Дене салмағының артуы және себептері

Кіріспе

Адамның жалпы дене салмағының артуы

Салмақ алу – бұл дене салмағының ұлғаюы. Бұл бұлшықет массасының, май жинағының, су сияқты артық сұйықтықтардың немесе басқа да себептердің нәтижесі болуы мүмкін. Салмақ алу – қауіпті аурудың белгісі болуы мүмкін.

Сипаттама

Салмақ артуы, өмірлік қызмет кезінде (қалыпты физиологиялық процестер мен дене шынықтыруды қоса алғанда) жұмсалатын энергиядан артық энергия (тағам мен сусындардан алынған калориялар түрінде) пайда болғанда орын алады. Егер денедегі май жинағының артуына байланысты салмақ жеткілікті деңгейде артса, адам артық салмақты немесе семіздікке шалдығуы мүмкін, бұл денсаулыққа пайдалы саналатыннан артық май (майлы тіндер) болуы ретінде анықталады. Майлы тіндердің артық болуы, әсіресе тағам өнімдерінің көп болуы және жайлы өмір салты бар жерлерде кең таралған. Салмақ жоғалту немесе салмақ алу бойынша жиі айтылатын "ереже" (Вишновский ережесі) Макс Вишновскийдің (17 желтоқсан 1899 – 2 тамыз 1965) зерттеулеріне негізделген. Ол Бруклиндегі Нью-Йорк қаласында медициналық тәжірибесін жүргізген ресейлік дәрігер болған. Вишновский ережесінде адамның бір фунт майлы тіні шамамен 3500 килокалория (тамақтану саласында көбінесе калория деп аталады) құрайды делінеді. Вишновский салмақ жоғалту және салмақ алу туралы бұрынғы байқаулар мен тәжірибелерді қарап, 1958 жылы жариялаған мақаласында қорытындыларын жариялады. Осылайша, Вишновский ережесіне сәйкес, күніне қажетті калориядан 500 калорияға аз тұтыну аптасына шамамен бір фунт салмақ жоғалтуға әкелуі керек. Сол сияқты, қажетті мөлшерден артық тұтылған әр 3500 калория бір фунт салмаққа алып келеді. Вишновский бұрынғы зерттеулерге сәйкес, адамның бір фунт майлы тінінің 87%-ы майдан тұрады, яғни 395 грамм майға тең екенін атап өтті. Ол сондай-ақ жануар майының бір граммында 9,5 калория бар екенін ескерді. Осылайша, адамның бір фунт майлы тінінде 3750 калория болуы керек. Содан кейін Вишновский тиісті әдебиеттерді талдап, диетада жеткілікті мөлшерде белок болуы және организмнің гликоген мен азот (белок) тепе-теңдігінде болуы сияқты қосымша шарттарды қарастырды, бұл салмақ жоғалтудың майдың ыдырауынан туындайтынын көрсетеді. Ол өз шарттарына сәйкес келетін адам үшін 3500 калориялық артық немесе тапшылық тиісінше бір фунт салмақ артуына немесе азаюына әкеледі деген қорытындыға келді. Егер оның шарттары орындалмаса, 3500 калориялық тапшылық міндетті түрде бір фунт салмақ жоғалтуға тең болмайтынын атап өтті. Вишновский сол кездегі адам физиологиясы мен биохимиясының көптеген аспектілерін ескермеді. Бұл тұжырым халық арасында кең таралған және диетологтар диета жоспарлауда қолданады, сонымен қатар халық деңгейінде дұрыс емес қолданылуы мүмкін. Адамның микробиотасы сіңірілмейтін көмірсуларды қысқа тізбекті май қышқылдарына (ҚТМҚ) айналдыруға көмектеседі, бұл салмақ артуына ықпал етеді. Бактероидтар мен фирмакуттардың арақатынасының өзгеруі организмнің семіздікке шалдығу қаупін анықтайды. Аштық пен метаболизмді реттейтін екі гормон – лептин (тамаққа деген құштарлықты басады және энергия жұмсалуын арттырады) және грелин (тамаққа деген құштарлықты арттырады және энергия жұмсалуын азайтады). Осылайша, ұйқының жетіспеуі уақыт өте келе калория мөлшерінің артуына және тамаққа деген құштарлықты бақылаудың төмендеуіне әкеліп, салмақ артуына себеп болуы мүмкін.

Weight gain occurs when more energy (as calories from food and beverage consumption) is gained than the energy expended by life activities, including normal physiological processes and physical exercise. If enough weight is gained due to increased body fat deposits, one may become overweight or obese, generally defined as having more body fat (adipose tissue) than is considered good for health. Having excess adipose tissue (fat) is a common condition, especially where food supplies are plentiful and lifestyles are sedentary. A commonly asserted "rule" (the Wishnofsky Rule, aka Wishnofsky's Rule) for weight gain or loss, is based on the research of Max Wishnofsky (December 17, 1899 – August 2, 1965), a Russian born physician who had a medical practice in Brooklyn, New York. The Wishnofsky Rule states that one pound of human fat tissue contains about 3,500 kilocalories (often simply called calories in the field of nutrition). Wishnofsky conducted a review of previous observations and experiments on weight loss and weight gain, and stated his conclusions in a paper he published in 1958. Thus, according to the Wishnofsky Rule, eating 500 fewer calories than one needs per day should result in a loss of about a pound per week. Similarly, for every 3500 calories consumed above the amount one needs, a pound will be gained. Wishnofsky noted that previous research suggested that a pound of human adipose tissue is 87% fat, which equals 395 grams of fat. He further assumed that animal fat contains 9.5 calories per gram. Thus one pound of human fat tissue should contain 3750 calories. He then critically analyzed the relevant literature and applied a number of additional assumptions, including that the diet contains sufficient protein and that the person is in glycogen and nitrogen (protein) equilibrium, leading to most weight loss stemming from the catabolism of fat. He concluded that a 3500 calorie excess or deficit for a person meeting his assumptions, would lead to the gain or loss, respectively, of one pound of body weight. He noted that if the assumptions he made are not met, a deficit of 3500 calories would not necessarily equate to a pound of weight loss. Wishnofsky did not take into account numerous aspects of human physiology and biochemistry which were unknown at the time. The claim has achieved the status of a rule of thumb and is repeated in numerous sources, used for diet planning by dietitians and misapplied at the population level as well. The human microbiota facilitates fermentation of indigestible carbohydrates to short chain fatty acids, SCFAs, contributing to weight gain. A change in the proportion of Bacteroidetes and Firmicutes may determine host's risk of obesity. Two hormones responsible for regulating hunger and metabolism are leptin, which inhibits appetite and increases energy expenditure, and ghrelin, which increases appetite and reduces energy expenditure. As a result, sleep deprivation over time may contribute to increased caloric intake and decreased self control over food cravings, leading to weight gain.

Гормондық және нейротрансмиттерлік тепе- теңдіктің бұзылуы

Салмақ қосу – кейбір психиатриялық препараттардың көп кездесетін жанама әсері.

Патологиялар

Салмақ артудың патологиялық себептері Кушинг синдромы, гипотиреоз, инсулинома және краниофарингиоманы қамтиды. Генетикалық себептер Прадер-Вилли синдромы, Барде-Бидель синдромы, Альстрем синдромы, Коэн синдромы және Карпентер синдромымен байланысты болуы мүмкін.

Әсерлер

Артық майлы тіндер медициналық проблемаларға алып келуі мүмкін; алайда, дөңгелек немесе ірі дене бітімі міндетті түрде медициналық проблеманы көрсетпейді және кейде негізінен майлы тіндердің көбеюінен туындамайды. Егер артық салмақ жиналса, қаулылы денсаулық салдары болуы мүмкін. Көптеген аурулар семіздікпен байланысты. Денсаулыққа тигізетін әсерлер май массасының артуынан (остеоартрит, ұйықтау кезіндегі апноэ, әлеуметтік таңбалау) немесе май клеткаларының санының артуынан (диабет, кейбір қатерлі ісік түрлері, жүрек-қантамыр аурулары, алкогольсіз майлы бауыр ауруы) туындайды. Денеде инсулинге реакцияның өзгеруі (инсулинге қарсылық), қабынуға бейімділік және тромбозға (протромбоздық жағдай) дайындықтың жоғарылауы байқалады.