пікірталасы

Социобиологияның адамдарға қолданылуы (кітаптың бірінші және соңғы тарауларында ғана талқыланды) бірден қызу дау тудырды. Стивен Джей Гулд пен Ричард Левонтин бастаған бірқатар зерттеушілер социобиология биологиялық детерминизмді бейнелейді деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, бұл идеялар бұрынғыдай статус-квоны ақтауға, үстем элиталарды нығайтуға және авторитарлық саяси бағдарламаларды заңдыландыруға пайдаланылуы мүмкін. Олар 20-ғасырдың басындағы әлеуметтік дарвинизм мен евгеникаға, сондай-ақ жақындағы оқиғаларға, мысалы, 1970-жылдардың басындағы IQ дауларына, эволюциялық принциптерді адам қоғамына қолданудағы ескерту ретінде сілтеме жасады. Олар Уилсонның натуралистік қателік жасап, табиғи ұғымдарды пайдаланып моральдық принциптерді анықтауға тырысқанына сенді. Вильсонның социобиологиясына қарсы шыққан ғалымдар, оның ішінде Гулд, Левонтин, Джон Беквит, Рут Хаббард және Энтони Лидс, оның идеяларына қарсы тұру үшін «Халық үшін ғылымның социобиология зерттеу тобын» құрды. Басқа сыншылар Уилсонның теорияларының және оның ізбасарларының еңбектері ғылыми тұрғыдан дәлелденбегенін айтты. Ертедегі социобиологияның этноцентрикалық болжамдарына (мысалы, аңшы-жинаушылар қоғамдарында әйелдердің жинау еңбегін ерлердің аң аулауына қарағанда екінші деңгейде қарау) және қорытындыларды негіздеу үшін қолданылған үлгі алу мен математикалық әдістерге қарсылық білдірілді. Вильсонның көптеген негізсіз тұжырымдары сынға түсті (мысалы, Вильсонның мұрагерлікке қатысты математикалық талдауында бір қасиетке бір ген жатқызылуы, бірақ ол қасиеттердің полигенді болуы мүмкін екенін мойындады). Социобиологтар «суперадаптацияшылар» немесе панадаптацияшылар деп айыпталды, олар морфология мен мінез-құлықтың кез келген аспектісінің эволюциялық тұрғыдан пайдалы бейімделу болуы керек деп сенді. Өткендегі сәтсіздіктерді ескере отырып, ғылыми шындықтың мәні және адам мінез-құлқы сияқты күрделі мәселеге кез келген адам ақылының қолданылуы туралы философиялық пікірталастар қызу жүрді. Бұл дауды сипаттаған Эрик Холцманс: «Әлеуметтік саясат пен тәжірибені негіздеуде биологияны дұрыс емес пайдаланудың қауіпті тарихын ескере отырып, адам социобиологиясын зерттеуге тырысатын авторлардың әдеттегі академиялық ескертулер жеткілікті емес ерекше жауапкершілігі бар» деп атап өтті. Вильсон мен оның жақтастары бұл сынға жауап ретінде Вильсонның саяси күн тәртібі жоқ екенін, ал егер болса, ол авторитарлық емес екенін, әсіресе Вильсонның экологиялық көзқарастарына сілтеме жасады. Олар ғылымдағы өздерінің міндеті шындықты табу екенін, оның саяси тұрғыдан дұрыс немесе бұрыс болуы маңызды емес екенін мәлімдеді. Вильсон социобиологияның биологиялық детерминизм екендігі туралы айыптауды «академиялық сақтық» деп, ал Социобиологияны зерттеу тобының жауабын «негізінен идеологиялық аргумент» деп сипаттады. Лингвист және саясаттанушы Ноам Чомский көптеген адамды таң қалдырып, саяси радикалдардың жақсы қоғам үшін күресу үшін адам табиғатының салыстырмалы түрде тұрақты идеясын тұжырымдауы қажеттігіне байланысты социобиологияны қорғады, лидерлер жақсы қоғам құру үшін адамның қажеттіліктерін білуі керек екенін айтты.

The application of sociobiology to humans (discussed only in the first and last chapters of the book) was immediately controversial. Some researchers, led by Stephen Jay Gould and Richard Lewontin, contended that sociobiology embodied biological determinism. They argued that it would be used, as similar ideas had been in the past, to justify the status quo, entrench ruling elites, and legitimize authoritarian political programmes. They referred to social Darwinism and eugenics of the early 20th century, and other more recent developments, such as the IQ controversy of the early 1970s, as cautionary tales in the use of evolutionary principles as applied to human society. They believed that Wilson was committing the naturalistic fallacy, attempting to define moral principles using natural concepts. Academics opposed to Wilson's sociobiology, including Gould, Lewontin, Jon Beckwith, Ruth Hubbard, and Anthony Leeds created the Sociobiology Study Group of Science for the People to counter his ideas. Other critics believed that Wilson's theories, as well as the works of subsequent admirers, were not supported scientifically. Objections were raised to many of the ethnocentric assumptions of early sociobiology (like ignoring female gatherers in favour of male hunters in hunter gatherer societies) and to the sampling and mathematical methods used in informing conclusions. Many of Wilson's less well supported conclusions were attacked (for example, Wilson's mathematical treatment of inheritance as involving a single gene per trait, even though he admitted that traits could be polygenic). Sociobiologists were accused of being "super" adaptationists, or panadaptationist, believing that every aspect of morphology and behaviour must necessarily be an evolutionarily beneficial adaptation. Philosophical debates about the nature of scientific truth and the applicability of any human reason to a subject so complex as human behaviour, considering past failures, raged. Describing the controversy, Eric Holtzmans noted that "Given the baleful history of misuse of biology in justifying or designing social policies and practices, authors who attempt to consider human sociobiology have special responsibilities that are not adequately discharged by the usual academic caveats." Wilson and his admirers countered these criticisms by saying that Wilson had no political agenda, and if he had one it was certainly not authoritarian, citing Wilson's environmentalism in particular. They argued that they as scientists had a duty to uncover the truth whether that was politically correct or not. Wilson called the claim that sociobiology is biological determinism "academic vigilantism" and the Sociobiology Study Group response "a largely ideological argument". Noam Chomsky, a linguist and political scientist, surprised many by coming to the defense of sociobiology on the grounds that political radicals needed to postulate a relatively fixed idea of human nature in order to be able to struggle for a better society, claiming that leaders should know what human needs were in order to build a better society.

Ретроспективті

2000 жылы 25 жылдығына арналған басылым жарық көрген кезде биология тарихшылары Майкл Юделл мен Роб Десалл кітап төңірегіндегі табиғат пен тәрбиенің қақтығысын қарастырды. «Тағы да», – деп жазды олар, – «биологиялық редукционизм мен генетикалық детерминизм академиялық және халық мәдениетінде ашулы пікірталас, талқылаулар мен айыптаулардың ошағына айналды». Олар биологияны «әлеуметтік-биологиялық» етудің жаңалық емес екенін атап өтті, Дарвиннің «Адамның тегі», Р.А. Фишер және Джулиан Хаксли адам қоғамының биологиялық негіздеріне тоқталды, содан кейін 1960-шы жылдары Конрад Лоренц, Десмонд Моррис және Роберт Ардрей, ал 1970-шы жылдары Ричард Докинс пен Дэвид Бараш соңдарынан ерді. Уилсонның таңдаған атауы Хакслинің 1942 жылы атаған қазіргі синтезімен үйлесіп, сыншылар оны одан әрі дамытуға бағытталған деп мәлімдеді. 25 жыл өткен соң, көптеген келіспеушіліктер басылып, ғылым эволюциялық психология деп атала бастады. Олар Уилсонның мұны қабылдағанына таң қалды және жаңа ғылымды «әңгіме айтуды ұнататын» адамдарға арналған поп-психология деп атады. Кітап төңірегіндегі дау-дамай туралы толық есеп жаңа басылыммен бірге жарияланды, ол көбінесе Уилсонның көзқарасын қолдады. «Социобиология» кітабы жарық көргеннен кейін 35 жыл өткен соң, биология философы Майкл Руз оны «табиғи іріктеу арқылы эволюцияның дарвиндік парадигмасына берік орныққан» үлкен көлемді «ерекше жетістік» деп атады. Ол кітаптың бір қырын «өте ерекше» деп тапты, атап айтқанда, Уилсон биологиядағы прогресс идеясына берілгендігін, «органикалық өмір өте қарапайымнан өте күрделіге, құндылықсыздықтан құндылыққа, (19 ғасырда айтқандай) монодадан адамға дейін дамығандығын» айтты. Руздің сөзіне қарағанда, эволюция нәтижесінде адам пайда болғанмен, «оның салдарынан шешек, сифилис және картоп шіруі» де пайда болды, бұл эволюцияның прогрестік екендігіне күмән тудырды. Руз 1989 жылы Гулдтың «Ғажайып өмір» кітабы осы прогресс идеясына қарсы бағытталғанын атап өтті.

With the publication of the 25th anniversary edition in 2000, the historians of biology Michael Yudell and Rob Desalle reviewed the nature nurture controversy around the book. "Once again", they wrote, "biological reductionism and genetic determinism became the focus of rancorous debates, discussions and diatribes within both academia and popular culture." They pointed out that the quest for a "sociobiologization" of biology was not new, mentioning Darwin's The Descent of Man, R. A. Fisher, and Julian Huxley, all touching on the biological basis of human society, followed by Konrad Lorenz, Desmond Morris and Robert Ardrey in the 1960s, and Richard Dawkins and David Barash in the 1970s. Wilson's choice of title echoed the modern synthesis (named by Huxley in 1942) and, the reviewers argued, meant to build upon and extend it. 25 years on, they noted, most of the discord had gone, and the discipline had been renamed as evolutionary psychology; they were surprised to find that Wilson was happy with that, and they called the new discipline pop psychology for people "who like telling just so stories". An extensive account of the controversy around the book was published at the same time as the new edition, largely supporting Wilson's views. Looking back at Sociobiology 35 years later, the philosopher of biology Michael Ruse called the book "a pretty remarkable achievement" of huge scope, "firmly in the Darwinian paradigm of evolution through natural selection". He found one aspect of the book "very peculiar" in its "metaphysical underpinning", namely that Wilson was committed to the idea of progress in biology, "the idea that organic life has proceeded from the very simple to the very complex, from the value free to the value laden, from (as they used to say in the 19th century) the monad to the man." Ruse observed that while producing humans might look like progress, evolution had "also produced smallpox and syphilis and potato blight," raising "serious doubts about whether evolution is progressive." Ruse noted that Gould's 1989 book Wonderful Life was entirely an attack on this idea of progress.