Кіріспе

Португалиялық ақын және жазушы (1890–1916)

Марио де Са Карнейро (ˈmaɾju ðɨ sa kɐɾˈnɐjɾu; 19 мамыр 1890 – 26 сәуір 1916) – португалиялық ақын және жазушы. Ол "Geração D'Orpheu" тобының ең белгілі авторларының бірі және көбінесе Фернандо Пессоадан кейін олардың ең ұлы ақыны деп есептеледі.

Өмір

Марио де Са Карнейро мықты әскери дәстүрі бар бай отбасында дүниеге келді. Ол екі жасында, 1892 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін әжесі мен атасы тәрбиеледі. Өмірінің көп бөлігін Лиссабонға жақын жердегі шаруа қожалығында өткізді. Са Карнейро 12 жасында өлеңдер жаза бастады. 15 жасқа келгенде Виктор Гюгоның бірнеше туындыларын аударды. 16 жасында Иоганн Вольфганг фон Гёте мен Фридрих Шиллердің кейбір шығармаларын аударған. Ол орта мектепте көркем әңгімелер жаза бастады, бұл актерлік қызметімен байланысты болды. 1911 жылы ол Коимбраға кетіп, заң факультетіне қабылданды, бірақ бірінші курс аяқталғаннан кейін оқуын жалғастыра алмады. Дегенмен, ол Фернандо Пессоамен танысты, ол оның ең жақын досы болды және оны Лиссабонның модернистер тобымен таныстырды. «Студенттер қаласы» деп белгілі Коимбраны қалдырғаннан кейін Са Карнейро Парижге Сорбоннаға оқуға барып, әкесі оның оқу ақысын төлей бергенімен, Парижге келгеннен кейін көп ұзамай сабақтарға қатысуын тоқтатты. Ол богемиялық өмір салтын ұстанды, театрлар мен барларда аралап жүрді. Парижде ол португал суретшісі Гвильерме де Санта-Ритамен (Санта-Рита Пинтор) танысты.

Орфей

Фернандо Пессоа мен Альмада Негреироспен бірге ол космополитизм мен еуропалық авангардтың ықпалымен жазылған поэзия мен көркем прозадан тұратын "Орфей" әдеби журналы үшін жазды. Журналдың футуристік идеализмі португал қоғамында сенулі дау тудырды. Журналдың тек екі саны жарық көрді. Үшінші саны дайындалды, бірақ журнал төңірегіндегі дау-дамай мен қаржы тапшылығына байланысты жарияланбады. Бүгінде "Орфей" португал әдебиетінің ең көрнекті және маңызды үлгілерінің бірі ретінде танылып, Португалияға модернизмді әкелгені үшін құрметке ие.

Депрессия

1915 жылдың шілдесінде Са Карнейро пойызбен Парижге оралды. Фернандо Пессоамен бірге «Orpheu» журналының 3-шы нөмірін жариялауды жоспарлаған, бірақ оның әкесі, сол кезде Мозамбикте тұратын және журналдың қаржылай демеушісі, одан әрі ақша бөлмейтінін жеткізді. Францияның солтүстігінде Бірінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатқанда, ол университетті тастап, бір әйелмен қарым-қатынас орнатты. Бірнеше айдан кейін, қаржылық қиындықтар мен депрессия күшейген кезде, Са Карнейро 1916 жылдың 31 наурызында Фернандо Пессоаға былай деп жазды: «Егер ғажайып болмаса, келесі дүйсенбіде, наурыз айында (немесе тіпті бір күн бұрын) сіздің досыңыз Марио де Са Карнейро стрихниннің үлкен дозасын ішіп, осы дүниеден кетеді». Өміріне наразы болса да, ол өзін-өзі өлтіруді шамамен бір айға кейінге шегерді. Бірақ, ол болжағандай, 25 жасында өзін-өзі өлтірді. «Orpheu» журналының 3-шы нөмірі жарық көрген жоқ.

Жұмыс

1910 жылы ол өзінің алғашқы пьесасын, Amizade (аты достық дегенді білдіреді) Томас Кабрейра Джуниормен бірлесіп жазды. 1911 жылдың 9 қаңтарында Томас Кабрейра Джуниор мектеп ауласының ортасында өзін-өзі атып өлтірді, бұл Са Карнейроны "А ум суицида" ("Өзін-өзі өлтіргенге") атты өлеңін жазуға итермеледі. 1912 жылы ол әкесіне арналған Príncipio повестьтер жинағын жариялады. 1913 жылы ол өзінің ең танымал туындыларының бірі – A Confissão de Lúcio-ны шығарды. Бұл повесте фантастика басым рольде және ол авангард дәуірінің көрінісі болып табылады. 1915 жылы он екі повестьтен тұратын Céu em Fogo еңбегі жарық көрді. Бұл кітап Са Карнейроның сол кездегі мазасыздықтары мен ой-қиялдарын көрсетеді. Са Карнейроның поэзиядағы алғашқы туындысы – 1913 жылы жарық көрген Dispersão, онда он екі өлең бар. Ол тағы бір кітап, Indícios de Oiro жазды, бірақ ол оның өлімінен кейін жиырма жылдан астам уақыт өткен соң ғана Presença журналында жарияланды. 1946 жылы бұл екі кітап Са Карнейроның өлеңдерімен бірге Orpheu журналында бірегей кітап ретінде жарық көрді. Оның әдебиетке әсер еткендері: Эдгар Аллан По, Оскар Уайльд, Шарль Бодлер, Стефан Малларме, Федор Достоевский, Сезарио Верде және Антонио Нобре. Ағылшын ақыны Тед Хьюз оның үш өлеңін ағылшын тіліне аударды. Америкалық ақын Сильвия Плат та оның туындыларын, әсіресе A Confissão de Lúcio (“Лүсионың мойындауы”) повесін жоғары бағалады.

Марио де Са-Карнейроның өлімінің 100 жылдығы

2016 жылдың 26 сәуірінде Марио де Са Карнейроның қайтыс болғанына 100 жыл толуы Португалияда және шетелде көптеген жарияланымдар мен шаралармен белгіленді, мысалы, "Са Карнейро және басқалар" (Париж) атты ғылыми кеңес, "Менің ертеңгі күніме мың жыл" (Паредес де Кура) көрмесі, Realizar Poesia фестивалінің құрамына енген, Португалия Ұлттық кітапханасында "Марио де Са Карнейро, "О Homem São Louco"" атты көрме, сондай-ақ Фернандо Пессоа үйінде конференция және аудио-спектакль өтті.