Кіріспе

12 ғасырдағы Қытай императоры Сун императоры Гаоцзун (12 маусым 1107 – 9 қараша 1187), жеке аты Чжао Гу, лақап аты Деджи, Қытай Сун әулетінің он бірінші императоры және Оңтүстік Сун әулетінің бірінші императоры, 1127 жылдан 1162 жылға дейін билік құрған, ал 1162 жылдан 1187 жылы қайтыс болғанға дейін зейнеткер император ретінде билікті сақтап тұрған. Император Хуйцзунның тоғызыншы ұлы және император Цинцзунның кіші туған інісі Чжао Гу, 1127 жылы Цзинь-Сун соғыстары басталғанда, Цзинь әулетінің басшылығымен Бянцзин (қазіргі Кайфэн) астанасы құлаған кезде қалада болған жоқ. Цзинь әскерлеріне түсіп қалмас үшін, ол бірінші Янчжоуға, содан кейін Линьаньға (қазіргі Ханчжоу) қашып, таққа отырып, Сун сарайын қайта құрды. Бастапқы сәтсіздіктерге қарамастан, оның ішінде Цзинь шабуылдары мен 1129 жылы болған қысқаша тақтан түсіруіне қарамастан, император Гаоцзун саяси беделін нығайтып, Цзиньмен әскери қақтығыстарға басшылық етті. 1141 жылға дейін Хан Шичжун және Юэ Фэй сияқты әскери қолбасшылар Орталық жазықтың бір бөлігін қайта бағындырды, ал Лю Ихао, Чжао Дин, Чжан Цзюнь және Цинь Хуэй сияқты кеңесшілер мемлекеттік басқаруды жүзеге асырды. 1141 жылы Гаоцзун Циньмен бірлесіп, Цзиньмен бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты. Шәусин шартының нәтижесінде Орталық жазық Цзиньге берілді және Сун ресми түрде Цзиньге тәуелді мемлекет ретінде мойындалды, бірақ бұл екі он жылдыққа үздіксіз бейбітшілікті қамтамасыз етті, Оңтүстік Сун мемлекетіне ішкі тұрақтылыққа қол жеткізуге және Цзиньмен тиімді сауда жасауға мүмкіндік берді. Бұдан бөлек, бұл император Цинцзунның қайтып оралуына кедергі келтірді, ол Цзиньде тұтқында болды және оның босатылуы Гаоцзунның таққа талап етуіне қауіп төндіруі мүмкін еді. Гаоцзун мен Цинь содан кейін әскери билікке бақылауды орнатып, Хан Шичжун мен генерал Чжан Цзюньді зейнеткерлікке жіберді және Юэ Фэйді негізсіз айыптаулармен өлімге кесті. Император ретінде жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, Гаоцзунның Юэге жасаған қатысы, халық батыры ретінде есте қалған, және Сун Қытайының жартысынан астамын жауға бергені оның беделін дәстүрлі тарихнамада да, халық естелігінде де түсірді. Гаоцзун, оның әкесі және жарты інісі Сун әулетінің құлдырауына кінәлі деп танылды. Гаоцзунның жалғыз туған ұлы Чжао Фу бала кезінде қайтыс болды. 1160 жылы ол алыс туысы Чжао Юаньды өршілдеп, 1162 жылы оны тақ мұрагері етіп жариялады, одан аз уақыттан кейін оның пайдасына тақтан бас тартты. Зейнеткерлікке шыққан император ретінде Гаоцзун мемлекеттік істерді де-факто бақылауда ұстады, династияны 1187 жылы 80 жасында табиғи себептерден қайтыс болғанға дейін басқаруын жалғастырды.

Ерте өмір

Гаоцзонг императоры Хуйцзонг императорының тоғызыншы ұлы және Цинцзонг императорының кіші туған ағасы болды. Оның анасы, үйленбеген қыздарының тегі Вэй (韋) болған, Хуйцзонгтың кәнизағы болған. Ол таққа отырғаннан кейін император Сяньжэнь (顯仁皇后; 1080–1159) атағымен құрметтелді. Гаоцзонг императоры әкесі мен ағасының тұсында Чжао Гу деген ханзада болған. Хуйцзонг тақтан бас тарғаннан кейін, оның ағасы Цинцзонг император болды. Осы кезде Бяньцзин астанасы цзючжэньдердің қоршауында болды. Цинцзонг қоршауды ертерек тоқтату үшін оны цзючжэнь лагеріне бейбіт келіссөздерге жіберді, бірақ Чжао Гу кепілге алынды. Кейіннен цзючжэньдер оның кім екеніне күмәндануынан кейін, ол кепіл төленген соң қайтып келді. 1127 жылы Цзинькан оқиғасында оның әкесі, ағасы және астана цзючжэнь басқарылған Цзинь империясының әскерлеріне түсті, императорлық әулеттің көп бөлігі де осы оқиғада тұтқынға алынды. Бұл оның ізашарларының нашар басқаруы мен императорлық сарайдағы жемқорлықтың салдары болды. Чжао Гу дипломатиялық миссиямен Цичжоуда болғандықтан, Бяньцзинде болмады және Оңтүстік Қытайға қашып кетті. Қашып құтылу үшін Чжао Гу провинциядан провинцияға көшіп, Цзинь әскерінен жасырынуға мәжбүр болды. Цзючжэньдер оны Бяньцзинге қайтаруға тырысты, бірақ оны ұстай алмады. Соңында Чжао Гу Сунның оңтүстік астанасы Цзяньканға келді, ол көптеген уақытша астаналардың біріншісі болды.

Таққа отырғызу

Өзін бұрынғыларынан тиімді әкімші екенін дәлелдегеннен кейін, ол таққа отыруына император сарайының қалдықтарынан қолдау алды; ол Сун империясын (тарихи жағынан Оңтүстік Сун әулеті деп белгілі) қайта құрды және сол кезде Сунның қалдықтарының уақытша орны болған Цзянькангта (қазіргі Нанкин) «Цзяньян» есімімен император Гаоцзун деп жарияланды. Жаңа тәждің атауы «Цзяньян» 建炎, сөзбе-сөз «Отты орнату» дегенді білдіреді, бұл Оңтүстік Сунның Солтүстік Сунға жалғасы екенін көрсетеді (әулеттің алғашқы жылдарында шешілгендей, от Сун әулетінің символы болды). Кейіннен ол Сун императоры Тайцзу үшін маңызды болғандықтан, Ингтианфуға (應天府; қазіргі Шанцю) көшті. 1127-1129 жылдары Сун империясы Цзиньге 13 елшілік жіберіп, бейбіт келісімдерді талқылады және Гаоцзунның анасы мен Хуйцзунның босатылуы туралы келісімдерге келді, бірақ Цзинь сарайы оларға жауап бермеді. Цзинь империясы құрған марионеттік мемлекет Да Чу, Чжан Банчан мен Да Чуның регенті, бұрынғы император Мэн, император Гаоцзунға бағынғаннан кейін 1127 жылы жойылды, содан кейін Ли Ганның қысымымен Чжан өлім жазасына кесілді. Император Гаоцзунның билігінің алғашқы жылдары Джурчендердің шабуылдарымен және оның мемлекетіне жасалған шабуылдармен толды. Бұл Чжанның өліміне және Да Чудың Сунға бағынуына байланысты болды, бұл Цзиньдің шабуылдарын жаңартқанға және Солтүстік Қытайды жылдам басып алғанға себеп болды. Бастапқыда ол Сун әскерін Джурчендерді тоқтату және өзінің беделін жақсарту үшін Ли Ган, Цзун Цзэ, Юэ Фэй, Хан Шичжун және Ю Юнвэнь сияқты әскери жетекшілерді тағайындады. Алайда Ли Ганның партизандық күштерінің бірі, Қызыл шарф армиясы, Цзинь әскерлеріне қарсы маңызды жеңіске жетіп, олардың бас қолбасшысын дерлік тұтқындағанда, император министрді негізсіз айыппен қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, бұл оның бұл шайқаста жеңгісі келмейтінін көрсетті, себебі егер Сун жеңсе, император Циньцзун таққа қайта орналастырылуы мүмкін еді. Ингтианфудың осалдығына байланысты император Гаоцзун 1127 жылдың соңында немесе 1128 жылдың басында Янчжоуға көшті. Алайда Янчжоу да Сун үшін қауіпсіз баспана болмады, өйткені бір жылдан кейін Джурчендер Янчжоуды басып алумен қорқыта бастады. Джурчендер Хуай өзеніне жеткенде, сарайдың бір бөлігі 1129 жылы Линьаньға (қазіргі Ханчжоу) көшірілді. Бірнеше күннен кейін Гаоцзун Джурчендердің алғы шебінен бірнеше сағат бұрын атпен қашып құтылды.

Көтеріліс және бірінші абдикация

1129 жылдың 26 наурызында Гаоцзонг Мяо Фу (苗傅) және Лю Чжэньян (劉正彥) бастаған сарай күзетшілерінің бүлігі салдарынан тағын жоғалтты. Олар Гаоцзонгтың өзіне қарсы Ван Юаньды маңызды императорлық лауазымға тағайындау шешіміне наразы болды, себебі бұл Ван Юаньдің олардан жоғары тұруына әкелетін еді. Мяо мен Лю кем дегенде он мың сарай күзетшісімен бірігіп, Ван мен сарай евнухтары құлық жасап жатыр деген сылтаумен бүлік көтеріп, Ванды өлтірді. Олар Гаоцзонгты екі жасар ұлы Жао Фу пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Бірақ бұл қастандық 1129 жылдың 20 сәуірінде, Мяо мен Лю Хан Шичжун басқаратын Гаоцзонгтың адал әскерімен жеңілгеннен кейін бір айдан кейін тоқтатылды. Екеуі де мемлекетке опасыздық жасағаны үшін жазаланды. Гаоцзонгтың ұлы үш айлық биліктен кейін аурудан қайтыс болды. Таққа қайта оралғаннан кейін Гаоцзонгтың өзі Цзинь әскерлерінің қудалауына түсті және 1130-шы жылдардың соңына дейін Оңтүстік Қытайды толық бақылауға алмады. Осы бүлік император Гаоцзонгты астанасын Цзяньканға көшіруге мәжбүр етті. 1130 жылы Юрчен генералы Вучжу Янцзы өзенінен Цзяньканның оңтүстік-батысына өтіп, қаланы басып алды. Вучжу Цзянькангтан шығып, Гаоцзонгты қолға түсіруге тырысты. Цзинь 22 қаңтарда Ханчжоуды, ал 4 ақпанда Шаосинді басып алды. Император Гаоцзонг Линьань маңындағы Минчжоуда Вучжудың қолына түсуге асығып қалды, бірақ Чжан Цзюнь, Цзиньдің шабуылын уақытша тоқтатқан тағы бір генерал, император Гаоцзонгқа кемемен қаладан қашуға мүмкіндік берді. Біраз уақыттан кейін Джуршендер қудалауды тоқтатып, солтүстікке шегінді. Ханчжоу мен Сучжоудың қорғалмаған қалаларын тонағаннан кейін, олар Юэ Фэй мен Хан Шичжун басқаратын Сун әскерлерінің қарсылығына тап болды. 1130 жылы Хуантиандан шайқасы кезінде оңтүстікке қашып бара жатқанда, ол жаңа тағайындалған бас қолбасшы Юэ Фэйге (сол кезде 27 жаста болған) қорғанысқа көмектесуді сұрады, және Юэ Нанкинге жақын жерде Цзинь әскерлеріне қарсы маңызды жеңіске жетті. Сун әскерлері Цзиньді жеңгеннен кейін, олар Янцзы өзенінің солтүстігінде қалды, ал император Гаоцзонг 1133 жылы Кайфэннің орнына Линьань қаласын әулеттің жаңа уақытша астанасы деп жариялады. Өзінің тірі ұлдары болмағандықтан, ол 1133 жылы екі баланы асырап алды: олардың бірі 1140 жылы болашақ император Вудың асырап алынған ұлы болды, ал екіншісі 1142 жылы.

Да Цыны басып алу

Соғысты ұзаққа созуға ынтасы болмаған Цзинь 1130 жылы Да Ци ("Ұлы Ци") мемлекетін құруға бекінді, бұл Солтүстік Қытайдағы қуыршақ мемлекет құруға жасаған екінші әрекеті еді. Юрчендер бұл мемлекеттің, атақты хан қытайының басшылығымен, наразылық білдірген көтерілісшілердің адалдығын жеңе алады деп сенді. Юрчендерде білікті кадрлар жетіспеді, сонымен қатар Солтүстік Қытайдың барлық аумағын әкімшілік тұрғысынан басқару мүмкін болмады. 1129 жылдың соңында Лю Юй (劉豫; 1073–1143) Цзинь императоры Тайцзунның құрметіне ие болды. Да Ци бұрынғы Да Чуға қарағанда көбірек автономияға ие болды, алайда Лю Юй Юрчен генералдарының бұйрықтарын орындауға міндетті болды. Цзиньнің қолдауымен Да Ци 1133 жылдың қараша айында Сун мемлекетіне шабуыл жасады. Циге қосылған Сунның сатқыны Ли Чэн жорықтың жетекшісі болды. Олар бастапқыда сәттілікке жетті, өйткені Сянъян және оған жақын префектуралар оның әскеріне бағынды. Хан өзеніндегі Сянъянды басып алу Юрчендерге Янцзы өзенінің орталық аңғарына жол ашты. Бірақ олардың оңтүстіске қарай жылжуы генерал Юэ Фэймен тоқтатылды. 1134 жылы Юэ Фэй Ли Чэнді жеңіп, Сянъянды және оның айналасындағы префектураларды қайта басып алды. Алайда сол жылдың соңында Ци мен Цзинь Хуай өзені бойындағы шығысқа қарай жаңа шабуылға көшті. Император Гаоцзун алғаш рет Да Циді ресми айыптаған жарлық шығарды. Ци мен Цзинь әскерлері Хуай аңғарында бірнеше жеңіске жетті, бірақ Янчжоу маңында Хан Шичжун және Лучжоуда (廬州, қазіргі Хэфэй) Юэ Фэй оларды жеңді. 1135 жылы Цзинь императоры Тайцзун қайтыс болды. Бұл Да Цидің күрт кері шегінуіне себеп болды, бұл Сунға қайта жиналуға уақыт берді. Да Ци қазіргі Аньхой провинциясындағы Оутан (藕塘) шайқасында Ян Цичжун (楊沂中) басқарған Сун әскерінен жеңілді. Бұл жеңіс Сунның рухын көтеріп, әскери комиссар Чжан Цзюнь император Гаоцзунды қарсы шабуыл жоспарлауға көндірді. Император Гаоцзун бастапқыда келісті, бірақ Ли Цюн (酈瓊) атты офицер жоғары лауазымды шенеунігін өлтіріп, он мыңдаған сарбаздарымен Цзиньге дезертирлік жасаған соң, қарсы шабуылдан бас тартты.

Бейбітшілікке жетудің қадамдары

Сол кезде император Сицзун Тайцзуннан Цзинь тағына мұрагерлік етіп, бейбітшілік орнатуға ұмтылды. Ол және оның генералдары Лю Юдің әскери жеңілістеріне көңілі тоймады және Лю Ю Фэймен құпия сөз байласып отыр деген сенімде болды. Осы жағдайлар 1137 жылдың соңында Цзиньдің Да Ци мемлекетін ресми түрде таратуына себеп болды, ал Цзинь мен Сун бейбітшілік келісімдері бойынша келіссөздер бастады. Император Гаоцзон 1137 жылы Хуйцзон мен император Цзэннің қазасы туралы естігенде, қатты қайғырып, ұзақ аза тұтуға бұйрық берді. 1138 жылы Гаоцзон Линьаньды династияның астанасы деп жариялады, бірақ «уақытша астана» деген мәртебесі сақталып қалды. Осыған қарамастан, Линьань келесі 150 жыл бойы Оңтүстік Сунның астанасы болып қала берді, және ірі сауда-мәдени орталыққа айналды. Гаоцзон 1138 жылы Цинь Хуйді жоғары лауазымға тағайындап, оған Цзиньмен келіссөздер жүргізуді тапсырды. Юэ Фэй, Хан Шичжун және көптеген сарай шенеуніктері бейбітшілік ұсыныстарын сынады. Цинь Цензоратты бақылау арқылы, өзінің қарсыластарын тазарта отырып, келіссөздерді жалғастырды.

Шаосин келісім-шарты

Көп жылдар бойы соғысып, әскери жетістіктерге қол жеткізген император Гаоцзун бейбітшілік ұстанымына көшті. Мұның басты себептерінің бірі – император Гаоцзун мен канцлер Цинь Хуэй Сун әскерінің Джурчендерді жеңіп, Цзинь әулетін жоюын қаламайтыны еді, себебі бұл Гаоцзунның жартылай бауыры, Солтүстік Сун әулетінің соңғы императоры, император Циньцзонг, Маньчжурияда тұрып жатқан Цзинь әулетіне қайтарылып алуына мүмкіндік берген болар еді. Егер осылай болса, Гаоцзун билігінен айырылар еді. Сол кезде Юэ Фэй мен Хан Шичжун Кайфенгке шабуыл жасап, оны қайтарып алуға дайындалып жатқан еді. Кайфенгте жеңіске жеткен жағдайда Джурчендер император Циньцзонгты босатуы мүмкін деген қорқынышпен император Гаоцзун олардың кеңесін тыңдап, Юэ Фэйге 12 алтын тақташа түрінде 12 бұйрық жіберіп, оны астанаға шақырды. Ол жерде Юэ Фэй жылап: «Отыз жылдық еңбегім зая кетті», – деді. Император Гаоцзун сондай-ақ, өз отбасыларына қастандық жасау қаупімен барлық сарбаздарды шақырды. Юэ Фэй астанаға оралғаннан кейін император Гаоцзун және Цинь Хуэй оны негізсіз айыппен тұтқындап, өлім жазасына кесті. Хан Шичжун да әскери қызметтен босатылды. 1142 жылдың 11 қазанында Сун және Цзинь империялары Шаосин келісімшартына қол қойды, онда Джурчендердің бұрынғы Сун аумақтарына деген талаптары мойындалды. Бұл император Гаоцзунның Хуай өзенінің солтүстігіндегі барлық жерлерден бас тартуы керек дегенді білдірді, оның орнына екі империя арасында бейбітшілік орнатылды. Екі оқиғадан басқа, бұл бейбітшілік жетпіс жылға созылды. Сонымен қатар, Сун жыл сайын 250 мың таэль күміс және 250 мың пакет жібек салығын төлеуге міндетті болды. Келіссөздер императордың анасы мен императорлық кланның басқа да таңдалған мүшелеріне (оның ішінде оның жартылай қарындасы, ханшайым Руфу (Чжао Дуофу) деп мәлімделген әйелге, кейіннен император ханшайымы ретінде танылған деген күдікпен өлім жазасына кесілді) Сунға оралуға мүмкіндік берді; Императрица Вэй Оңтүстік Сунның император жесірі атанды. Алайда, келісімде Сун «маңызсыз мемлекет» деп аталды, ал Цзинь «жоғары мемлекет» деп танылды. Кейіннен халық императорды Юэ Фэйдің өліміне кінәлады және оны Song-қа үлкен қауіп төндіре отырып, билікті нығайтуға тырысқан екіжүзді төреші деп қорлады. Алайда, келісімнің шарттары Сунның Цзиньге вассалдыққа бағынуына әкелгенімен, ол Сунның экономикасын сақтап қалды: династия құрылғаннан бері режим көршілеріне жыл сайынғы төлемдерге қарағанда әскери қорғанысқа көбірек капитал жоғалтты, бұл мемлекеттік кірістердің шамамен үштен бірін құрады. Осылайша, Гаоцзун жоғалған аумақтарды қайтарып алғысы келсе де, ол мұны қаржылай қамтамасыз ете алмады; Сунның солтүстік аумақтарын қайта құрудың құны оңтүстікті банкротқа ұшырату қаупін тудырды. Сонымен қатар, Қытайдың оңтүстік бөлігі Сунның бақылауында болғандықтан, тауарлар тасымалы өзендер мен түйелер арқылы қайықпен тиімді болды. Сонымен қатар саудаға кедергілерді жойып, саудагерлерге Сун және Цзинь аумақтары арасында тауарлар әкелуге мүмкіндік берді. Цинь Хуй, Гаоцзунның бейбіт келіссөздердің сәтті аяқталғанына ризашылығына жауап ретінде императорға: «Бейбітшілік орнату туралы шешім тек Сіздің Ұлылықтарыңыздың шешімі болды. Ал мен, жалғыз құлыңыз, оны орындадым; маған қандай пайда болды?» – деді. Император Гаоцзун да белгілі ақын болған және басқа қытай ақындарына айтарлықтай ықпал еткен. Оның сақталған шығармаларының бірі – «Тәңір тауындағы төрттік». 1161 жылы Цзинь әулетінің билеушісі Ваньян Лян, Қытайды өзінің билігімен біріктіруді қалап, Тандао шайқасы мен Кайси шайқасында Сунға соғыс жариялады. Джиндер соғыста жеңіліп қалды. Мұның маңызды салдары – Сунның вассалдық мәртебесін жою болды, бірақ ол әлі де алым төлеуге міндетті болды. Уаньян Лянг көп ұзамай, Джиндердің жеңілісінен кейін наразылық білдірген Цзинь офицерлерінің қолынан қаза тапты.

Отставкаға шыққан император

1162 жылы 35 жылдан астам билік құрған император Гаоцзун тақтан бас тарды. Оның жалғыз ұлы Чжао Фу екі жасында аурудан қайтыс болғандықтан, император Гаоцзун тақты асырап алған ұлы және алыс туысы Чжао Шенге тапсырды, ол император Сяоцзун атанды. Император Гаоцзунның Ваньян Лянмен болған Кейши шайқасын басқаруы зейнетке шығу шешіміне де әсер еткен болуы мүмкін. Зейнетке шыққаннан кейін ол Тайшанг Хуан ("Зейнеткер император") атағын алды және 1187 жылы қайтыс болғанға дейін белгілі бір билікті сақтап қалды. Оның қазасы император Сяоцзунға үлкен қайғы әкелді және ол Гаоцзунның қайтысынан кейін екі жыл өткен соң ғана тақтан түсті.