Кіріспе

Ислам дінінде тағамға қатысты үкімдер

Ислам тамақ заңдары – мұсылмандардың тамақтануында сақтайтын заңдары. Ислам діні қандай тағамдар халал (حَلَال) екенін және қайсысы харам (حَرَام) екенін анықтайды. Бұл заңдарды Құранда, исламның қасиетті кітабында, сондай-ақ ислам пайғамбары Мұхаммед (ﷺ) қатысты хадистер жинағында табуға болады. Шөп жейтін мал, мысық тұмсықты жануарлар, сиыр, бұғы, қой, ешкі және антилопа сияқты жануарлар – егер оларға сезімтал тірі ағзалар сияқты қаралып, басмала мен такбир оқылып, ауырсынусыз сойылса ғана халал. Егер мал сойылған кезде жамандыққа ұшыраса немесе азапталса, онда оның еті харам болады. Құрамында алкоголь, шошқа еті, өлексе, хищниктердің еті, сонымен қатар аурудан, жарақаттан, есінен танып қалудан, уланудан немесе Алланың атынан емес, басқаша сойылған жануарлардың еті тыйым салынған. Демек, шөп жейтін малдың көпшілігі, мысалы, сиыр, бұғы, қой, ешкі және антилопа халал деп есептеледі. Басқа жануарлар аулаған жануарларға (мысалы, үйретілген құстарға) да рұқсат беріледі.

Сойылудың рұқсат етілген әдісі

Ислам заңдарында АЛА ЛК (ذَبِيحَة) – халал жануарларды союдың талап етілетін әдісі. Ол өте өткір пышақпен бойын тез және терең кесуден тұрады, осы кесу арқылы тыныс құбыры, екі жақтағы мойын веналары мен артериялары тілінеді, бірақ жұлын зақымдалмайды. Малдың денесі қаннан толық құтылу үшін жеткілікті уақытқа төңкеріліп ілінуі керек. Сойылған жануарлардың сезімтал тірі екені мойндалып, Бисмилла мен Такбир оқылып, оларға азапсыз сою рәсімі жасалуы тиіс.

Теңіз ойыны

Суда тіршілік ететін жандардың (яғни балықтар мен басқа да теңіз жануарларының) ойындары исламның көптеген мектептерінде рұқсат етіледі, себебі олар Құранның 5:96 аятын өздеріне тәнше түсіндіреді. Алайда, ислам заңнамасының ханафи мектебінде нағыз "балықтан" басқа теңіз өнімдерін жеуге тыйым салынған, ал қабықты жануарлар сияқты басқа теңіз жануарларын макрух деп есептейді. Қажылық кезінде балық аулауға рұқсат бар. Кейбір ханафи ғалымдары креветка мен шағын балықтың нағыз "балық" саналатындығы туралы пікірде келіспейді, ал көптеген ғалымдар крокодил, краб, лобстер немесе кез келген моллюсканың сондай емес екендігіне келіседі. Шиит хадисінде естік балықтарды, оның ішінде тұщы және тұзды суларда тіршілік ететін түрлерін жеуге тыйым салынған. Мәлики мектебінің пікірінше, теңіз өнімдерінің барлық түрлеріне рұқсат етіледі, соның ішінде теңіз жылқылары, лобстерлер мен крабтар да бар. Шафи мектебінің пікірінше, уытты емес барлық балық түрлері (мысалы, көпіршік балық, тас балық және т.б.) рұқсат етіледі, сондай-ақ құрлықта тіршілік етпейтін қабықты жануарларға, мысалы, жұмсақ қабықты крабтар мен лобстерлерге де рұқсат бар, ал оқшауланған крабтар, крокодилдер мен теңіз жыландары харам.

Кітап иелерінің тағамы .

Яһудилер мен христиандардың тағамы (нақты түрде тыйым салынбағандардан басқа) сүнни мұсылмандарға халал. Бүгін сендерге барлық жақсы нәрселер рұқсат етілді. Кітап иелерінің тағамы сендерге, ал сендердің тағамың оларға халал. Сондай-ақ, сендерге дейін Кітап алғандардың және иманды әйелдердің таза әйелдері де, егер сендер оларға міннеттерін беріп, адал ниетпен бірге тұрсаңдар, зина жасамай, жасырын ұстамай халал. Кімде-кім имандылықтан бас тартса, оның амалы босқа кетеді, ол ақыретте ұтылғандардың бірі болады. (Құран 5:5)

Харам (жасалма)

Сонымен қатар, түрлі заттар адамдардың пайдалануы үшін заңсыз (харам) деп есептеледі, сондықтан оларды тұтыну шариғат (Ислам заңы) бойынша тыйым салынған. Кейбір жануарлар харамға жатады, оның ішінде қансыз құрлықтағы жануарлар, саранчалардан басқа барлық жәндіктер. Көптеген бауырымен жорғалаушылар, сондай-ақ тышқандар мен егеуқұйрықтар сияқты зиянкестер (хашарат әл-Ардх) да харам деп саналады. Аттардың, қашырлардың және есектердің етін жеуге рұқсат етілуі туралы пікірлер әртүрлі. Құранда былай делінген: «Ол сендер үшін аттарды, қашырларды және есектерді мінуге және көрнекті болуға жаратты. Ол сендер білмейтін нәрселерді де жаратты». Кейбір ғалымдар бұл аятты осы жануарларды тек міну және көрсету үшін жаратқан, ал оларды жеуге рұқсат етілмеген деп түсіндіреді. Сунна Насаи және Сунна Ибн Маджа; Сахих әл-Бухари, №: 5202, 5205 және 5208. Арыстан мен жолбарыс сияқты жыртқыш жануарлардың, соқыр және бүркіт сияқты жыртқыш құстардың етін жеуге тыйым салынған. Сахих Муслим, №: 1934. Дегенмен, егер басқа амал болмаса, ашаршылық сияқты жағдайларда, заңсыз деп есептелетін нәрсені тұтынуға мәжбүр болған жағдайда, адам күнәлі деп есептелмейді.

Жүктілік

Өзі өлген жануар, яғни мәйіт:

Сендерге өзі өлген мал, қан, шошқа еті, және Алладан басқа біреудің атымен шақырылған мал, мойны қысылып өлген, соққымен өлтірілген, құлап өлген, мүйіз соғып өлтірілген, жыртқыш аңдар жеген мал (егер сендер сойып жемесеңдер), тастарға құрбандық шалынған мал және садақпен бөліскен мал – барлығы харам. Бұл сендердің діндеріңнен үміт үзгендер үшін бүгін. Сондықтан олардан қорқпаңдар, Мені ғана қорқыңдар. Бүгін Мен сендер үшін дініңді толықтырып, өз нығматымды сендерге жетілдірдім және сендер үшін Ислам дінін таңдадым. Бірақ ашаршылыққа ұшырап, күнә жасауға ниеті жоқ адамға Алла кешірімді және Мейірімді.

Шошқа еті

Ислам дінінде шошқа еті мен одан жасалған өнімдерді тұтынуға қатаң тыйым салынған. Бұл тыйымның бастауы «Бақара» сүресінде келген:

«Ол сендерге өзі өлген мал, қан, шошқа еті және Алладан басқа бір атаумен шақырылған малдың етін ғана харам етті. Бірақ, егер біреу қажеттілікке түсіп, тілемей, шектен де аспаса, оған еш күнә жоқ. Шын мәнінде, Алла – Кешірімді, Мейірімді.» | Құран 2:173|

Құдайдан басқаға бағышталған малдар

Адам немесе қасиетті кісіге арналған немесе оның атынан құрбандық шалынған жануарларға тыйым салынды. Ол сендерге өзі өлген малдың еті, қан, шошқа еті және Алладан басқа біреудің атымен шақырылған малдың етін ғана харам етті. Бірақ, егер біреу қажеттілікке түсіп, артық асырмаса, оған еш күнә жоқ. Әлбетте, Алла – Кешірімді, Мейірімді. | Құран 2:173

Жылқы еті Орталық Азиядағы мұсылмандар арасында, әсіресе көшпенділік дәстүріне байланысты, кең таралған. Шиит хадистеріне сәйкес, жылқыны тағам ретінде пайдалануға тыйым салынған. Бір хадисте есек етін жеуге тыйым салынған.

Жыртқыш құстар

Қанатында тырнақтары бар құстарға тыйым салынады (мысалы, сүңгірлер, бүркіттер, қыраулар). Ибн Аббас Ислам пайғамбарының тіс тікенді жыртқыш аңдардың барлығын, сондай-ақ тырнақтары бар құстарды жеуге тыйым салғандығын хабарлаған.

Басқа тыйым салынған жануарлар

Көптеген ғалымдардың пікірінше, дабб шегірткесінен басқа шегірткелерге тыйым салынған. Абдуррахман ибн Шиббтен (р.а.) жеткен риуаятта: «Алла Елшісі (с.а.у.) шегіртке етін жеуден тыйым салды». Ибн Омар: «Кім қарға жейді? Алланың Елшісі (с.а.у.) оларды зиянды жандар деп атады. Ақылға қоймас, рұхсат етілмеген нәрселердің қатарынан емес», – деді. Халид ибн әл-Уәлидтен жеткен риуаятта, ол Алла Елшісімен бірге Маймұнаның үйіне барды. Маймұна – Оның және Ибн Аббастың әпкесі еді. Ол әйелдің қасында Найждан әкелген Хуфейда бинт әл-Харис әкелген қуырылған дабб шегірткесін тапты. Маймұна дабб шегірткесін Алла Елшісіне ұсынды. Ол тамақ жемес бұрын, оның не екенін білуді қалайтын. Алла Елшісі (с.а.у.) дабб шегірткесіне қолын созды. Сол кезде қасындағы әйелдердің бірі: «Уа, Алла Елшісі! Оған не ұсынғаныңызды айтыңыз. Бұл – дабб шегірткесінің еті», – деді. Алла Елшісі (с.а.у.) қолын дабб шегірткесінің етінен алды. Халид: «Уа, Алла Елшісі! Оны жеуге тыйым салынған ба?» – деді. Алла Елшісі (с.а.у.): «Жоқ, бірақ ол менің халқымның жерінде табылмайды, сондықтан маған ұнамайды», – деді. Халид (р.а.): «Содан мен дабб шегірткесін алдым да, Алла Елшісі (с.а.у.) қарап тұрғанда жедім. Сондай-ақ жыландар, сарышаяндар және тышқандарға да тыйым салынған. Айшадан (р.а.) жеткен риуаятта, Ислам Пайғамбары (с.ғ.с.): «Жыландар – зиянды жандар, сарышаяндар – зиянды жандар, тышқандар – зиянды жандар, қарғалар – зиянды жандар», – деді. Исламда маймылдарды жеуге тыйым салынған. Шииттік хадис бойынша, жаза ретінде мойынсұнбаған, құрметтемейтін немесе мақтаншыл исламға дейінгі халыққа айналған жануарларға (мысалы, маймылдар мен қоңыздарға) тыйым салынған».

Мешбух

Халал мәртебесі белгісіз немесе күмәнді тағамдар mushbooh (مشبوه; "күмәнді") деп жіктелуі мүмкін. Бұған сырттай халал көрінетін, бірақ қайдан алынғаны белгісіз және халал екендігі әртүрліше түсіндірілетін ингредиенттер жатады, мысалы, спиртсіз болғанымен, спирт өндірісінен алынған сыра ашытқысынан жасалған экстракт.

Рамазан айындағы исламдық тамақтану ережелері

Рамазан – мұсылман күнтізбесінің тоғызыншы айы, қасиетті ораза айы саналады. Рамазан айы жаңа айдың көрінуімен басталып, сомен аяқталады. Рамазан айында Алла Тағала Мұхаммед пайғамбарға Құранды адамзатқа бағыт-насихат ретінде жіберді делінеді. Рамазан айында мұсылмандар өзін-өзі тексеруге, дұға етуге және Құран оқуға уақыт бөледі. Ораза ұстап, намаз оқып, ниеттерінде адал болған мұсылмандардың өткен күнәлері кешіріледі. Бұл кезеңде мұсылмандар өзін ұстауға, яки саумға (арабша: тыйылу) көңіл бөледі, ол – исламның бес тірегінің бірі. Рамазан саумды ерекше баса назарлайды, онда ғибадат етушілер күн шығысынан күн батуға дейін тамақтан, судан, жыныстық қатынастан және адалсыздықтан тыйылуға тиіс. Күн батқаннан кейін мұсылмандар отбасы мен достарымен бірге іфтар деп аталатын дәммен оразаларын ашады. Оразаны бұзу саумды жоққа шығарады, бірақ жоғалған күнді бір күн ораза ұстап толықтыруға болады. Рамазан оразасының соңы – мұсылман күнтізбесіндегі екі үлкен мерекелердің бірі – Құрбан айт (Ораза ашу мерекесі) мерекесімен тойланады.

Тамақ сертификаттау

ХХІ ғасырдың басында АҚШ-та мұсылман тұтынушылары үшін тағам өнімдерін халал деп сертификаттаушы ұйымдар құруға күш-жігер жұмсалды. 1991 жылдан бері, кейбір ірі өндірушілер – шұбат, дәнді дақылдар, косметика, фармацевтика, дайын тағамдар және басқа да өнімдер, сондай-ақ қонақүйлер, мейрамханалар, әуе компаниялары, ауруханалар және басқа да қызмет көрсетушілер халал нарығына бет бұрды. Бұл компаниялар халал сертификаты бар өнімдерді сатып алады. Бұл оларға Таяу Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне өнімдерін экспорттауға мүмкіндік береді. АҚШ-тағы ең ескі және танымал халал сертификаттау ұйымы – Американың Ислам қызметтері. Еуропада халал өнімдерін сертификаттау үшін бірнеше ұйым құрылды. 2009 жылы француз мұсылман тұтынушылар қауымдастығы (ASIDCOM) жариялаған сауалнама көрсеткендей, Еуропада халал өнімдер нарығы хаостық түрде дамыған. Еуропалық сертификаттау ұйымдарының «халал» терминіне ортақ анықтамасы жоқ, сондай-ақ келісілген бақылау шаралары мен іздестіру жүйесі де қалыптаспаған. Әрбір агенттіктің жүзеге асыратын бақылаулары әртүрлі: олар мал сою комбинатының жылдық аудитінен бастап, өндірістің әрбір кезеңін тұрақты бақылаумен тексеруге және үздіксіз тәуелсіз мониторингке дейін жетеді. Оңтүстік Африкадағы тауық өнімдерінің көп бөлігі халал белгісімен таңбаланған. Оңтүстік Африканың Ұлттық Халал Орталығы (SANHA) сертификаттар береді, ал осы логотипті су, жеңіл тағамдар және тіпті етсіз өнімдерде де (олар халал емес ингредиенттерді қамтуы мүмкін) кездестіруге болады. Оңтүстік Африканың Ұлттық Халал Орталығы сонымен қатар, тамақ халал болған және алкоголь немесе шошқа еті ұсынылмаған мейрамханаларда Халал логотипін пайдалануға лицензия береді. Сингапурда халал сертификаттауды Majlis Ugama Islam Singapura (MUIS), яғни Сингапур Ислам діни кеңесі басқарады. Олар Сингапурдағы халал сертификаттаудың жалғыз иесі. Малайзияда Ислам даму департаменті (JAKIM) Малайзиядағы халал сертификаттауға жауапты агенттік.

Ислам дініне жатпайтын аймақтарда халал тағамдардың болуы

2013 жылы халал нарығы әлемдік азық-түлік саудасының 26 пайызын құрады деп бағаланды. Глобалды халал институты компаниялар үшін диеталық импорт шектеулері бар көптеген мұсылман елдері мойындайтын халал сертификаттаушылардың тізімін ұсынады.

Америка

АҚШ-тағы мұсылман және араб халқының ең ірілерінің бірі тұратын Мичиган штатындағы Дирборн қаласында McDonald's корпорациясы сияқты кейбір шапшаң тамақ желілері халал тауық наггеттерін және тауық сэндвичтерін енгізді.

Еуропа және Азия

Ұлыбританияда, Қытайда, Индонезияда, Малайзияда немесе Сингапурда мыңдаған филиалы бар халал қуырылған тауық мейрамханалары бар, олардың кейбіреулері, бірақ барлығы емес, Kentucky Fried Chicken, Nando's, Brown's Chicken және Crown Fried Chicken сияқты халал тағамдарды ұсынады. Араб, Солтүстік Африка және Таяу Шығыс елдерінде ет және тамақ көбінесе халал болып келеді, тіпті шетелдік жылдам тамақ желілерінен де.

Артықшылықтары

Зерттеулерге сәйкес, жануардың үрейленуге уақыт қалдырмай, бір жылдам қозғалыспен тыныс құбырын, жамбас тамырын және қарын артериясын кесу әдісі ет сапасына әсер етеді. Жануарлар жарақат алғанда немесе стресске түскенде, олардың денесіндегі гликоген сүт қышқылына айналады. Бұл еттің pH деңгейіне әсер етеді, pH деңгейі төмендесе еттің түсі ашық болады, ал pH деңгейі жоғарыласа еттің түсі қараңғы болады. Бұл етті қатайтады және шайнауды қиындатады. Халал бойынша сою әдісі жануарға мүмкіндігінше аз ауырлық тудырады.