Кіріспе

Modus Tenendi Parliamentum (Парламенттерді өткізу әдісі) – 14 ғасырдағы құжат, ол ағылшын парламенттік процедурасының идеалданған нұсқасын баяндайды. Оның маңыздылығының бір бөлігі оның тақырыбында жатыр: парламент енді «институционалдық тұрғыдан анық бейнеленген және сипаттау мен саналы талдауға лайықты нысан» ретінде қарастырылды. Дегенмен, ол парламенттер тарихын баяндау тәсіліне және парламенттегі түрлі топтардың рөлдеріне қатысты қиялдарды да қамтиды.

Шығу тегі

Көне құжат, оның көнелігі мен авторлығы туралы көп пікірталас болды, «Модус» енді Джон Селден (1584–1654) және Уильям Прынн (1600–1669) сияқты ертедегі зерттеушілердің күмәндарына қарамастан, кейінірек жасалған жалған деп есептелмейді. Томас Даффус Харди (1804–1878) – көрнекті тарихшы және архивші, оның соңғы лауазымы Мемлекеттік жазба кеңсесінің аға көмекшісі болды. Ол 1846 жылы томның ең толық нұсқасын редакциялады және оның «1294 және 1327 жылдар аралығында», яғни Эдуард I-нің 1295 жылғы үлгілі Парламентінен кейін жазылған болуы мүмкін деп санайды. 1934 жылы жазған Уильям А. Моррис он жетінші ғасырда алғаш ұсынылған «Модустың» жазылу мерзімі туралы қарама-қайшы пікірлерді қарастырып, оның Эдуард II (1307–1327) тұсында, шамасы 1321 жылы жазылған болуы керек деген қорытындыға келді. М. В. Кларк бұл кітаптың «сол кездегі орташа білімді адамдар қолдаған парламенттік теория мен тәжірибені түсіндіру және анықтау үшін 1322 жылы жазылғанын» айтады. Бұл пікірді В. К. Вебер де қолдайды. «Модус» ішіндегі сілтемелер авторының парламент тәжірибесіне ие болғанын, сондай-ақ патшалық әкімшілікті түсінгенін көрсетеді. В. Галбрейт мұндай тәжірибеге Йоркширлік Уильям Айермин (сонымен қатар Эйрмин немесе Айерминне) (1336 жылы қайтыс болды) ие болды деп есептейді. Айермин шіркеу және патшалық әкімшілікте бірнеше лауазымды атқарды, соның ішінде 1316–1324 жылдары Канцелярия ролдерін сақтаушы және парламент хатшысы болды.

Маңыздылығы

Modus-тың маңыздылығы Парламенттің процедуралары мен ұйымдастырылуын, сондай-ақ Халық палатасының маңыздылығының артуын сипаттауында жатыр. Парламент 14-ғасырдың басына қарай патшаның саясаты мен ниеттерін оңтайлы түрде орталықтан сыртқа таратуға мүмкіндік беретін деңгейге жетті, ал өкілдік – осыны істеудің ең тиімді жолы болды. Атап айтқанда, Халық палатасы тек өзінің мүддесін қорғайтын магнаттар мен дін қызметкерлерінен гөрі халықты жақсырақ өкілдік етті. Барлық салықтарды жинау үшін Халық палатасының келісімі қажет болды: пэрлер мұндай келісімді жеке түрде бере алатын болса, Халық палатасы халықтың көп бөлігінің өкілі ретінде танылды. Ричард II патшалығы тұсында Ланкастер үйінің көрнекті өкілдері Халық палатасының Лордтар, дін қызметкерлері және магнаттардан артық маңыздылығын көрсеткісі келді, сондай-ақ халықтың қолдауын жоғалтқан патшаны тақтан алу процесін заңдастыруға ұмтылды. Modus оларға Халық палатасының өкілдік құқығына назар аудару арқылы көмектесті: «Біз екі рыцарьдың графтықтан және олар шыққан округтен Парламентке келгенде, Англиядағы ең ірі графтан гөрі Парламентте дауыс беруге көбірек құқықтары бар екенін түсінуіміз керек». Маддикотт құжаттың маңыздылығын былайша қысқаша баяндады: «Modus авторы Халық палатасының нақты функциялары мен билігі туралы көбінесе жаңылысқан. Бірақ олардың жалпы салмағы мен орны туралы ол осылықтай қате болған жоқ. Оның ойынша, патшаны тақтан алуға қатысатын органның түрін елестету қиын емес». 1418–19 жылдары Ирландиядағы маңызды саяси дағдарыс кезінде тәжірибелі мемлекет қайраткері Кристофер Престон, 2-ші барон Горманстон, негізінен осы құжаттың көшірмесіне ие болғандықтан, мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды. Ол тез босатылып, қайтадан құрметке ие болды, бұл оның әкесінің қағаздарының арасында оны тауып алып, сақтауға тұрарлық деп ойлағандығын түсіндіргеннен кейін болды. Осы көшірме Ирландияның патенттік тізіліміне көшірілді.