Әлеуметтік жауапкершілік: этикалық негіздер мен маңызы

Кіріспе

Этикалық негіздеме
жауапкершіліктің басқа түрлері

Әлеуметтік жауапкершілік – қоғамның мүддесі үшін басқа адамдармен және ұйымдармен жұмыс істеу және ынтымақтастыққа негізделген этикалық ұстаным. Ұйым әлеуметтік жауапкершілікті түрлі жолдармен көрсете алады, мысалы, қайырымдылық жасау, еріктілікке қолдау көрсету, адал жұмысқа орналастыру тәртібін қолдану және қоршаған ортаға пайдалы өзгерістер енгізу арқылы. Әлеуметтік жауапкершілік – экономика мен адам қоныстанған экожүйе арасындағы тепе-теңдікті, сондай-ақ экономикалық даму мен қоғам және қоршаған ортаның әл-ауқаты арасындағы мүмкін болатын құрбандықтарды қамтитын жеке жауапкершілік. Әлеуметтік жауапкершілік тек бизнес ұйымдарына ғана емес, сонымен қатар өз іс-әрекеттерімен қоршаған ортаға әсер ететін барлық адамдарға да қатысты.

Тарих

Батыстың классикалық философиялық дәстүріндегі ойшылдар адамның гүлденуі үшін әлеуметтік жауапкершіліктің маңызды екенін мойындады.

Аристотель

Аристотель "Адам табиғатынан саяси жануар" деп анықтады. Ол этика мен саясатты бір-бірін күшейтетін деп есептеді: азамат, көбінесе, полистің керемет әрі тұрақты болуына үлес қосу үшін жақсы мінез-құлықты дамытады. Бұл полистің өркендеген, ізгі азаматтар өсіп-өніп, дамуына қолайлы топырақ болуы үшін жасалған, сондай-ақ әділдік сияқты саяси ортаны талап ететін мінез-құлықты табысты жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тиісті саяси ахуалды қамтамасыз ету үшін қажет болды. Ол полистің – "ең жақсы өмірге ұмтылатын теңдердің қауымдастығы" болуы керек деп сенді. Оның ізгілік этикасының ұлылық және әділдік сияқты кейбір мінез-құлықтары әлеуметтік жауапкершілік сезімімен тығыз байланысты болды.

Ежелгі Рим

Цицерон: «Жаңа қоғамдар құруда және құрылған қоғамдарды сақтауда адамның қасиеттері құдайлардың жолына ешбір басқа саласында осылай жақын болмайды» деп сенді.

Маркус Аврелийдің «Ойлар кітабында» ол: «Көмір арнасына жақсы емес нәрсе, бал арасына да жақсы емес» деп жазды.

Қазіргі заман

1953 жылы американ экономисі Говард Боуэннің «Бизнесменнің әлеуметтік жауапкершілігі» кітабы бизнес қызметімен байланысты әлеуметтік жауапкершілік туралы мәселені алғашқылардың бірі болып көтерді.

Жеке әлеуметтік жауапкершілік

Адам әлеуметтік жауапкершілікті пассивті түрде, әлеуметтік зиянды әрекеттерден аулақ болу арқылы, немесе белсенді түрде, әлеуметтік мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған іс-әрекеттерді іске асыру арқылы танытуға болады. Әлеуметтік жауапкершіліктің ұрпақтар аралық ерекшелігі бар, себебі бір ұрпақтың іс-қимылдары олардың кейінгі ұрпақтарына әсер етеді, сонымен қатар олар өз ата-бабаларына құрметпен немесе құрметсіздікпен қарауы мүмкін. Әлеуметтік жауапкершілікке белгілі бір батылдық немесе қайраткерлік қажет. Мысалы, Александр Солженицын былай деді: "Біз ерлікке тек соғыстағы ерлікті (немесе ғарышқа ұшуға қажетті ерлікті) ғана қарастыратын болдық, ол медальдармен жарқырайды. Біз азаматтық ерлік туралы тағы бір ұғымды ұмытып қалдық. Міне, қоғамымызға керек нәрсе – осы ғана, осы ғана, осы ғана!".

Әлеуметтік жауапкершіліктің тағы бір жолы – шындығын мұқият тексермеген ақпаратты таратуға сақтық таныту. Қазіргі заманғы ақпараттық ортада "сенімнің құны тым жоғары", – дейді Франсиско Мехиа Урибе. Әлеуметтік жауапкершілікті сезінуші адамдардың "тек мұқият зерттеген нәрселеріне ғана сенуге моральдық міндеттілігі бар". Ал әлеуметтік жауапкершілікті сезінуші адам "сенімді жеткізуші ретінде, ұжымдық білімнің көзін ластамауға және оның тұтастығын сақтауға ұмтылуға моральдық жауапкершілікке ие".

Ғалымдар мен инженерлер

Ғылым мен инженерлер өз білімдері мен өнертабыстарының қолданылуынан туындайтын теріс салдарлар үшін моральдық жауапкершілікке тартыла ма? Егер ғалымдар мен инженерлер ғылым мен технологияның оң жетістіктерімен мақтан тұтса, ғылыми білім мен технологиялық инновацияларды пайдаланудың немесе дұрыс пайдаланбаудың теріс салдары үшін де жауапкершілікті қабылдауы керек пе? Ғалымдар мен инженерлер өздері таңдаған зерттеу мәселелеріне енгізілген құндылықтарды және зерттеу нәтижелерін жұртшылыққа таратудың этикасын зерделеуге ұжымдық жауапкершілікке ие. Ғылыми және инженерлік комитеттер көбінесе үкіметтік және корпоративтік зерттеу бағдарламаларын жоспарлауға қатысады, оның ішінде әскери технологиялар мен қару-жарақтарды әзірлеуге бағытталған бағдарламаларды да. Көптеген кәсіби қоғамдар мен ұлттық ұйымдар, мысалы, АҚШ-тағы Ұлттық ғылым академиясы мен Ұлттық инженерлік академиясы, этикалық нұсқауларға ие (ғылыми зерттеулер мен инженерлік жұмыстарды жүргізу үшін инженерлік этика мен ғылыми-зерттеу этикасын қараңыз). Ғылыми білімді өндіру мен пайдалануда ғалымдар мен инженерлердің, жеке және ұжымдық, орташа азаматтарға қарағанда артық және ерекше жауапкершілігі бар. Кейбіреулер ғылыми зерттеудегі әлеуметтік жауапкершіліктің күрделілігіне байланысты, ғалымдар мен инженерлерді жаңа ғылыми білім мен технологиялық инновациялардың барлық зияны үшін кінәлауға болмайды деп санайды. Тағы бір мәселе – білімсіздік. Ғалымдар мен инженерлер жаңадан алынған білім мен технологиялық инновацияларды қалай теріс пайдалануға немесе дұрыс қолданбауға болатынын болжап айта алмайды. Білімсіздікке жүгіну, қолданбалы ғылыми зерттеулер мен технологиялық инновацияларға қатысатын ғалымдар мен инженерлерге қарағанда, әлеуетті қолданыстарын тіпті көзге елестете алмайтын өте негізгі және іргелі зерттеулермен айналысатын ғалымдар үшін күштірек. Себебі мұндай жұмыстың мақсаттары жақсы белгілі. Мысалы, көптеген корпорациялар акционерлерге пайда әкелетін нақты өнімдер немесе қызметтер туралы зерттеулер жүргізеді. Сол сияқты, үкіметтер қаржыландыратын зерттеулердің көп бөлігі қоршаған ортаны қорғау, жаңа дәрі-дәрмектерді әзірлеу немесе одан да қауіпті қару-жарақ жасау сияқты мақсатқа бағытталған. Ғылыми білім мен технологиялық инновацияны қолдану алдын ала белгілі болған жағдайларда, ғалым немесе инженер моральдық тұрғыдан күмәнді зерттеулер мен технологиялық инновациялар үшін жауапкершіліктен қашып құтыла алмайды. Джон Фордж «Моральдық жауапкершілік және білімсіз ғалым» еңбегінде: «Білімсіздік – өйткені ғалымдарды білімсіздігі үшін кінәлауға болады, себеп емес» деп жазған. Тағы бір пікір бойынша, жауапкершілік ғылыми-зерттеу және технологиялық дамуды қаржыландыратындарға (көбінесе корпорациялар мен мемлекеттік органдар) тиесілі. Салық төлеушілер үкімет қаржыландыратын зерттеулерге қаржылай қолдау көрсеткендіктен, олар және оларды өкілдік ететін саясаткерлер ғылымның пайдасы мен зияны үшін жауапқа тартылуы керек. Бұрын ғалымдар зерттеу жұмыстарын тәуелсіз түрде жүргізе алатын, бірақ бүгінгі тәжірибелік зерттеулерге қымбат зертханалар мен құрал-жабдықтар қажет, сондықтан ғалымдар өз зерттеулеріне төлейтіндерге тәуелді. Квази-құқықтық құралдар немесе «жұмсақ заң», Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) «Биоэтика және адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациясында» жеке және мемлекеттік корпорацияларға қатысты белгілі бір нормативтік мәртебеге ие болды. Халықаралық стандарттау ұйымы «қоғамдық жауапкершілікке ерікті міндеттемелерді ынталандырады және бағалаудың ұғымдары, анықтамалары мен әдістері бойынша ортақ басшылыққа әкеледі».

Are scientists and engineers morally responsible for the negative consequences that result from applications of their knowledge and inventions? If scientists and engineers take pride in the positive achievements of science and technology, shouldn't they also accept responsibility for the negative consequences related to the use or abuse of scientific knowledge and technological innovations? Scientists and engineers have a collective responsibility to examine the values embedded in the research problems they choose and the ethics of how they share their findings with the public. Committees of scientists and engineers are often involved in planning governmental and corporate research programs, including those devoted to the development of military technologies and weaponry. Many professional societies and national organizations, such as the National Academy of Sciences and the National Academy of Engineering in the United States, have ethical guidelines (see Engineering ethics and Research ethics for the conduct of scientific research and engineering). Scientists and engineers, individually and collectively, have a special and greater responsibility than average citizens with respect to the generation and use of scientific knowledge. Some argue that because of the complexity of social responsibility in research, scientists and engineers should not be blamed for all the evils created by new scientific knowledge and technological innovations. Another problem is ignorance. The scientists and engineers cannot predict how their newly generated knowledge and technological innovations may be abused or misused. The excuse of ignorance is stronger for scientists involved in very basic and fundamental research where potential applications cannot be even envisioned, than for scientists and engineers involved in applied scientific research and technological innovation since in such work objectives are well known. For example, most corporations conduct research on specific products or services that promise to yield profit for share holders. Similarly, most of the research funded by governments is mission oriented, such as protecting the environment, developing new drugs, or designing more lethal weapons. In cases where the application of scientific knowledge and technological innovation is well known a priori, a scientist or engineer cannot escape responsibility for research and technological innovation that is morally dubious. As John Forge writes in Moral Responsibility and the Ignorant Scientist: "Ignorance is not an excuse precisely because scientists can be blamed for being ignorant." Another point of view is that responsibility falls on those who provide the funding for the research and technological developments (in most cases corporations and government agencies). Because taxpayers provide the funds for government sponsored research, they and the politicians that represent them should perhaps be held accountable for the uses and abuses of science. In times past scientists could often conduct research independently, but today's experimental research requires expensive laboratories and instrumentation, making scientists dependent on those who pay for their studies. Quasi legal instruments, or soft law, has received some normative status in relation to private and public corporations in the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) Universal Declaration on Bioethics and Human Rights developed by the UNESCO International Bioethics Committee particularly in relation to child and maternal welfare. The International Organization for Standardization will "encourage voluntary commitment to social responsibility and will lead to common guidance on concepts, definitions and methods of evaluation."

Кәсіпорынның әлеуметтік жауапкершілігі

Кәсіпорындардың этикалық шешім қабылдауы олардың қызметіне мемлекеттік араласудың алдын алуға көмектеседі. Мысалы, егер компания қауіпті ластаушы заттардың шығарылымдары бойынша АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) нұсқауларын орындаса және қоғамды ықылымды түрде қатыстырып, жұртшылықтың алаңдаушылықтарын шешуге ұмтылса, EPA оларды тексеруінің ықтималдығы төмендеуі мүмкін. Кейбір сыншылар корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік (КӘЖ) бизнестің негізгі экономикалық рөлінен назарды аударады деп санайды; ал басқалары оны "жасыл бояу" сияқты сыртқы әсемдеуден артық емес деп есептейді; үшіншілері бұл үкіметтердің қуатты корпорациялардың бақылаушысы рөлін орындауын алдын ала жобалауға жасалған әрекет деп санайды. Көптеген зерттеулер КӘЖ акционерлердің нәтижелеріне теріс әсер ететінін көрсетпеген, керісінше акционерлердің кірісіне сәл оң әсер ететінін көрсеткен. Көптеген корпорациялар өз қызметтеріне әлеуметтік жауапкершілікті енгізгенімен, олардан тауарлар мен қызметтер сатып алатындар да осы өнімдердің әлеуметтік тұрғыдан тұрақты екеніне дербес көз жеткізе алады. Растау құралдары көптеген халықаралық ұйымдардан қол жетімді, мысалы Underwriters Laboratories экологиялық стандарттары, BioPreferred және Green Seal. Әлеуметтік жауапкершілікпен үйлесетін корпоративтік бедел жоғары табысқа байланысты, әсіресе компаниялар өздерінің әлеуметтік жауапкершілікке қатысты іс-қимылдарының оң және теріс әсерлерін ерікті түрде жариялағанда. Мұндай сертификаттау процестері корпорациялар мен олардың тұтынушыларына өнімнің өмірлік циклымен байланысты ықтимал тәуекелдерді анықтауға көмектеседі және соңғы пайдаланушыларға корпорацияның іс-әрекеттері әлеуметтік жауапкершілік идеалдарына сәйкес келетінін растауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік жауапкершілікке ие бедел басқаларға көмектескен компанияларға көмектесуге деген өзара ықыласты тудыратын бренд өнімдеріне оң жауаптарға әкеледі, бұл әсер басқаларға көмектесуді бағалайтын тұтынушылар арасында күштірек байқалады және егер тұтынушылар фирманың ниетіне күмәнданатын болса, азаяды.