Кіріспе

Ресей сарайы

Александр сарайы (Александровский дворец, Alexandrovskiy dvorets) – Санкт-Петербургтен оңтүстікке қарай 48 шақырым жердегі Царское Село қаласына жақын, платода орналасқан бұрынғы императорлық резиденция. Сарайды 1792 жылы Екатерина II (Екатерина Ұлы) императрица/патшайым тапсырыс берген. Санкт-Петербургте ресми түрде тұрған кездегі құпиялылығының арқасында Александр сарайы соңғы Ресей императоры Николай II және оның отбасының бағалаған резиденциясы болды. Ресей революциясына дейінгі жылдары оның қауіпсіздігі мен уединендігі Қысқы сарайға қарағанда артықшылықты ұсынды. Николай II-нің үлкен баласы, Ресейдің Ұлы княгинясы Ольга Николаевна осы сарайда дүниеге келді, ал оның қалған балалары Петергоф сарайында туды. 1917 жылы сарай Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Романовтар әулетін құлатқан екі революцияның біріншісінен кейін отбасының алғашқы тұтқынға алынған орны болды. Александр сарайы Александр паркінде, Екатерина паркіне және одан да ірі әрі сәнді Екатерина сарайына жақын орналасқан. Көп жылдық реставрациядан өткен соң, Александр сарайы 2021 жылдың жазында бұрынғы императорлық әулеттің мұраларын сақтайтын мемлекеттік мұражай ретінде ашылды.

Екатерина Ұлы (Екатерина II) билік құрған кездегі құрылыс

Александр сарайы императорлық сарай-бақтың ішінде, императорлық астана Санкт-Петербургтен оңтүстікке қарай 30 шақырым жердегі Царское Село қаласының жанында салынған. Сарайды император / царица Екатерина II (Екатерина Ұлы) (1729–1796, билік құрған 1762–1796) тапсырды, ол өзінің сүйікті немересі, Ұлы князь Александр Павлович, болашақ император (царь) Александр I (1777–1825, билік құрған 1801–1825) үшін Екатерина сарайының жанында, 1793 жылы Ұлы князь Елизавета Алексеевнамен, Баден ханшайымы Луиза Мария Августамен некелескен кезде салынды. Неоклассикалық ғимаратты Жакомо Кваренги жоспарлап, 1792 және 1796 жылдар аралығында салдырған. Архитектор шедевр жасауда өзін-өзі басып озғандығы айтылды. 1821 жылы, жиырма бес жыл өткен соң, сәулетшінің ұлы былай деп жазды: "Царское Селодағы әдемі жаңа баққа қарап тұрған әсем ғимаратты әкем Екатерина II-нің өтініші бойынша жас Ұлы князь Александрдың жазғы резиденциясы ретінде жобалап, салдырды, ол қазіргі егеменіміз. Сарайды салуға ниеттенген тұлғаның мәртебесіне сай, сәулетші оны ең қарапайым етіп жасады, функционалдылық пен сұлулықты үйлестірді. Оның сәнді қасбеті, үйлесімді пропорциялары және шамалы әшекейлері интерьерде де көрінеді, бірақ сән-салтанат пен әсемдікке ұмтылуда жайлылықтан бас тартпайды."

Ұлы князь Александр Павлович пен Ұлы князь Елизавета Алексеевнаның үйі

Александр әжесі мен әкесі Павелдің биліктерінің қалған уақытында сарайды жазғы тұрақ ретінде пайдаланды. Бірақ император болғаннан кейін, ол жақын жердегі әлдеқайда үлкен Екатерина сарайында тұруды жөн көрді.

Николай I тұсында

Александр I сарайды өзінің інісі, болашақ Николай I-ге жазғы уақытқа пайдалануға берді. Сол кезден бастап ол тақ мұрагерінің жазғы резиденциясы болды. 1830 жылдан 1850 жылға дейін, үлкен өзгерістерге ұшыраған талғамға сәйкес, Д. Серфолио, А. Тон, Д. Ефимов, А. Стакеншнайдер және басқалардың жобалары бойынша кең ауқымды қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Николай патшалық құрған кездегі сарайдың ресми және жеке бөлмелерінің кейпін 1840 жылдан 1860 жылға дейін Э. Хау, Л. Премацци және Вольский, Иван Петрович салған көркем суреттерден көруге болады. Осы кезеңде Николай I-нің балалары үшін үлкен сырғанаты бар атақты Тау залы салынды. Николай I және оның отбасы ерте көктемнен мамыр айының соңына дейін сарайда тұрды, ал қысқа уақыттан кейін Красное Селодағы маневрлерден соң сарайға оралып, күздің соңына дейін уақыттарын өткізді. 1842 жылы императорлық жұбайлар күміс тойларын ортағасырлық еңіс тіреу турнирімен қоса бірнеше салтанатты шаралармен атап өтті. Екі жылдан кейін отбасы Николайдың қызы, Ұлы княжна Александраның (1825–1844) қазасына күйінші болды, ол сарайда дүниеге келген және өмірінің соңғы айларын осы жерде өткізген. 19 қазан күні 1860 жылы императрица Александра Федоровна да сарайда қайтыс болды.

Александр III мен Мария Федоровнаның тұсында

Александр III және оның Данияда туған әйелі Мария Федоровнаның пәтерлері сарайдың оң жағындағы немесе батыс қанатында, бақтарға жақын орналасқан. Императорлық таққа отырудан бұрын Мария Александр сарайында олардың үлкен баласы – болашақ Николай II-ні дүниеге әкелді. Сол кездегі Царевич Александр өз күнделігінде осы маңызды оқиғаны жазды:

"Шамамен 12:30-да әйелім жатын бөлмеге келіп, дайын тұрған диванға жатты. Сандық ауыртпалық күшейе түсті, және Миня қатты қиналды. Әкесі маған сүйіктімізді ұстап тұруға көмектесті. Ақыры, сағат 2:30-да соңғы минут келді, және бірден барлық азаптары тоқтады. Құдай бізге Николас есімді ұл сыйлады. Қандай қуаныш! Оны көзге елестету мүмкін емес. Мен сүйікті әйелімді құшақтап алдым, ол дереу көңіл көтеріліп, қатты қуанды. Мен баладай жылап, кейін жүрегім жеңілдеп, қуанышқа толы болды. Александр мен Марияның тұңғыш баласының дүниеге келуіне бүкіл императорлық отбасы куә болды. Бұл туралы патшайым анасы, королева Луизаға жазған хатында былай деді:

«Бұл мені қатты мазалады! Император мені бір қолынан, Сашаны екінші қолынан ұстады, ал императрица маған жиі-жиі сүйіспендік білдірді». Александр III қайтыс болғаннан кейін Мария Федоровна ұлы (царь Николай II) мен келініне (Александра Федоровна) баратын кезде сарайдағы бөлмелерінде тұратын. Александра Федоровнамен арадағы суық қарым-қатынас айқын болғанда, жесір императордың сапарлары азая бастады.

Николай II мен Александра Федоровнаның тұсында

Бұл сарай ең танымал, бірақ соңғы патша Николай II билік еткен кездегі рөлімен әйгілі. Ол және оның әйелі Александра Федоровна сарайды өте жақсы көретін. Қанды жексенбі оқиғасынан кейін, Қысқы сарай олар үшін қауіпті болғандықтан, олар оны тұрақты мекендеу орны етіп белгіледі. Олар бұрынғы екі қабатты балл залын "Карағай бөлмесі" мен "Жаңа кабинет" деп қайта жаңартып, жоғары қабатқа балалары үшін бөлмелер қосты. Сарай қызметкерлерінің наразылығына қарамастан, Александра және оның сәулетшісі Мелтцер сол кездегі заманауи стильде – Югендстиль немесе Арт-нуво сәнін таңдады, оны аристократия "буржуазиялық" және "императорлықтан" төмен деп есептеді. Осы бөлмелердің ең танымалдарының бірі – Александраның лаванда түсті бөлмесі. Николай II билік еткен жылдары сарай электр қуатымен жабдықталды және телефон желісі орнатылды. 1899 жылы екінші қабаттағы балалар бөлмесімен императрицаның жатын бөлмесін байланыстыратын гидравликалық лифт орнатылды. Сонымен қатар, кинематограф пайда болғаннан кейін, "Жарты шеңберлі зал" ішінде фильмдер көрсетілетін зал салынды. Соғыс пен революцияның қайнаған жылдарында Александр сарайының мықты қабырғалары императорлық отбасыны сыртқы әлемнен қорғады. Николай II ұлының тәрбиешісі Пьер Гиллиард осы құпия орынға еркін кіруге құқылы болды. Ол кейіннен жазған мемуарларында Царское Селодағы отбасылық өмірдің басқа резиденцияларға қарағанда азырақ ресми болғанын айтты. Көптеген жағдайларда сарай қызметкерлері осында тұрмады. Императорлық отбасы, туыстары келмесе, тамақ ішер кезде қызметшілерсіз үстел басында бейресми жиналатын.

Романовтар үй қамауында

Николай II 1917 жылдың 2 наурызында Ресей тағынан бас тартты. Он үш күннен кейін ол Ресей императоры емес, полковник Романов ретінде Александр сарайына оралды. Императорлық отбасы енді үй қамауында ұсталды, сарайдың бірнеше бөлмесіне қамалды және байнеттері тік тұрған күзетшілердің бақылауында болды. Александр Керенскийтің өзі жасаған олардың тұтқындалу режимі императорлық отбасының өмірінде қатаң шектеулерді көздеді: сыртқы әлемнен оқшаулау, паркте серуендеу кезінде күзет, мақұлданған хаттардан басқа кез келген байланыс пен хат алмасуға тыйым салу. 1997 жылдың жазында императорлық отбасыға арналған тұрақты көрме ашылды. Қабылдау бөлмесінің, Николай II-нің жаңа кабинетінің және Александра Федоровнаның сурет салу бөлмесінің кейбір элементтері тарихи киімдер, қару-жарақ және қолданбалы өнер туындыларының көрмелері үшін фон ретінде қайта жаңартылды. Фридрих фон Каулбахтың Александра Федоровнаның портреті бастапқы орнына қайтарылды. Сонымен қатар, соңғы императорлық отбасының киген киімдері мен патша Николай II сарайына қатысты киім-кешектер де қойылды. Бұл киімдердің көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыста сарай эвакуацияланғанда қымбат заттарды орау үшін пайдаланғандықтан ғана сақталған. 2010 жылы жартылай қалпына келтірілгеннен кейін орталық қанаттағы үш үлкен зал қайта ашылды: жартылай дөңгелек зал, портреттер залы және мәрмәр сурет салу бөлмесі. Алайда, кураторлардың барлық күш-жігеріне қарамастан, шектеулі қалпына келтіру қаражаты, шашыраған коллекциялар және бұрын сарайдың бірнеше бөлмелерін көркейтіп тұрған, бірақ қазір жойылған императорлық жылыжайлардан гүлдердің жоқтығы презентацияны біршама қарапайым және әртүрлі сапалы етті. 2014 жылы Ресей үкіметі императорлық отбасының жайларын толық және шынайы қалпына келтіру үшін маңызды қаражат бөлді. Бұл модерн стиліндегі Көлтеңге бөлмесі мен Александраның таңқурай түсті бөлмесін де қамтиды. 2015 жылдың қыркүйегінде сарай көп жылдық жобаға байланысты жұртшылыққа жабылды. 2021 жылдың тамызында Николай II мен Александра Федоровнаның жеке пәтерлерін қалпына келтіру жұмыстары аяқталғаннан кейін сарайдың шығыс қанаты келушілерге қайта ашылды. Жаңа кабинеті, мавр ваннасы, жұмыс кабинеті, Николайдың қабылдау бөлмесі, валет бөлмесі, Көлтеңге сурет салу бөлмесі, палисандр сурет салу бөлмесі, таңқурай түсті бөлме, Александраның қабылдау бөлмесі, императорлық жатын бөлмесі, кішкентай және үлкен кітапханалар, сондай-ақ Тау залы қайта жаңартылды. Бұл қанаттың бірінші қабатында, бұрын Николай II балаларының бөлмелері болған, қазір әртүрлі императорлар балаларына тиесілі заттардың көрмесі орналасқан. Батыс қанатты жаңарту жоспарлары жасалып жатыр, ол Николай II тұсында негізінен қонақтарға арналған пәтерлер еді. Бұл жобалардың 2024 жылға дейін аяқталуы күтілуде.