Кіріспе

Неміс роман тілдері ғалымы және күнделік жазушысы Виктор Клемперер (9 қазан 1881 – 11 ақпан 1960) – неміс ғалымы, сонымен қатар күнделік жазушы ретінде танымал болды. Оның 1995 жылы Германияда жарық көрген күнделіктері Германия империясы, Веймар республикасы, фашистік Үшінші рейх және коммунистік Германия Демократиялық Республикасы кезеңіндегі өмірін егжей-тегжейлі баяндайды. Оның күнделіктерінің үш томы ағылшын тілінде жарық көрді: «I Shall Bear Witness», «To the Bitter End» және «The Lesser Evil». Бірінші екеуі Үшінші рейх кезеңін қамтиды және содан бері маңызды дереккөздерге айналып, көптеп сілтеме жасалады. Оның «Lingua Tertii Imperii» кітабы, ағылшын тілінде «The Language of the Third Reich» деп жарияланған, нацистік үгіт-насихаттың неміс тіліне қалай манипуляция жасап, оған қалай ықпал еткенін зерттейді.

Ерте өмір

Клемперер Ландсберг-ан-дер-Вартеде (қазіргі Горзов-Велкопольски, Польша) еврей отбасының ең кіші баласы болып дүниеге келді. Оның ата-анасы – раввин доктор Вильгельм Клемперер және Генриетта Франкель. Виктордың үш ағасы (Георг, Феликс, Берхольд) және төрт әпкесі (Маргарет, Хедвиг, Марта, Валеска) болды. Оның үлкен ағалары дәрігерлер болды: Георг, 1865–1946, Берлин Моабит ауруханасының директоры (Владимир Ленин осы ауруханада емделген); Феликс, 1866–1932, Берлин Райникендорф ауруханасының директоры. Виктор дирижер Отто Клемперердің туысы, ал Оттоның ұлы, актер Вернер Клемперер оның бірінші туысы болды. 1903 жылы Клемперер алғаш рет протестантизмге өтті, бірақ көп ұзамай яһуди дініне қайта оралды. Виктор Клемперер бірнеше гимназияда оқыды. 1902–1905 жылдары Мюнхен, Женева, Париж және Берлин университеттерінде философия, роман тілдері және неміс филологиясын оқыды, кейіннен 1912 жылға дейін Берлинде журналист және жазушы болып жұмыс істеді, содан кейін Мюнхенде оқуын жалғастырды. Діни адам болмаса да, Виктор Клемперер өзінің академиялық мансабын қолдау үшін яһуди, христиан немесе диссидент ретінде діни үлгіге мұқтаж болды. Ол неміс екендігіне деген терең сенімімен үйлесетін христиан дінін таңдады және 1912 жылы Берлинде қайтадан крещение рәсімінен өтті. Ол 1913 жылы Монтескье тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады және 1914 жылы Карл Восслердің жетекшілігімен абилитациядан өтті. 1914–1915 жылдары Клемперер Неаполь университетінде дәріс берді, содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыста ерікті болып қатысты. 1920 жылдан бастап Дрезден техникалық университетінде роман тілдерінің профессоры болды.

Үшінші рейх

1912 жылы протестантизмге айналып, неміс мәдениетімен тығыз байланысты болғанына қарамастан, Клемперердің өмірі 1933 жылы нацистер билікті басып алғаннан кейін күрт нашарлай бастады. 1933 жылғы нацистердің «Жариялаудағы тұңғыш нәсілдік анықтамасында» «жұрт» діни емес, нәсілдік санаты ретінде қарастырылды. Осылайша, Клемперер протестантизмге өткеніне қарамастан, яһуди болып есептелді. (Бұл нәсілдік анықтамаға бір ғана еврей ата-анасы немесе тіпті бір еврей әжесі/бабасы бар адамдар да кірді; егер адамның бір еврей ата-анасы немесе әжесі/бабасы болса, діни сенімдеріне қарамастан, ол «мишлинг» саналды.) Клемперердің нацистік кезеңде жүргізген күнделігі Үшінші рейхтің зұлымдығы астындағы күнделікті өмірдің ерекше суреттемесін береді. Бұл күнделікте Клемперер соғыстан кейін «LTI – Lingua Tertii Imperii» кітабының негізі ретінде пайдаланған жазбаларында нацистердің пропаганда мақсатында неміс тілін қалай бұрмалағаны туралы да мәлімет бар. Клемперердің осы кезеңдегі күнделіктері негізінен нацистік террор кезінде яһудилердің күнделікті өмірінің шектелуін, соның ішінде қаржы, көлік, медициналық көмек, үй шаруашылығындағы қызметкерлерді ұстау және пайдалану, тамақ пен диета, техника, газеттер және басқа да заттарға ие болу сияқты көптеген тұрмыстық мәселелерге қатысты тыйымдардың енгізілуін баяндайды. Ол сондай-ақ өз-өзіне қол жұмсау, үйлердегі тінтеулер және достарының, көбінесе Терезиенштадтқа депортациялануы туралы айтады. Өзінің тәжірибесі барысында Клемперер неміс екендігін сақтап қалды, тіпті 1942 жылы «Мен неміспін және немістердің қайта оралуын күтудемін; олар бір жерге жасырынып кетті» деп мәлімдеді. Бұл сөз тіркесі Клемперердің неміс мәдениетінің бұзылуына деген қайғысын көрсетеді, бірақ соғыс кезінде оның «неміс» екендігі туралы түсінігі айтарлықтай өзгерді. Әсіресе соғыстың соңғы апталарында және Германияның капитуляциясынан кейін, Клемперерге көптеген немістермен араласуға және әңгімелесуге (немесе тыңдауға) мүмкіндік берілген кезде, оның «неміс» жеке басын байқауы бұл мәселенің қаншалықты күрделі екенін көрсетті және ол «LTI» мен күнделіктерін жазудағы мақсаты үшін неге осылай маңызды болғанын түсіндірді. 1933 жылы «Кәсіби мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы» заң қабылданды, онда Бірінші дүниежүзілік соғыста қатысқандарды қоспағанда, барлық «арий емес» профессорлар қызметінен алынды. Бұл ерекшелік Клемперерге Университет кітапханасын немесе басқа да факультеттік артықшылықтарды пайдалану құқығынсыз болса да, лауазымында біраз уақыт қалғанын мүмкін етті. Алайда Клемперер біртіндеп жұмысынан босатылып, 1935 жылы зейнеткерлікке шықты. Ол зейнетақысының бір бөлігін сақтап қалғанымен, ақша тез бітіп, ол әйелімен бірге тазалау жұмысына орналасуға мәжбүр болды (бұл оның күнделіктерінде расталмаған). Виктор Клемперердің әйелі яһуди емес еді. Ол «арий» немісі болды, және оның Клемперермен некелесуі оған осы кезеңнен аман қалуға мүмкіндік берді, себебі көптеген аралас некелескен яһудилер де осылай жасады. Нацистік үкімет адамдарды ажырасуға мәжбүрлей алмады, сондықтан көптеген аралас некедегі еврейлер мен еврей емес немістер басқалардың бақылауына қарамастан, некеде қалды. Аралас неке Виктор Клемперердің өмір сүруіне көмектесті, бірақ оның әйелінің әлеуметтік мәртебесін төмендетті. Ерлі-зайыптылар көлік жүргізу құқығынан айырылып, көліктерін сатуға мәжбүр болды, ал олардың үй шаруашылығындағы қызметкері арий әйелдерін жұмысқа алуға тыйым салған заңға байланысты жұмыстан кетуге мәжбүр болды. Соңында Клемперлер үй жануарларын, Мушчел есімді томкетін өлтіруге мәжбүр болды, себебі яһудилерге үй жануарларын ұстауға қатысты шектеулер енгізілді. Нацистік заңға сәйкес, барлық еврей әйелдер мен еркектер ресми құжаттарға Сара немесе Израиль есімдерін қосуға міндетті болды, бұл яһудилерді толық атын атағанда анықтауға мүмкіндік берді. (Клемперер қауіпсіз болған кезде «Израильді» алып тастады.) Оның яһуди емес әйелі мұны істемеді. Сол жылы және одан кейін Клемперер антисемитизмнің таралуына қатты алаңдады, тіпті нацистерге қарсы екенін мойындағандардың арасында да, сондықтан ол АҚШ-қа қашу мүмкіндігін қарастырды. Кейінірек, 1940 жылғы 10 сәуірдегі күнделік жазбасында эмиграциямен байланысты басқа да мәселелер туралы айтылған: «Еврей қауымының эмиграция жөніндегі кеңесшісімен кездесудің нәтижесі нөлден кем: Сіз шынымен кетуіңіз керек, біз ешқандай мүмкіндікті көрмейміз. Америкалық еврей комитеттері тек діншіл яһудилерді ғана қолдайды». Бірақ соңында оның отанына деген байланысы тым күшті болды, тіпті 1938 жылдың қараша айындағы «Кристаллнахттан» кейін де, соғыс басталғаннан кейін де. 1938 жылдың қараша айындағы қарашадағы тәртіпсіздік кезінде олардың үйі нацистер тінтеуден өтті, олар Клемперердің Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған саблясын тапты, ол қысқа мерзімге қамауға алынып, босатылды. Осы кезде ол «Ешкім менің немістігімді ала алмайды, бірақ менің ұлтшылдығым мен патриотизмім мәңгілікке жойылды» деген қорытындыға келді. Оның босатылуына оның неміс әйелінің себеп болғаны мүмкін. Қамаудан кейін бір күні ол ағасы Георгқа Германиядан кетуге көмектесуді сұрап хат жазды, бірақ соңында ол одан бас тартты. Оның әйелі Ева «арий» болғандықтан, Клемперер депортациядан, көбінесе қиын жағдайларда, сақталып қалды, бірақ 1940 жылы ол және оның әйелі «яһуди үйіне» (Judenhaus) басқа «аралас отбасылармен» бірге жайсыз жағдайда көшірілді. Мұнда, әсіресе ол сыртқа шыққанда немесе жұмыс істеуге мәжбүр болған фабрикаларда, ол әдетте Гестапо, Гитлер жастарының мүшелері және Дрезден тұрғындарынан сұрақтарға ұшырады, зәбір көрді және қорланды. Тек оның «арий» неміс әйелінің арқасында ғана олар күн көріп өмір сүруге жеткілікті тағам ала алды. Күнделікте көп қорқытылған Гестапоның күнделікті, қорлау және қатыгез үйлерді тінтеулерін, соққылар салуларын, құнды азық-түлік пен басқа да үй шаруашылығы заттарын тоналауларын көруге болады. Бұған қоса, күнделік соғыстың барысы туралы сенімді ақпараттың аздығынан туындаған барлық немістердің – яһудилердің де, еврей емес немістердің де – басынан өткен терең бейсіздік туралы айтады, бұл Рейхтің соғыс жүргізуіне және «Соңғы шешімге» орталық рөл атқаратын пропагандаға байланысты болды. Клемперер мен оның яһуди достары Терезиенштадт және Освенцим сияқты лагерьлерде жүзеге асырылып жатқан қасіреттердің сипаты мен жойылғандардың масштабын біртіндеп біле бастады, тіпті олар достары мен көршілерінің депортациясын бақылап, өздерінің депортацияға ұшырау қаупі күшейген кезде.

Ұшу

1945 жылғы 13 ақпанда Клемперер Дрездендегі еврей қауымының соңғы қалған мүшелеріне депортация хабарламаларының табыс етілуін көрді және билік оны да жақын арада өлімге жібереді деп қорқыды. Келесі үш түнде одақтастар Дрезденді алғаш рет ауыр бомбалауға кірісіп, зор зиян келтірді және өрт сөндіруге мүмкіндік болмайтын жағдай тудырды; одан кейінгі қаос кезінде Клемперер 19 ақпанда сары жұлдызын шешіп тастады (табылып қалса өлім жазасы қарастырылады), босқындар колоннасына қосылып, американдықтар бақылауындағы аймаққа қашып кетті. Ол және оның әйелі аман қалды, ал Клемперердің күнделігі олардың Бавария және Шығыс Германия арқылы, көбінесе жаяу, Дрезденнің шетіндегі Дользшендегі үйлеріне қайта оралғандарын баяндайды. Олар нацистер "арийлендірген" үйді қайтарып алуға үміттенді.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін Клемперер Германияның коммунистік Социалистік бірлік партиясына қосылды және Лейпциг университетіндегі профессорлық лауазымына қайта орналасты. Дрезден университетінен қуылғаннан кейін Клемперермен байланысын үзген бұрынғы досы, тарихшы Иоганн Кюн (Historiker), оны ештеңе болмағандай қарсы алды. Ол Шығыс Германияның маңызды мәдени тұлғасына айналды, Грайфсвальд, Берлин және Галле университеттерінде дәріс оқыды. 1950-1958 жылдары ГДР Мәдени қауымдастығының ГДР Парламентіне (Volkskammer) делегаты болды және кейінгі күнделіктерінде оның биліксіздігіне және көбінесе рәсімдік рөліне деген наразылығын жиі айтады. Клемперердің күнделігі 1995 жылы "Tagebücher" (Берлин, Aufbau) деген атпен жарияланды. Ол бірден әдеби сенсацияға айналып, Германияда жылдамда бестселлерге айналды. Нацистер билікті басып алған сәттен Клемперердің өліміне дейінгі жылдарды қамтитын күнделіктерінің ағылшын тіліне аудармасы үш томдық болып шықты: "Мен куәлік етемін" (1933-1941), "Ащы соңына дейін" (1942-1945) және "Кіші жамандық" (1945-1959). Ол сонымен қатар нацистік үгіт-насихат тіліне арналған зерттемесі "Үшінші рейхтің тілі" атты еңбегін жариялады. 1995 жылы Виктор Клемперер "Мен соңғы демдеріме дейін куәлік етемін" атты еңбегі үшін Geschwister Scholl сыйлығымен марапатталды. Тагебюхер 1933–1945 жылдар.

Деректі фильм

2000 жылы Герберт Гантшахер Катарина мен Юрген Ростокпен бірге Роберт Лей мен Виктор Клемперердің өмірбаяндарынан алынған түпнұсқа құжаттар негізінде "1933–1945 жылдардың хроникасы" атты деректі пьеса жазды. Алғашқы қойылым 2000 жылы Германияның Руген аралындағы "Күш қуанышта" деп жоспарланған Прора жағажайындағы құжаттамалық орталықта өтті. 2004 жылы Стэн Нойман Клемперердің күнделіктеріне негізделген "La langue ne ment pas" ("Тіл жалған айтпайды") деректі фильмін түсірді, ол Клемперердің байқауларының маңыздылығын және экстремалды жағдайларда куәгердің рөлін қарастырады.