Кіріспе
Кюдияттам ( ; IAST: kūṭiyāṭṭaṁ) – Үндістанның Керала штатындағы дәстүрлі сахналық өнер түрі. Ол ежелгі санскрит театрының, сондай-ақ Сангам дәуірінен келген Кютху өнерінің элементтерін үйлестіреді. ЮНЕСКО бұл өнерді адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі деп ресми түрде таныған.
Koodiyattam (; IAST: kūṭiyāṭṭaṁ; ) is a traditional performing art form in the state of Kerala, India. It is a combination of ancient Sanskrit theatre with elements of Koothu, an ancient performing art from the Sangam era. It is officially recognised by UNESCO as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity.
Шығу тегі
Кудиятам, малаялам тілінде "біріктірілген актерлік өнер" деген мағынаны білдіреді, санскрит театрының қойылымын кутху элементтерімен үйлестіреді. Ол дәстүрлі түрде ғибадатхана театрларында, атап айтқанда кутамбаламдарда қойылады. Бұл – ежелгі санскрит театрының драмалық өнерін қолданатын жалғыз сақталған өнер түрі. Оның Кералада мың жылдық тарихы бар, бірақ бастауы белгісіз. Кудиятам мен Чакьяр кутху ежелгі Үндістанның, әсіресе Кераланың ғибадатханаларында орындалған би-ғибадат қызметтерінің арасында болған. Кудиятам мен Чакьяр кутху екеуі де Сангам әдебиетінде бірнеше рет еске алынған кутхудің ежелгі өнер түрінен және одан кейінгі Паллава, Пандия, Чера және Чола кезеңдерінің жазуларынан пайда болды. Танджоре, Тирувидаймарутур, Ведараням, Тируварур және Омампулиюр ғибадатханаларында кутхуға қатысты жазуларды көруге болады. Олар Теварам және Прабандам әндерін орындаумен қатар, ғибадат қызметтерінің ажырамас бөлігі саналды. Көне патшалар осы қызметтерге арналған туындылардың авторлары ретінде тізілген. Чола және Паллава кезеңдеріндегі ежелгі континентте осыған қатысты мәліметтер бар. Паллава патшасы Раджасимха тамил тіліндегі "Кайласодаранам" пьесасын жазған деп есептеледі, онда Равана Шиваның ашуына ұшырап, осы үшін аяусыз бағындырылуы суреттелген. Орта ғасырлық Чера Перумал әулетінің патшасы Кулашехра Варма кудиятамды реформалап, Видусака үшін жергілікті тілді енгізді және пьесаның қойылымын анық бөліктерге құрылымдады деп саналады. Ол өзі "Субхадрадхананджая" және "Тапатисамварана" атты екі пьеса жазып, оларды брахман досының (Тхожан) көмегімен сахнада қоюды ұйымдастырды. Бұл пьесалар әлі де қойылады. Бұлардан басқа, дәстүрлі түрде қойылатын пьесаларға Шактибхадраның "Аскарьякудамани", Нилакантаның "Кальянасаугандхика", Бодхаянаның "Бхагаваджука", Харсаның "Нагананда" және Бхасаға жатқызылатын көптеген пьесалар, соның ішінде "Абхисека" мен "Пратима" кіреді.
Құралдар
Дәстүрлі түрде, кудиятамда қолданылатын басты музыкалық аспаптар – мижаву, кужиталам, едакка, курумкужал және санху. Бұл аспаптардың ең маңыздысы – мижаву, ол Амбалавас Намбиар кастасының өкілімен орындалатын соқпалы аспап, ал кужиталам (бір түрлі қоңырқай) ойнаушысы Нангиярамма оған сүйемелдейді.
Орындау стилі
Дәстүрлі түрде, кудияттамды Чакярлар (Керала индустарының кіші кастасы) және Нангиарамма (Амбалаваси Намбиар кастасының әйелдері) орындады. "Кудияттам" атауы – бірге ойнау немесе өнер көрсету дегенді білдіреді. Бұл атау сахнада мижаву барабаншыларының ырғағымен үйлесіп әрекет ететін бірнеше актердің болуына сілтеме жасайды деп есептеледі. Сонымен қатар, бұл санскрит драмасындағы кең таралған практикаға сілтеме болуы мүмкін, онда бірнеше түн жеке өнер көрсеткен актерге екінші актер қосылады. Басты актер – Чакяр, ол ғибадатхананың ішінде немесе котамбаламда ритуалдық коту мен кудияттамды орындайды. Чакяр әйелдері, Иллотамалар, қатысуға рұқсат етілмейді. Олардың орнына әйелдер рөлін Нангиарамма ойнайды. Кудияттам қойылымдары көбінесе ұзақ және күрделі болады, 12 сағаттан 150 сағатқа дейін, бірнеше түнге созылады. Толық кудияттам қойылымы үш бөлімнен тұрады. Біріншісі – пураппаду, онда актер бидің нритта аспектісімен бірге өлең оқиды. Одан кейін нирваханам келеді, онда актер абхиная арқылы пьесаның басты кейіпкерінің көңіл-күйін көрсетеді. Содан кейін нирваханам – ретроспектива, ол көрермендерді пьеса басталатын сәтке дейін жеткізеді. Қойылымның соңғы бөлігі – кудияттам, яғни пьесаның өзі. Алғашқы екі бөлім жеке орындалса, кудияттамда сахнада орындау үшін қажетті кейіпкерлердің саны болуы мүмкін. Чакяр қауымының ақсақалдары дәстүрлі түрде өнерді жас ұрпақтарына үйретеді. Оны 1950 жылға дейін тек Чакярлар ғана орындады. 1955 жылы Гуру Мани Мадхава Чакяр алғаш рет ғибадатханадан тыс жерде кутияттамды орындады, бұл үшін ол консервативті Чакяр қауымынан көптеген қарсылықтарға тап болды. Оның сөздері бойынша: "Менің халқым менің әрекетімді (ғибадатханадан тыс жерде коту мен кутияттамды орындау) айыптады. Бірде, Вайккомда қойылымдардан кейін, олар мені діннен шығару туралы ойлады. Мен осы өнер уақыт сынағынан өтуін қаладым. Міне, осы себепті мен ғибадатханадан шықтым." 1962 жылы өнер және санскрит ғалымы В. Рагхаванның жетекшілігімен Мадрастағы Санскрит Ранга Гуру Мани Мадхава Чакярды Ченнаида кудияттамды орындауға шақырды. Осылайша, тарихында алғаш рет кудияттам Кераладан тыс жерде орындалды. Олар үш түн бойы "Абхишека", "Субхадрадхананджая" және "Наганда" пьесаларынан кудияттам көріністерін көрсетті. 1960 жылдардың басында Мария Кристофер Бирски, Банарас индуистік университетінде үнді театрларын зерттеген поляк студенті, Мани Мадхава Чакярмен кудияттамды оқыды және осы өнерді үйренген алғашқы Чакяр/Намбиар емес адам болды. Ол Килликкуруссимангаламдағы Гуру үйінде тұрып, дәстүрлі гурукула әдісімен оқыды.
My own people condemned my action (performing Koothu and Kutiyattam outside the precincts of the temples), Once, after I had given performances at Vaikkom, they even thought about excommunicating me. I desired that this art should survive the test of time. That was precisely why I ventured outside the temple. In 1962, under the leadership of art and Sanskrit scholar V. Raghavan, Sanskrit Ranga of Madras invited Guru Mani Madhava Chakyar to perform koodiyattam in Chennai. Thus for the first time in history koodiyattam was performed outside Kerala. They presented over three nights koodiyattam scenes from the plays Abhiṣeka, Subhadrādhanañjaya and Nāgānda. In early 1960s Maria Christoffer Byrski, a Polish student doing research in Indian theatres at Banaras Hindu University, studied koodiyattam with Mani Madhava Chakyar and became the first non Chakyar/nambiar to learn the art form. He stayed in Guru's home at Killikkurussimangalam and studied in the traditional Gurukula way.
Құлдырау
Көдияттам дәстүрлі түрде индуистік ғибадатханалардағы көтембаламдар деп аталатын арнайы орындарда орындалатын эксклюзивті өнер түрі болды, және осы қойылымдарға тек жоғары касталы индуистер ғана кіре алатын. Сондай-ақ, қойылымды аяқтауға он күнге дейін уақыт кете берсе де, кейде қырық күнге дейін созылуы мүмкін. Он тоғызыншы ғасырда Кералада феодалдық жүйенің құлауы Көдияттам суретшілеріне деген қамқорлықты азайтты, олар ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды. ХХ ғасырдың басында қайта жаңғырғаннан кейін, Көдияттам қайтадан қаржы тапшылығына тап болды, бұл осы кәсіптің дағдарысына әкелді. ЮНЕСКО бұл өнерді болашақ ұрпаққа жеткізу, жаңа көрермендерді дамыту және оны зерттеу үшін Көдияттам институттары мен гурукаламдар желісін құру қажет екенін мәлімдеді. Иринжалакудадағы Натанақайрали – Көдияттамды жаңғырту саласындағы ең белгілі мекемелердің бірі. Тхеруваннатпурамдағы Марги театр тобы – Катхакали мен Көдияттамды Кералада жаңғыртуға арналған тағы бір ұйым. Сонымен қатар, Непатия – Мүжіккуламда Көдияттам мен оған байланысты өнер түрлерін насихаттайтын мекеме. Үндістанның Ұлттық музыка, би және драма академиясы – Сангит-Натак Академиясы – өнер шеберлеріне берілетін ең жоғары награда – Сангит-Натак Академия сыйлығын Каламандалам Шиван Нямбудири (2007), Пайнкулам Раман Чакьяр (2010) және Пайнкулам Дамодара Чакьяр (2012) сияқты Көдияттам суретшілеріне табыс етті.