Кіріспе

1963 жылы жазылған Роберт А. Хайнлайнның ғылыми-фантастикалық романы

«Аспанның жетімдері» – американдық жазушы Роберт А. Хайнлайнның екі бөлімнен тұратын ғылыми-фантастикалық романы: «Ғайынат» («Astounding Science Fiction», 1941 жылғы мамыр) және оның жалғасы «Ақылдың күші» («Astounding Science Fiction», 1941 жылғы қазан). Екі повесть алғаш рет 1963 жылы кітап түрінде біріктіріліп басылды. «Ғайынат» 1951 жылы 10 центтік Dell қағаздық басылымда жеке жарық көрді. Бұл туынды ұрпақ кемесінің ең алғашқы көркем бейнелеулерінің бірін ұсынады.

Сюжет

Асылы "Алыстағы Кентавр" кемесіне арналған, цилиндрлі, алып "Авангард" кемесі, офицерлердің көпшілігі қаза тапқан бүлік болғаннан бері жұлдызаралық кеңістікте басшылықсыз жүріп жатыр. Уақыт өте келе, аман қалған адал экипаж мүшелерінің ұрпақтары ырым-жырымға толы, технологиядан бұрынғы мәдениетке түсіп, кемелерінің мақсаты мен табиғатын ұмытты. Олар "Кеме" – бүкіл ғалам деп санайды, сондықтан "Кемеді жылжыту" – оксиморон болып саналады, ал Кеменің "саяхаты" туралы айтулар діни метафора ретінде түсіндіріледі. Оларды "әскерлер" мен "ғылымгерлер" олигархиясы басқарады. Экипаж мүшелерінің көпшілігі қарапайым, сауатсыз шаруалар, олар "жоғарғы палубаларға" сирек барады, онда "мутилер" ("мутанттар" немесе "бунтарлар") тұрады. Экипаж ішінде танымал мутанттар туғаннан кейін өлтіріледі. Оқиғаның ортасында – жас жігіт Хью Хойланд, ол бір ғалымның шәкірті болып таңдалады және оның бойында тойымсыз қызығушылық бар. Ғалымдар Кеменің жұмыс істеуі үшін қажетті рәсімдерді орындайды, мысалы, энергияны өндіру үшін қоқысты энергия түрлендіргішіне тастайды, бірақ олардың нағыз қызметін білмейді. Хьюды мутилер аулайтын кезде тұтқындайды. Ол микроцефалиядан зардап шеккен Бободан желініп, оның орнына Джо Джим Грегоридің құлы болады, ол күшті мутилер тобының екі бас көшбасшысы. Джо мен Джимнің жеке тұлғалары бар, бірақ екеуі де өте ақылды және Кеменің шынайы табиғатын түсінеді. Кеменің нағыз мақсатына көз жеткізген Хью Джо Джимді колонизация миссиясын аяқтауға көндіреді, себебі ол жақын маңдағы жұлдыздың жылдар бойы үлкейіп келе жатқанын байқайды. Миссияны орындау үшін ол Кеменің төменгі деңгейлеріне оралып, басқаларды көмектесуге көндіруге тырысады, бірақ оны бұрынғы бастығы Билл Эртц тұтқындап, өлім жазасына кеседі. Ол ақылдан адасқан немесе бұрын танылмаған мутант ретінде қарастырылады; ол туған кезде шекаралық жағдай болды, басы тым үлкен саналды. Хью ескі досы Алан Махониді Джо Джимнің тобын шақырып, өзін құтқаруға көндіреді. Ол тұтқынға алынған Билл мен Аланға ұзақ уақыт бойы тасталып кеткен басқару орталығын және жұлдыздарды көрсетеді. Билл оның сөздеріне сеніп, капитанның көмекшісі Финес Нарбиді Хьюдың жорығына шақырады. Джо Джимнің сүйікті кітабы "Үш мылтықшы" арқылы олар басқалардың қарапайым қанжарларынан артық қылыштар жасайды. Олар капитанды құлатып, оның орнына Нарбиді орнатады және бүкіл Кемені өз бақылауларына алу үшін науқанға кіріседі. Алайда Нарби ешқашан Хьюға сенбеді және билік алу үшін ғана ойнады. Ол бақылауға алғаннан кейін мутилерді жоюға кіріседі. Джо шайқаста қаза табады, бірақ Джим өзін құрбан етіп, Хью, Билл, Алан және олардың әйелдері жоғары автоматтандырылған құтқару қайығына жету үшін оларды ұстап тұрады. Хью газды алыптың өмір сүруге жарамды айына қонуға тырысады. Колонистер кемеден түсіп, бейтаныс ортаны зерттей бастайды.

Қабылдау

Аврам Дэвидсон "Жетімдер аспаны" романын "қазіргі заманғы классика" деп сипаттап, "Жетімдердің идеяларының зорлығы мен шамашаруалығын" жоғары бағалады, бірақ "оның соңының кемшіліктеріне" көңіл көшірді. Деймон Найт: "Ешкім Universe-ті жақсарта алмады, әлдеқанда асығыс адамдар тырысып бақты, себебі Хайнлайн бәрін айтып қойған" деді. Алгис Будрис: "Хайнлайнның осы тақырыпты өте дұрыс жеткізілуін жақсартуға көптеген адамдар күш салды", - деді, бірақ Джеймс Уайттың "Төмендегі қарауыл" романынан бұрын ешкім сәттілікке жете алмады.

Хайнлайнның басқа да әңгімелеріне сілтемелер

Романның басындағы абзац "Заманауи астрографияның романсы" атты үзіндіні көрсетеді, онда кеме "2119 жылы Иордания қоры демеулік еткен Проксима Центавр экспедициясының" құрамында болғаны түсіндіріледі. (Хейнлайн жасаған уақыт жобасы "Vanguard" кемесінің 22 ғасырдың басында ұшырылғанын көрсетеді.) Табылған кеме журналы 2172 жылдың маусым айында, бүлік басталар алдында бірнеше күн бұрын жазылған. Хейнлайннің кейінгі романы "Time Enough for Love" кітабында "Vanguard" кемесі "Жаңа шекара" кемесінің серігі ретінде қысқаша айтылады, ол "Methuselah's Children" романында Ховард әулеттерімен басып алынған. Кеменің Проксима Центавраға бағытталғаны, бірақ ондағы қоныстандырушыларды ешқашан түсірмегені анықталды. "Vanguard" кемесі табылды, оның экипажы механизмдеріндегі түсініксіз ақаулар салдарынан көп бұрын қайтыс болған, ал оның жазбалары жойылған немесе оқылмайтын күйде. Оның жолы кері бағытта іздестіріледі, Хьюдің халқының ұрпақтары табылған, олар ғалымдар "Питкерн аралы" деп атаған планетада өте зиялы жабайылар ретінде өркендеп өсіп жатыр. Хейнлайннің "Болашақ тарихына" тағы бір сілтеме – Джо Джимнің "Рислинг, ғарыш жолдарының соқыр әншісі" шығармаларына деген құштарлығын сипаттайтын бөлім. Ол ақын және Хейнлайннің "Жердің жасыл төбелері" әңгімесінің басты кейіпкері.

Радионы бейімдеу

"Universe" NBC радио желісінің Dimension X (1951 жылғы 26 қарашада) және X Minus One (1955 жылғы 15 мамырда) бағдарламаларында радиоспектакль ретінде қойылды. Бұл нұсқаларда әңгімеге бірнеше айтарлықтай өзгерістер енгізілді, әсіресе олардың соңында Хью қаза табады, соның арқасында "Авангард" экипажы Кеменің нағыз мәнін біледі.

Ғылыми мәліметтер

Екі баслы адамдар бар, олар – сиамдық егіздердің бір түрі. Кеменің жасанды гравитациясының физикасы да дұрыс: ол орталықта жоқ гравитацияны имитациялайды, айналу арқылы. Кеменің "Конвертері" 1940 жылдар басындағы атом қуаты туралы көзқарасты көрсетеді, онда кез келген элементтің атомдары белгісіз жолмен "бөлінеді". Өмірге жарамды айы бар алып планета туралы ұғым, "ыстық Юпитер" планеталары табылар алдындағы планеталардың қалыптасу теорияларына қарсы келді. Бұрын, Жер сияқты айы бар планеталар тек "қар шегінен" жоғары ғана қалыптасады деп есептелді, бұл жұлдыздан тіршілік үшін тым алыс еді. Қазір мұндай әлемдер ішке қарай жылжуы мүмкін, соның салдарынан өмірге жарамды айлар болуы да мүмкін деп саналады. Экзоайлардың бар екені әлі расталмады, бірақ кандидаттар бар.